తెలుగు చరిత్రTelugu History

శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం, హైదరాబాద్

హైదరాబాద్ మొదటి తెలుగు గ్రంథాలయం. 1901 సెప్టెంబర్ 1న సుల్తాన్ బజార్‌లో తెరుచుకుంది. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, మునగాల రాజా, రావిచెట్టు రంగారావు మొదలైనవారు దీన్ని స్థాపించారు. తెలంగాణ తెలుగు చైతన్యం దీనితోనే మొదలైందని, ఇది పునరుజ్జీవనానికి బడి అని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.

శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం 1901లో హైదరాబాద్లో తెరుచుకున్న తెలుగు గ్రంథాలయం.1 నగరంలో అదే మొదటి తెలుగు గ్రంథాలయం.23 దాని కథ గ్రంథాలయోద్యమం పేజీలో భాగం.

స్థాపన, 1901

గ్రంథాలయం 1901 సెప్టెంబర్ 1న సుల్తాన్ బజార్‌లో తెరుచుకుందని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ రాసిన స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్ర (1957) చెబుతుంది.1 మునగాల రాజా, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, రావిచెట్టు రంగారావు, ఆదిపూడి సోమశేఖరరావు, మైలవరం నరసింహశాస్త్రిలను అది స్థాపకులుగా పేర్కొంటుంది.1

ఇది ఎలా జరిగిందో సరోజినీ రెగాని వివరిస్తారు. ఆనాటి సంస్కరణోద్యమం స్ఫూర్తితో మద్రాసు జిల్లాల తెలుగు నాయకులు నిజాం రాజ్యంలోని తెలుగువారితో గట్టి బంధాలు కోరుకున్నారు.2 మునగాల రాజా ఎన్. వెంకటరంగారావు లక్ష్మణరావును తన దివానుగా నియమించుకుని, ఈ ప్రయత్నానికి అండగా నిలిచారు.2 రావిచెట్టు రంగారావు హైదరాబాద్ మన్సబ్‌దార్ (రాజ్యం నుంచి హోదా, భృతి పొందినవారు).2

జి. వెంకటరామారావు తన తెలంగాణ చరిత్ర (2014)లో ఈ గ్రంథాలయానికి పెద్ద పీట వేశారు.4 తెలుగు భాషను గౌరవించాలనే ఆకాంక్ష, నిరక్షరాస్యత నిర్మూలన, చరిత్ర పరిశోధన, నిజాం దమననీతికి వ్యతిరేక ఉద్యమం అన్నీ ఇక్కడే పుట్టాయని ఆయన రాశారు.4

పునరుజ్జీవనానికి బడి

తెలంగాణలో ప్రజా చైతన్యం ఈ గ్రంథాలయంతోనే మొదలైందని కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.1 త్వరలోనే అది రాజ్యంలోని ప్రసిద్ధ సంస్థల్లో ఒకటై, తెలంగాణ పునరుజ్జీవనానికి బడిగా ఎదిగింది.5 తర్వాత ఆ చైతన్యానికి మార్గదర్శి అయిన మాడపాటి హనుమంతరావు ఇదే సంవత్సరాల్లో ప్రజాజీవితంలోకి వచ్చారు.6

దాదాపు అదే సమయంలో తెలుగులో ఉపయోగకరమైన పుస్తకాలు ప్రచురించడానికి అదే స్థాపకులు విజ్ఞాన చంద్రికా మండలి అనే సాహిత్య సంస్థను ప్రారంభించారు.1 తర్వాత మరికొన్ని గ్రంథాలయాలు వచ్చాయి: 1904లో వరంగల్‌లో ఒకటి, 1905లో సికింద్రాబాద్లో ఆంధ్ర సంవర్ధనీ గ్రంథాలయం.5 ఈ గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించినవారిలో లక్ష్మణరావు ఒకరని హూ ఈజ్ హూ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ స్ట్రగుల్ (1980) కూడా చెబుతుంది.7

తెలుగు జీవితానికి ఒక కేంద్రం

తెలుగు చరిత్ర అధ్యయనంలోనూ గ్రంథాలయం పాలుపంచుకుంది. వరంగల్‌లో జరిపిన కాకతీయ ఉత్సవం కోసం ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక సంఘం ఒక ప్రదర్శనను ఏర్పాటు చేయాలనుకుంది.8 హైదరాబాద్‌లోని ఇతర సంస్థలతో పాటు ఈ గ్రంథాలయం కూడా శాసనాలు, శాసనాల నకళ్లు, తాళపత్ర ప్రతులను ప్రదర్శనకు ఇస్తుందని అది ఆశించింది.8

గ్రంథాలయం బయటి పాఠకులకూ సేవ చేసింది. 1935లో హైదరాబాద్‌లో ఏర్పడిన ఆంధ్ర యువతీ మండలి అనే మహిళా సంఘం ఈ గ్రంథాలయం నుంచి మంచి పుస్తకాలు తెప్పించేదని వెంకటరామారావు రాశారు.9 ఒక నౌకరు వాటిని చదవగలిగిన స్త్రీలకు వారం రోజుల కోసం అందించేవాడు.9

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఈ పేజీకి వాడిన ఆధారాల మధ్య ఎలాంటి భేదమూ కనిపించలేదు.

Footnotes

  1. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 171 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  4. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 141 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  5. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 169 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 196 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  8. R. Subba Rao, address at the Kakatiya Conference, Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. VI, Parts 3–4, p. 221 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  9. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 140 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Hyderabad State Committee Appointed for the Compilation of a History of the Freedom Movement, The Freedom Struggle in Hyderabad: A Connected Account, Vol. III (1885-1920) (opens in a new tab), Hyderabad State Committee, Hyderabad, 1957, pp. 151–152, 169. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  2. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 171. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Department of History and Archaeology, Karnatak University, Dharwad) (opens in a new tab), 1987, pp. 167. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 140–141. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Sarojini Regani (ed.), Who's Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II: Karimnagar, Khammam, Krishna, Kurnool, Mahbubnagar, Medak and Nalgonda districts (opens in a new tab), State Committee for the Compilation of the History of the Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1980, pp. 196. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. R. Subba Rao (articles); Andhra Historical Research Society, Journal of the Andhra Historical Research Society, Vol. VI, Part 1 (July 1931), incl. R. Subba Rao, 'The Pulomburu Plates of Vishnukundin Madhavavarma' (pp. 17-23) and 'The History of the Eastern Gangas of Kalinga' (pp. 58-64) (opens in a new tab), Andhra Historical Research Society, Rajahmundry, 1931, Vol. VI, Parts 3–4, p. 221. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: