తెలుగు చరిత్రTelugu History

గ్రంథాలయోద్యమం, 1880–1956

తెలుగువారు తమ పట్టణాల్లో, పల్లెల్లో పఠనాలయాలు, గ్రంథాలయాలు ఎలా తెరిచారో ఈ పేజీ చెబుతుంది. 1880లు, 1890లలో వ్యక్తుల కృషితో మొదలైన ఈ పని, తర్వాత అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య నాయకత్వంలో వ్యవస్థీకృత ఉద్యమమైంది. నిజాం హైదరాబాద్ రాజ్యంలో హైదరాబాద్ (1901), హనుమకొండ (1904) తెలుగు గ్రంథాలయాలు తెలుగు చైతన్యానికి నాంది పలికాయి. అక్కడి గ్రంథాలయ మహాసభలపై ప్రభుత్వం గట్టి నిఘా పెట్టింది. 1948 తర్వాత కొత్త చట్టాలు ప్రజా గ్రంథాలయాల బాధ్యతను జిల్లా గ్రంథాలయ సంస్థలకు అప్పగించాయి.

1880ల నుంచి తెలుగువారు తమ పట్టణాల్లో, పల్లెల్లో పఠనాలయాలు, గ్రంథాలయాలు తెరవడం మొదలుపెట్టారు.12 మొదట్లో ఒక ఉపాధ్యాయుడో, ఒక క్లబ్బో, ఊరి పెద్దల బృందమో ఒక్కొక్కదాన్ని ప్రారంభించారు.23 1910ల నాటికి ఇది గ్రంథాలయోద్యమంగా రూపుదిద్దుకుంది.43 నిజాం హైదరాబాద్ రాజ్యంలో తెలుగు చైతన్యం మొదలవడానికి ఇది తోడ్పడింది.56 గ్రంథాలయాలు సామాన్య పాఠకులకు పత్రికలనూ పుస్తకాలనూ అందించాయి, వారు కలుసుకునే చోటయ్యాయి.7 అందుకే ఈ ఉద్యమం ముఖ్యమైనది.7

ఆధారాల గురించి. తొలినాటి గ్రంథాలయాల రికార్డులు కొన్నే మిగిలాయి. ఈ పేజీ 1970ల నాటి జిల్లా గెజిటీర్లు, పి. కృష్ణమూర్తి 1987 నాటి పరిశోధన గ్రంథం, భారతి మాసపత్రికలోని 1933 నాటి ఒక వ్యాసం, హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర (1957), జి. వెంకటరామారావు తెలుగులో రాసిన తెలంగాణ చరిత్ర (2014)లను వాడుకుంటుంది.12358 పఠనాలయాలను నింపిన పత్రికల గురించి తెలుగు వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు, పుస్తకాల గురించి ముద్రణ, తెలుగు పుస్తకాలు పేజీలు చెబుతాయి. బడుల గురించి బడులు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, 1800–1956 చూడండి.

తొలి పఠనాలయాలు, 1880–1911

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో మొదటి పఠనాలయం, గ్రంథాలయం 1880లో నరసాపురంలో తెరుచుకున్నాయని ఆ జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.1 1880 నుంచి 1900 మధ్య ఏలూరు, నిడదవోలు, భీమవరంలలో పఠనాలయాలు వెలిశాయని కూడా అది చెబుతుంది.19 గెజిటీర్ రాసేనాటికి వాటిలో రెండు ఇంకా పనిచేస్తున్నాయి: ఉండిలోని నౌరోజీ గ్రంథాలయం (1895), కుముదవల్లిలోని వీరేశలింగ కవి సమాజ గ్రంథాలయం (1897).9

జి. వి. సుబ్బారావు హిస్టరీ ఆఫ్ ఆంధ్ర మూవ్‌మెంట్ ఆధారంగా పి. కృష్ణమూర్తి సరస్వతీ గ్రంథాలయాన్ని మొదటి ఆధునిక ప్రజా గ్రంథాలయంగా పేర్కొంటారు.2 మంతెన ఆదినారాయణమూర్తి అనే బడిపంతులు దాన్ని 1886లో విశాఖపట్నంలో ప్రారంభించారు.2 ఆ తర్వాత వచ్చినవాటిని ఆయన ఇలా పేర్కొంటారు:24

  • ఒంగోలులోని సి. వి. ఎన్. గ్రంథాలయం, 18902
  • విజయనగరంలోని సింహాచలపతిరావు గ్రంథాలయం, 18942
  • తెనాలి తాలూకా కొల్లూరులోని ఒక పఠన క్లబ్బు, 18992
  • గుంటూరు యువజన సాహిత్య సంఘం, రాజమండ్రి వీరేశలింగ పుస్తక భాండాగారం, రెండూ 190024
  • విజయవాడలోని రామమోహన గ్రంథాలయం, 19114

రాజమండ్రిలో ఇంకా ఉన్నాయి. 1891 నాటి టౌన్‌హాల్ పఠనాలయం, 1894 నాటి జూబ్లీ గ్రంథాలయం, 1898 నాటి శ్రీ గౌతమీ గ్రంథాలయం ఆ పట్టణంలోనే ఉన్నాయని తూర్పు గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.10 తర్వాత కాకినాడలో శ్రీ ఈశ్వర పుస్తక భాండాగారం (1916) వంటి గ్రంథాలయాలు వచ్చాయి.10

హైదరాబాద్ గ్రంథాలయాలు, 1886–1918

హైదరాబాద్‌లో రాజ్యమే ఒక గ్రంథాలయాన్ని నడిపింది. 1886లో అబ్దుల్ ఖయ్యూం, సయ్యద్ హుసేన్ బిల్‌గ్రామీ ఒక గ్రంథాలయాన్ని తీసుకుని ప్రజలకు తెరిచారని జి. వెంకటరామారావు రాశారు.8 అదే ఆసఫియా స్టేట్ లైబ్రరీ అయింది. ఇప్పుడు అది అఫ్జల్‌గంజ్‌లోని స్టేట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీ.8 ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం 1892లో స్టేట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీని స్థాపించారని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.11 1932–33 నాటికి ఆసఫియా గ్రంథాలయంలో 33,360 పుస్తకాలు ఉండేవి. వాటిలో 12,236 ఇంగ్లీషు పుస్తకాలు.12

ఆ తర్వాత తెలుగు గ్రంథాలయాలు వచ్చాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం 1901 సెప్టెంబర్ 1న హైదరాబాద్ సుల్తాన్ బజార్‌లో తెరుచుకుంది.5 కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, మునగాల రాజా, రావిచెట్టు రంగారావు దాని స్థాపకుల్లో ఉన్నారు.5 తెలంగాణలో ప్రజా చైతన్యం ఈ గ్రంథాలయంతోనే మొదలైందని కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.5

మరికొన్ని దాని వెంట వచ్చాయి:6

ఎర్రుపాలెం (1911), సూర్యాపేట (1917), నల్లగొండ (1918)లలోని గ్రంథాలయాలను వెంకటరామారావు చేరుస్తారు.8 వరంగల్‌లోని శ్రీ శబ్దానుశాసన ఆంధ్ర భాషా నిలయాన్ని వరంగల్ జిల్లా గెజిటీర్ పేర్కొంటుంది.13

అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య, ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమం

మద్రాసు జిల్లాల్లో ఈ ఉద్యమానికి ఒక రూపం ఇచ్చింది ఒక్క మనిషి. సుమారు 1890లో పుట్టిన విజయవాడకు చెందిన అయ్యంకి వెంకటరమణయ్యను ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమ పితగా, గ్రంథాలయ పితామహుడిగా పిలుస్తారు.14 1907లో రాజమండ్రిలో బిపిన్ చంద్రపాల్ ప్రసంగాలు విని, తన జీవితాన్ని దేశానికి అర్పిస్తానని ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేశారు.14 గ్రంథాలయోద్యమాన్ని ప్రారంభించింది ఆయనేనని కృష్ణమూర్తి రాశారు.4

హూ ఈజ్ హూ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ స్ట్రగుల్ (1980) ఆయన చేసిన పనిని ఇలా చెబుతుంది:14

  • దేశంలో అనేక చోట్ల గ్రంథాలయ సంఘాలు ఏర్పడటానికి ఆయన తోడ్పడ్డారు14
  • 1910లో మచిలీపట్నంలో ఆంధ్ర భారతి పత్రికను, 1924లో ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్ను ప్రారంభించారు14
  • అఖిల భారత ప్రజా గ్రంథాలయ సంఘం (1919), ఆంధ్రదేశ గ్రంథాలయ సంఘం (1925), మద్రాసు గ్రంథాలయ సంఘం (1928) ఏర్పాటులో పాలుపంచుకున్నారు14
  • 1972లో ఆయనకు పద్మశ్రీ వచ్చింది, 1979 మార్చి 7న ఆయన మరణించారు14

ఆయన ఒక్కరే కాదు. ఆంధ్ర గ్రంథాలయోద్యమ స్థాపకుల్లో అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు ఒకరని అదే పుస్తకం చెబుతుంది.15 ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సంఘానికి ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సర్వస్వము అనే సొంత పత్రిక ఉండేదని పి. టి. రాజు చెబుతారు.16 కొత్త భావకవిత్వ ధోరణికి చెందిన యువకవులు తమ కవితలను అందులోనే ప్రచురించడం మొదలుపెట్టారు.16

గ్రంథాలయాలు సభలకు వేదికలు కూడా అయ్యాయి. సత్యాగ్రహానికి మద్దతు కోసం గాంధీ ఆంధ్రదేశంలో పర్యటించినప్పుడు, విజయవాడ రామమోహన గ్రంథాలయంలో జరిగిన పెద్ద సభలో మాట్లాడారని రెగాని రాశారు.17 కాళేశ్వరరావు ఆయన ప్రసంగాన్ని తెలుగులోకి అనువదించారు.17 1921–22 పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమ కాలంలో పల్నాడు గ్రంథాలయ సంఘం స్వాతంత్ర్య గీతాల పుస్తకాన్ని ప్రచురించగా, ప్రభుత్వం దాన్ని నిషేధించింది.18

గుంటూరు జిల్లా పల్లె గ్రంథాలయాలు

భారతి మాసపత్రికలో 1933లో ఉ. వేం. శ్రేష్ఠి రాసిన వ్యాసం, ఒక జిల్లాలో ఉద్యమం ఎలా పెరిగి తరిగిందో చూపుతుంది.3 ఒంగోలు పురజనులు 1890లో ఒక పఠనాలయం తెరిచారని అది చెబుతుంది.3 1916లో తాడంకి వెంకయ్య మొదలైనవారు తెనాలిలో జిల్లా గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేసి, పల్లెల్లో గ్రంథాలయాలు పెట్టడానికి కృషి చేశారు.3

1921 వరకు జిల్లా గ్రంథాలయ మహాసభలు జరిగాయి.3 ఆ తర్వాత పదేళ్లపాటు ఉద్యమం నిద్రపోయిందని, చాలా గ్రంథాలయాలు పేరుకు మాత్రమే మిగిలాయని వ్యాసం చెబుతుంది.3 అంకెలే ఆ సంగతి చెబుతాయి: 1920లో జిల్లాలో 136 గ్రంథాలయాలు పనిచేస్తుండగా, 1931లో 81 మాత్రమే మిగిలాయి.3 1931లో జిల్లా గ్రంథాలయ సంఘాన్ని మళ్లీ బతికించారు, మహాసభలు మళ్లీ మొదలయ్యాయి.3

తెలంగాణలో గ్రంథాలయాలు, తెలుగు చైతన్యం

హైదరాబాద్ రాజ్యంలో గ్రంథాలయాలు తెలుగు చైతన్యంలో భాగమయ్యాయి. గ్రంథాలయాలు, పఠనాలయాలు స్థాపించడం ఆంధ్ర జనసంఘం అనే తెలుగు సంఘం లక్ష్యాల్లో ఒకటి.19 1922 నాటికి తెలంగాణలో సుమారు పదిహేను తెలుగు గ్రంథాలయాలు ఉండేవని వెంకటరామారావు లెక్కించారు.20 ఖమ్మం, నల్లగొండలలోని గ్రంథాలయాలు, హైదరాబాద్ నాంపల్లిలోని వేమన ఆంధ్ర భాషా నిలయం వాటిలో ఉన్నాయి.20

తెలంగాణ మొదటి గ్రంథాలయ మహాసభ 1925 ఫిబ్రవరి 22న మధిరలో జరిగింది.2122 దేశ్‌ముఖ్ (వంశపారంపర్య రెవెన్యూ అధికారి) పింగళి వెంకటరామారెడ్డి దానికి అధ్యక్షత వహించారు.2123 ఉద్యమానికి పెరుగుతున్న ఆదరణ చూసి, జిల్లా అధికారుల అనుమతి లేకుండా తెరిచారనే సాకుతో ప్రభుత్వం గ్రంథాలయాలను మూయించడానికి ప్రయత్నించింది.22

ఆచరణలో ఇది ఎలా జరిగిందో వెంకటరామారావు చెబుతారు. ప్రభుత్వ అనుమతి లేదని ఒక కలెక్టరు సూర్యాపేట గ్రంథాలయాన్ని మూయించాడు.7 దాని కార్యకర్తలు మాడపాటి హనుమంతరావుకు తెలియజేశారు. ఆయన హోం కార్యదర్శి అక్బర్ హైదరీకి ఫిర్యాదు చేశారు.7 గ్రంథాలయం నడపడానికి అనుమతి అక్కర్లేదని హైదరీ జవాబిచ్చారు. గ్రంథాలయం మళ్లీ తెరుచుకుంది.7

రెండో గ్రంథాలయ మహాసభతో కలిపి సూర్యాపేటలో జరగాల్సిన ఒక సభను 1927లో ప్రభుత్వం ఆపడానికి ప్రయత్నించింది.2221 కార్యనిర్వాహక మండలి అనుమతి లేదని చెప్పడంతో నిర్వాహకులు కోర్టుకు వెళ్లాల్సి వచ్చింది.22 గ్రంథాలయోద్యమాన్ని ప్రజల్లో అసంతృప్తి రేపే ప్రయత్నంగా నిజాం ప్రభుత్వం చూసిందని వరంగల్ జిల్లా గెజిటీర్ చెబుతుంది.13 తమది కేవలం గ్రంథాలయ ఉద్యమమేనని నాయకులు చెప్పినప్పుడు, బెంగాల్‌లో గ్రంథాలయ ఉద్యమం అంటే విప్లవోద్యమమేనని పోలీసు కమిషనర్ ఆర్మ్‌స్ట్రాంగ్ జవాబిచ్చాడని రెగాని రాశారు.24

పుస్తకాల కోసం ప్రజలు దారులు వెతుక్కున్నారు. కోరుట్లలో ఒక పండితుడు ఇంటింటికీ వెళ్లి బియ్యం పోగుచేసి, వాటిని అమ్మిన డబ్బుతో పుస్తకాలు, పత్రికలు కొనేవారని వెంకటరామారావు రాశారు.25 గ్రంథాలయ కార్యదర్శులు సైకిళ్లపై తిరిగి పుస్తకాలు అందించేవారు. అదొక రకమైన సంచార గ్రంథాలయం.25

చట్టం ద్వారా ప్రజా గ్రంథాలయాలు, 1948 తర్వాత

1948 నాటి మద్రాసు ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం ఆంధ్ర జిల్లాల్లో ఉద్యమానికి కొత్త బలం ఇచ్చింది.26 దాని కింద, తర్వాత 1960 నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం కింద, జిల్లా గ్రంథాలయ సంస్థ గ్రంథాలయాలను నడిపింది.26 ఐదువేలకు పైగా జనాభా ఉన్న చోట్ల శాఖా గ్రంథాలయాలను, వెయ్యి నుంచి ఐదువేల జనాభా ఉన్న చోట్ల పుస్తక నిక్షేప కేంద్రాలను అది తెరిచింది.26

తెలంగాణలో 1955 నాటి హైదరాబాద్ ప్రజా గ్రంథాలయాల చట్టం ఇదే పని చేసింది.13 రాజ్యం భారతదేశంలో కలిసిన తర్వాత వరంగల్ జిల్లాలో ఇరవై తొమ్మిది గ్రంథాలయాలు మొదలయ్యాయి.13 1969 చివరి నాటికి పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో జిల్లా గ్రంథాలయ సంస్థ గ్రంథాలయాలు కాకుండా, ప్రభుత్వ సాయం పొందే 157, సాయం లేని 200 గ్రంథాలయాలు ఉండేవి.9

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

మొదటి గ్రంథాలయం. మూడు ఆధారాలు మూడు వేర్వేరు “మొదటి” గ్రంథాలయాలను చెబుతాయి:123

  • ఆ జిల్లాలో మొదటిది 1880 నాటి నరసాపురం పఠనాలయమని పశ్చిమ గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది1
  • విశాఖపట్నంలోని సరస్వతీ గ్రంథాలయం (1886) మొదటి ఆధునిక ప్రజా గ్రంథాలయమని కృష్ణమూర్తి అంటారు2
  • ఆంధ్రదేశంలో మొదటి గ్రంథాలయం గుంటూరు జిల్లాదేనని, అది 1890 నాటి ఒంగోలు పఠనాలయమని 1933 నాటి భారతి వ్యాసం చెబుతుంది3

హనుమకొండ గ్రంథాలయం. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ, రెగాని, కృష్ణమూర్తి, వరంగల్ గెజిటీర్ అన్నీ రాజరాజనరేంద్ర గ్రంథాలయాన్ని 1904 నాటిదిగా చెబుతాయి.6272813 వెంకటరామారావు దాన్ని 1908 నాటిదిగా చెబుతారు.8

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర గ్రంథాలయం. వెంకటరామారావు దాన్ని 1886కీ, హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ 1892కీ చెందినదిగా చెబుతారు.811

వరంగల్ శబ్దానుశాసన గ్రంథాలయం. కృష్ణమూర్తి దాన్ని 1913 నాటిదిగా, వరంగల్ గెజిటీర్ 1918 నాటిదిగా చెబుతారు.2813

Footnotes

  1. Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 195 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), p. 22, citing G. V. Subba Rao (ed.), History of Andhra Movement, Vol. I (1982) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  3. U. Ven. Sreshthi, “Guntur mandala granthalayamulu” (the libraries of Guntur district), Bharati, Vol. 10, No. 3 (March 1933), PDF p. 146 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  4. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 23 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 151 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  6. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 152 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 142 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 141 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  9. Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (1979), p. 196 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  10. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 203 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  11. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions for 1342 Fasli (1932–33) (1935), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  14. Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 303 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  15. Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 183 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  16. P. T. Raju, Telugu Literature (1944), p. 60 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  17. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 59 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  18. Regani, Highlights (1956), p. 93 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 170–171 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  20. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 145 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), pp. 171–172 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  22. Regani, Highlights (1956), p. 179 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 146 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. Regani, Highlights (1956), p. 180 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  25. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 143 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  26. Ramesan, East Godavari (1979), p. 204 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  27. Regani, Highlights (1956), p. 171 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  28. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (1987), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

వ్యక్తులు

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం

క్రీ.శ. 1853–1906

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం (1853–1906) నిజాం హైదరాబాద్‌కు చెందిన పండితుడు, అధికారి. అక్కడ తొలి ప్రజాచైతన్యానికి నాయకత్వం వహించారు. 1885 తర్వాత త్వరలోనే భారత జాతీయ కాంగ్రెసులో చేరారు. 1894లో నిర్బంధ విద్య కోసం ఒక పుస్తకం రాశారు. దాయిరతుల్ మఆరిఫ్, ఒక రాష్ట్ర గ్రంథాలయం స్థాపనకు తోడ్పడ్డారు. 1905లో అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయతో కలిసి హైదరాబాద్‌లో స్వదేశీ ఉద్యమం మొదలుపెట్టారు.

అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య

సుమారు క్రీ.శ. 1890–1979

గ్రంథాలయ పితామహుడిగా పేరొందిన విజయవాడకు చెందిన అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య దాదాపు యాభై ఏళ్లు ఆంధ్రదేశ గ్రంథాలయ ఉద్యమాన్ని ముందుకు నడిపారు. 1910లో *ఆంధ్ర భారతి*, 1924లో *ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్* పత్రికలు ప్రారంభించారు. జిల్లా నుంచి అఖిల భారత స్థాయి దాకా గ్రంథాలయ సంఘాల స్థాపనకు సాయపడ్డారు. 1972లో పద్మశ్రీ అందుకున్నారు; 1979లో చనిపోయారు.

సంస్థలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం, హైదరాబాద్

క్రీ.శ. 1901

హైదరాబాద్ మొదటి తెలుగు గ్రంథాలయం. 1901 సెప్టెంబర్ 1న సుల్తాన్ బజార్‌లో తెరుచుకుంది. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, మునగాల రాజా, రావిచెట్టు రంగారావు మొదలైనవారు దీన్ని స్థాపించారు. తెలంగాణ తెలుగు చైతన్యం దీనితోనే మొదలైందని, ఇది పునరుజ్జీవనానికి బడి అని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.

రాజరాజనరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం, హనుమకొండ

క్రీ.శ. 1904

1904లో తెరుచుకున్న హనుమకొండ (వరంగల్) తెలుగు గ్రంథాలయం. హైదరాబాద్ గ్రంథాలయం తర్వాత నిజాం రాజ్యంలో ఇది రెండో తెలుగు గ్రంథాలయం. తెలంగాణ తెలుగు చైతన్యంలో అదే పాత్ర పోషించింది. చాలా ఆధారాలు దీన్ని 1904 జనవరి 29 నాటిదిగా చెబుతాయి. ఒక ఆధారం 1908 అంటుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (11)
  1. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: West Godavari (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1979, pp. 195–196. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Department of History and Archaeology, Karnatak University, Dharwad) (opens in a new tab), 1987, pp. 22–23, 167, 171–172. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (revised edition) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1979, pp. 203–204. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. U. Ven. Sreshthi, Bharati (భారతి), Vol. 10, No. 3 (March 1933), incl. "Guntur mandala granthalayamulu" (the libraries of Guntur district) (opens in a new tab), 1933, PDF p. 146. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 141–143, 145–146. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Hyderabad State Committee Appointed for the Compilation of a History of the Freedom Movement, The Freedom Struggle in Hyderabad: A Connected Account, Vol. III (1885-1920) (opens in a new tab), Hyderabad State Committee, Hyderabad, 1957, pp. 67, 151–152. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  7. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 59, 93, 171, 179–180. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Sarojini Regani (ed.), Who's Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II: Karimnagar, Khammam, Krishna, Kurnool, Mahbubnagar, Medak and Nalgonda districts (opens in a new tab), State Committee for the Compilation of the History of the Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1980, pp. 183, 303, 386. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. P. T. Raju, Telugu Literature (Andhra Literature) (The P. E. N. Books, The Indian Literatures, No. XV) (opens in a new tab), International Book House, Bombay, for the P. E. N. All-India Centre, 1944, pp. 60. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1976, pp. 184. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  11. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 1342 Fasli (1932-33) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1935, pp. 116. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: