రాజరాజనరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం, హనుమకొండ

రాజరాజనరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం వరంగల్ జిల్లాలోని హనుమకొండలో ఉండిన తెలుగు గ్రంథాలయం.¹² హైదరాబాద్ తెలుగు గ్రంథాలయం తర్వాత మూడేళ్లకు, 1904లో, ఇది తెరుచుకుంది.³ దీని కథ గ్రంథాలయోద్యమం పేజీలో భాగం.

స్థాపన

వరంగల్‌లో “శ్రీ రాజరాజనరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం” 1904 జనవరి 29న తెరుచుకుందని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర (1957) చెబుతుంది.³ 1901లో హైదరాబాద్‌లో తెరుచుకున్న శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం తర్వాత ఇది వచ్చింది.⁴³ సరోజినీ రెగాని, పి. కృష్ణమూర్తి కూడా 1904 అనే చెబుతారు.¹⁵ వారు గ్రంథాలయాన్ని హనుమకొండలో చూపుతారు.¹⁵

మునగాల రాజా సహకారంతో మద్రాసు జిల్లాల తెలుగు నాయకులు నిజాం రాజ్యంలోని తెలుగువారితో సాంస్కృతిక బంధాలు ఏర్పరచాలని కోరుకున్నారని రెగాని రాశారు.¹ ఆ సంవత్సరాల్లో తెలంగాణలో గ్రంథాలయోద్యమాన్ని వ్యాపింపజేసినవారిగా కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, రావిచెట్టు రంగారావు, మునగాల రాజాలను కృష్ణమూర్తి పేర్కొంటారు.⁵

2014లో తెలుగులో రాసిన జి. వెంకటరామారావు మాడపాటి హనుమంతరావును ఈ గ్రంథాలయ కార్యదర్శిగా పేర్కొంటారు.⁶ హనుమంతరావును వెంకటరామారావు ఆంధ్ర పితామహుడు అని పిలుస్తారు.⁶

తెలుగు చైతన్యానికి ఒక కేంద్రం

హైదరాబాద్ గ్రంథాలయం తెలంగాణ పునరుజ్జీవనానికి బడి అయిందని, వరంగల్ గ్రంథాలయం కూడా అలాంటి పాత్రే పోషించిందని కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.³ ఆ రోజుల్లో గ్రంథాలయాలు పాఠకులకు పత్రికలు, పుస్తకాలు అందించడమే కాక, సభలకు, కవి సమ్మేళనాలకు, వార్షికోత్సవాలకు వేదికలయ్యాయి.⁷

ఈ గ్రంథాలయం వ్యక్తుల కృషితో పుట్టిందని వరంగల్ జిల్లా గెజిటీర్ (1976) చెబుతుంది.² 1948కి ముందు నిజాం ప్రభుత్వం గ్రంథాలయోద్యమానికి ఏ సాయమూ చేయలేదని, ప్రభుత్వంపై అసంతృప్తి రేపే ప్రయత్నంగా దాన్ని చూసిందని అది అంటుంది.² జిల్లాలో మరికొన్ని గ్రంథాలయాలు వచ్చాయి: వరంగల్‌లో శ్రీ శబ్దానుశాసన ఆంధ్ర భాషా నిలయం, జనగామలో యువజన గ్రంథాలయం (1923), మహబూబాబాద్‌లో బాపూజీ గ్రంథాలయం (1939).²

ఇలాంటి ప్రారంభాల నుంచే తెలంగాణ గ్రంథాలయోద్యమం ఎదిగింది. 1925లో ఆంధ్ర జనసంఘం మధిరలో మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభ జరిపింది. ఉద్యమం వేగంగా వ్యాపించింది.⁸

1948 తర్వాత

హైదరాబాద్ రాజ్యం భారతదేశంలో కలిసిన తర్వాత వరంగల్ జిల్లాలో ఇరవై తొమ్మిది గ్రంథాలయాలు మొదలయ్యాయి.² 1955 నాటి హైదరాబాద్ ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం, తర్వాత 1960 నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం ప్రజా గ్రంథాలయాల బాధ్యతను ఒక జిల్లా సంస్థకు అప్పగించాయి.²

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

తెరుచుకున్న సంవత్సరం. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ, రెగాని, కృష్ణమూర్తి, వరంగల్ గెజిటీర్ 1904 అని చెబుతాయి.³¹⁵² వెంకటరామారావు 1908 అంటారు.⁶

వరంగల్లోనా, హనుమకొండలోనా. కమిటీ చరిత్ర, వరంగల్ గెజిటీర్ గ్రంథాలయాన్ని వరంగల్‌లో చూపుతాయి.³² రెగాని, కృష్ణమూర్తి, వెంకటరామారావు దాన్ని హనుమకొండలో చూపుతారు.¹⁵⁶

Footnotes

1. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 171 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 184 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 152 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 151 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

5. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), p. 167 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 141 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 142 (in Telugu) (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

8. Regani, Highlights (1956), p. 179 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩