మాడపాటి హనుమంతరావు

మాడపాటి హనుమంతరావు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో తెలుగు చైతన్య నాయకుడు.¹ 1922 నుంచి ఆయన 1930లో ఆంధ్ర మహాసభగా మారిన నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర జన సంఘానికి కార్యదర్శి.²³ 1923లో కాకినాడలో జరిగిన మొదటి హైదరాబాద్ రాజకీయ సమావేశాన్ని కూడా ఆయన ఏర్పాటు చేశారు.⁴

తొలి ప్రజా జీవితం

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ సంకలనం చేసిన స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర ఆయన ప్రజా జీవిత ప్రవేశాన్ని 1901–1908 సంవత్సరాలలో ఉంచుతుంది.¹ ఆ సంవత్సరాలలో హైదరాబాద్లో మొదటిసారిగా తెలుగు గ్రంథాలయాలు తెరుచుకున్నాయి.¹ తెలంగాణలో ప్రజా చైతన్యానికి మార్గదర్శకుడు కాబోయే వ్యక్తిగా ఆ పుస్తకం ఆయనను వర్ణిస్తుంది.¹

1921లో ఆయన విజయవాడలో జరిగిన అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశానికి తెలంగాణ నుంచి పరిశీలకుడిగా వెళ్లారు.⁵ అవే సంవత్సరాలలో హైదరాబాద్‌లో హిందీ అధ్యయన ఉద్యమాన్ని మొదలుపెట్టడంలో ఆయన రాయ్ బిశేశ్వర్ నాథ్, బారిస్టర్ శ్రీ కిషన్, రాఘవేంద్ర శర్మ, వామన్ నాయక్‌లతో చేరారు.⁶

ఆంధ్ర జన సంఘం

1921 నవంబర్ 11–12న హైదరాబాద్‌లో నిజాం రాష్ట్ర సాంఘిక సంస్కరణల సమావేశం జరిగింది. దాని కార్యకలాపాలు ఎక్కువగా ఇంగ్లీషు, ఉర్దూ, మరాఠీలలో జరిగాయి.⁷ ఒక ప్రతినిధి ఆలంపల్లి వెంకటరామారావు తెలుగులో ఒక తీర్మానం ప్రతిపాదించడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ ఆయనను అరిచి కూర్చోబెట్టారు.⁷ అక్కడ ఉన్న తెలుగు సభ్యులు దీనిని అవమానంగా భావించారని సరోజినీ రేగాని (Sarojini Regani) చెబుతారు.⁷ ఆ రాత్రే వారు పన్నెండు మంది సభ్యులతో ఆంధ్ర జన సంఘాన్ని ఏర్పరచారు. వారిలో మాడపాటి హనుమంతరావు ఒకరు.⁷

1922 ఫిబ్రవరి 14న జరిగిన సంఘం మొదటి సమావేశానికి కొండా వెంకట రంగారెడ్డి అధ్యక్షత వహించారు.² ఈ సమావేశంలో దానికి నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్ర జన సంఘం అని పేరు మార్చారు. ఆయనను కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు.² అప్పటి నుంచి రేగాని ఆయనను దాని మార్గదర్శక శక్తి అంటారు.² కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు ఆదర్శాన్ని అనుసరించడానికి సంఘం బయలుదేరిందని ఆమె గుర్తించారు.²

సంఘం తెలంగాణ సాంఘిక, సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం కోసం పనిచేసింది.⁸ అది తెలుగు గ్రంథాలయాలు, పఠన మందిరాలు, ప్రైవేటు పాఠశాలలు తెరిచి, తెలుగు పండితులను ప్రోత్సహించింది.⁸ అది తెలుగువారి చరిత్రపై శాసనాలను, పుస్తకాలను సేకరించి, ప్రజా సమస్యలపై కరపత్రాలు ప్రచురించింది.⁸

1930లో అది వరంగల్లో కాకతీయుల చరిత్రపై ఒక సమావేశం నిర్వహించి, కాకతీయ సంచిక అనే పరిశోధన సంపుటాన్ని ప్రచురించింది.⁹ అది వెట్టి చాకిరీ (వెట్టి)కి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించింది.⁹ 1928లో ఆంధ్ర బాలికా ఉన్నత పాఠశాల స్థాపనకు అది సాయం చేసింది.⁹ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఆ పాఠశాలను గుర్తించనందున, తెలుగులో చదువుతున్న ఆ పాఠశాల మొదటి బాలికలు కర్వే సంస్థ ద్వారా మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్ష రాశారు.⁹

ఆంధ్ర మహాసభ

1930లో మెదక్ జిల్లాలోని జోగిపేటలో జరిగిన సమావేశంలో సంఘం ఆంధ్ర మహాసభగా మారింది.³ ఏ బహిరంగ సభ అయినా రాజకీయమైనదా కాదా అని నిర్ణయించడానికి, 1929లో నిజాం ప్రభుత్వం దానికి పది రోజుల ముందస్తు నోటీసు, కార్యసూచి కోరింది.¹⁰ హనుమంతరావు మితవాద ప్రభావం వల్లే మహాసభ సమావేశాలు ఆ ఆదేశం పరిధిలోకి రాలేదని రేగాని ఆ ఘనతను ఆయనకు ఇస్తారు.¹⁰

ప్రభుత్వానికి అనుమానం కొనసాగింది.¹⁰ మహాసభ నాయకులు దానిని రాజకీయేతర గ్రంథాలయ ఉద్యమంగా వర్ణించారు.¹⁰ బెంగాల్‌లో తన అనుభవంలో గ్రంథాలయ ఉద్యమం అంటే విప్లవ ఉద్యమం అని పోలీసు కమిషనర్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్ జవాబిచ్చాడని రేగాని నివేదిస్తారు.¹⁰

రాష్ట్రం లోపల రాజకీయ సభలను నిషేధించారు. అందుకే దాని బయట హైదరాబాద్ రాజకీయ సమావేశం నిర్వహించడంలో హనుమంతరావు నాయకత్వం వహించారు.⁴ మొదటిది 1923లో మాధవరావు అణే అధ్యక్షతన కాకినాడలో జరిగి, రాష్ట్రంలో ప్రాతినిధ్య ప్రభుత్వాన్ని కోరింది.⁴ తర్వాతి సమావేశాలు బొంబాయి, పూనా, అకోలాలలో జరిగాయి.⁴

1938లో ప్రభుత్వం హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌ను నిషేధించింది.¹¹ హనుమంతరావు, ఇతర నాయకులు దాని మొదటి సర్వసభ్య సమావేశాన్ని వాయిదా వేస్తామని మాట ఇస్తే నిషేధం ఎత్తివేస్తానని ప్రధాన మంత్రి సర్ అక్బర్ హైదరీ ఇవ్వజూపారు.¹¹ నిషేధం ఎత్తివేయమని ప్రభుత్వాన్ని కోరే ముసాయిదా దరఖాస్తును తీసుకువెళ్లినవారిలో ఆయన ఒకరు, కానీ చర్చలు విఫలమయ్యాయి.¹¹ ఈ ఉద్యమాల తర్వాతి చరిత్రను సంస్కరణ, స్వాతంత్ర్య, ప్రజా ఉద్యమాలు పేజీ చెబుతుంది.

Footnotes

1. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 169 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

2. Regani, Highlights (1956), p. 178 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Regani, Highlights (1956), p. 179 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Regani, Highlights (1956), p. 181 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Regani, Highlights (1956), p. 175 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Regani, Highlights (1956), pp. 177–178 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. Regani, Highlights (1956), p. 178 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Regani, Highlights (1956), pp. 178–179 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. Regani, Highlights (1956), p. 180 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

11. Regani, Highlights (1956), pp. 188–189 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³