ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

హనుమకొండ

వరంగల్ పక్కన ఉన్న మొదటి కాకతీయ రాజధాని అనుమకొండ. ఇక్కడ వేయి స్తంభాల గుడి, పద్మాక్షి కొండ గుడి, వంశపు ఎదుగుదలను నమోదు చేసే కాకతీయ శాసనాలు ఉన్నాయి.

Photograph inside a temple porch: massive lathe-turned stone pillars with ringed shafts and square bases, and carved beams overhead.
Photograph inside a temple porch: massive lathe-turned stone pillars with ringed shafts and square bases, and carved beams overhead. · Fanny Bullock Workman and William Hunter Workman (opens in a new tab) · Public domain

మొదటి కాకతీయ రాజధాని

శాసనాలలోని అనుమకొండ లేదా అన్మకొండ అయిన హనుమకొండ, కాకతీయ నాయకులు దగ్గరలో వరంగల్ (ఓరుగల్లు)ను కట్టక ముందు వారి కేంద్రం.12 ఈ పట్టణం పేరును ఇప్పటికే పేర్కొన్న రాష్ట్రకూట కాలపు క్రీ.శ. 872 నాటి శాసనాన్ని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) ఉదహరిస్తారు.2 అక్కడ స్థిరపడినట్లు తెలిసిన ఆ కుటుంబంలో మొదటివాడైన మొదటి బేత వరకు ఆయన కాకతీయ సంబంధాన్ని గుర్తిస్తారు.2

1163 నాటి రుద్రదేవుడి గొప్ప శాసనం అనుమకొండను ఆయన రాజధాని అని పిలుస్తుంది.13 ఆలయాలు, పండిత బ్రాహ్మణులు, వేశ్యల ఇళ్లు ఉన్న, విన్నదాన్ని చిలుకలు తిరిగి పలికే నగరంగా అది దాన్ని పొగుడుతుంది.13 1309లో మాలిక్ కాఫూర్ సైన్యం వరంగల్‌ను సమీపించింది.4 అది మొదట “అన్ మకిందా కొండను ఆక్రమించింది, ఎందుకంటే అక్కడి నుంచి అరంగల్ కట్టడాలు, తోటలు అన్నీ కనిపిస్తాయి” అని అమీర్ ఖుస్రో రాశాడు.4

కట్టడాలు

అత్యంత ప్రసిద్ధమైన కట్టడం 1163 నాటి రుద్రదేవుడి రుద్రేశ్వర ఆలయమైన వేయి స్తంభాల గుడి.15 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్), ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు చిత్రాలు) (1898) దానికి బదులుగా 1162 అని ఇస్తాయి.56 శాసనంలోని శక సంవత్సరం 1084ను దాని జనవరి తేదీని లెక్కలోకి తీసుకోకుండా మార్చడం వల్ల ఇది వచ్చింది.56 టి. డబ్ల్యూ. హేగ్ (T. W. Haig) (1907) 1163 అని ఇస్తారు.7

పట్టణం పైన ఉన్న కొండపై పద్మాక్షి దేవి గుడి ఉంది.89 దాని పక్కన రెండవ ప్రోలుడి కాలపు 1117 నాటి ఒక శాసనం ఒక జైన బసది (ఆలయం) నిర్మాణాన్ని నమోదు చేస్తుంది.89 ఈ దేవత మొదట జైన దేవత, తర్వాత హిందూ దేవతగా పూజించబడింది అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాదించారు.89

రుద్రదేవుడి మంత్రి గంగాధరుడు ఒక చెరువుతో పాటు ప్రసన్న కేశవ ఆలయాన్ని కట్టించాడు.1011 ఆయన పెద్ద చెరువును పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈనాటి హనుమకొండ బస్టాండ్ దగ్గరి చెరువుగా గుర్తించారు.1011 శిథిలమైన హన్మంతగిరి పట్టణం దగ్గర బండలలో చెక్కిన జైన విగ్రహాలను, పట్టణానికి రెండు వైపులా ఉన్న రెండు పెద్ద చెరువులను కూడా 1909 నాటి Imperial Gazetteer గుర్తిస్తుంది.12

తర్వాతి చరిత్ర

తెలుగు చరిత్ర గ్రంథం ప్రతాప చరిత్ర నుంచి తీసుకున్న ఒక స్థానిక సంప్రదాయాన్ని Imperial Gazetteer నమోదు చేస్తుంది.13 ఈ సంప్రదాయం ప్రకారం వరంగల్ స్థాపనకు ముందు హనుమకొండ ఈ ప్రాంతానికి రాజధాని. అక్కడ పుట్టిన ఒక పురాణ యువరాజు మొదటి కాకతీయ రాజు.13 పన్నెండవ శతాబ్దం మధ్య కాలానికి ముందు కాకతీయులు ప్రామాణిక రికార్డులలో కనిపించరని గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.13

1900లో పురావస్తు శాస్త్రవేత్త హెన్రీ కజిన్స్ (Henry Cousens) వరంగల్ హనుమకొండకు శివారు ప్రాంతంగా మారిందని రాయగలిగారు.14 1901లో హనుమకొండలో 10,487 మంది నివాసులు ఉండేవారు.13 ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని వరంగల్ విభాగానికి, జిల్లాకు కేంద్రం.13

1898 నాటి క్యాంప్‌బెల్ కథనం హనుమకొండను హైదరాబాద్‌కు 82 మైళ్లు తూర్పు-ఈశాన్యంగా ఉన్న, సుమారు 10,000 మంది జనాభాతో పెరుగుతున్న పట్టణంగా వర్ణిస్తుంది.6 ఇది విభాగాన్ని పాలించే సుబేదారుకు (పాలకుడికి), వరంగల్ జిల్లా ప్రధాన అధికారులకు కేంద్రం.6 దానిలో ఒక తపాలా కార్యాలయం, ఒక మున్సిపాలిటీ, ఒక వైద్యశాల, ఒక బాప్టిస్ట్ ప్రార్థనా మందిరం, తివాచీలు, తువ్వాళ్లు తయారు చేసే ఒక జైలు ఉండేవి.6

రైల్వే వచ్చినప్పటి నుంచి పట్టణం స్థిరంగా పెరిగిందని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.6 హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ (సైనిక దళం)లో పెద్ద భాగం ఒకప్పుడు అక్కడ ఉండేది. అయితే అప్పటికి అందులో సుమారు ఇరవై మంది యూరోపియన్లు మాత్రమే నివసించేవారు.6 హైదరాబాద్‌తో, తూర్పు తీరంతో వ్యాపారానికి ఇది కేంద్రం అని ఆయన వర్ణిస్తారు.6 అది తివాచీలు, బట్టలు, ధాన్యం, నూనె గింజలు, పత్తి, జనపనార, చర్మాలు, కలపను ఎగుమతి చేసేది.6

పారశీక వంశానికి చెందినవని చెప్పే, బాకులు, కత్తులు, బల్లెపు మొనలు తయారు చేసే ముస్లిం కుటుంబాలను కూడా ఆయన పేర్కొంటారు.6 పట్టణపు కార్యాలయాలను, కేంద్ర జైలును, పట్టు, నూలు బట్టలు, తివాచీలకు దాని పేరును Imperial Gazetteer ధ్రువీకరిస్తుంది.1215

Footnotes

  1. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII, Indian Antiquary XI (1882), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 172. ↩ ↩2 ↩3

  3. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (1882), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. H. M. Elliot and John Dowson, The History of India as Told by Its Own Historians, vol. III (1871), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 480 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  7. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), pp. 65, 68 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  8. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 74. ↩ ↩2 ↩3

  9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 24, 273. ↩ ↩2 ↩3

  10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 102. ↩ ↩2

  11. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 204. ↩ ↩2

  12. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  14. Henry Cousens, Lists of Antiquarian Remains in His Highness the Nizam’s Territories (1900), p. 46. ↩

  15. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (48)

రాజవంశాలు

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

వ్యక్తులు

మొదటి బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 996–1051

తొలి కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 996–1051). ఆయనను గరుడ బేత అని కూడా పిలిచారు. బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే యుద్ధంలో తండ్రిని కోల్పోయాడు. తర్వాత కుటుంబపు హోదాను తిరిగి సంపాదించాడు. సనిగరంలో 1051 నాటి శాసనం ఆయన తెలిసిన ఏకైక శాసనం. మంగల్లు దానశాసనం తర్వాత అది అతి పురాతన కాకతీయ శాసనం.

మొదటి ప్రోలరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1052–1076

కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1052–1076), మొదటి బేతరాజు కొడుకు. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్య రాజు త్రైలోక్యమల్లుని (మొదటి సోమేశ్వరుడు) కోసం పోరాడాడు. ఆ రాజు ఆయనకు అనుమకొండ జిల్లాను శాశ్వత సామంత భూమిగా (రాజు నుంచి పొందిన భూమి) ఇచ్చాడు. ఆయనకు అరిగజకేసరి అనే బిరుదు ఉంది. కుటుంబపు వరాహ చిహ్నాన్ని తర్వాత ఆయనకు ఆపాదించారు.

రెండవ బేతరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1108

తన అధిపతి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని నుంచి త్రిభువనమల్ల అనే పేరు తీసుకున్న కాకతీయ నాయకుడు (దాదాపు 1076–1108). ఆయన చాళుక్యుల సామంతుడిగా (కింది పాలకుడు) అనుమకొండను పాలించాడు. తన మంత్రి ద్వారా సబ్బినాడు జిల్లాను సంపాదించాడు. కాలాముఖ శైవ గురువు రామేశ్వర పండితునికి భూములు ఇచ్చాడు.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1126

త్రిభువనమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. 1076లో ఆయన తన సోదరుడు రెండవ సోమేశ్వరుని పదవి నుంచి తొలగించి, 1126 వరకు యాభై సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన శక శకానికి బదులు తన సొంత చాళుక్య-విక్రమ శకాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలపు తెలంగాణ శాసనాలలో చాలా వరకు దానిలోనే తేదీ వేయబడ్డాయి. యువరాజుగా ఆయన వేంగి కోసం చోళులతో, వారి తూర్పు చాళుక్య మిత్రులతో పోరాడాడు. పాలన చివరలో, 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వేంగిలో, తీర తెలుగు దేశంలో ఆయనను రాజుగా గుర్తించారు. తెలంగాణలో ఆయన సామంతులలో కాకతీయులు రెండవ బేతరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు, కందూరు చోడ నాయకులు ఉన్నారు.

దుర్గరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1108–1116

కాకతీయ నాయకుడు రెండవ బేతరాజు పెద్ద కొడుకు. కాజీపేటలోని 1098 నాటి ఒకే ఒక్క శాసనం ద్వారా ఆయన గురించి తెలుస్తుంది. ఆయన తమ్ముడు రెండవ ప్రోలరాజు అధికారం చేపట్టే ముందు, దాదాపు 1108, 1116 మధ్య ఆయన కొద్ది కాలం పాలించి ఉండవచ్చు.

రెండవ ప్రోలరాజు

సుమారు క్రీ.శ. 1116–1157

కాకతీయ నాయకుడు (పాలన దాదాపు 1116–1157), రెండవ బేతరాజు కొడుకు, రుద్రదేవుని తండ్రి. పశ్చిమ చాళుక్య సామంతుడిగా (అధీన పాలకుడు) ఆయన అనుమకొండ చుట్టూ ఉన్న ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించాడు. తీర ఆంధ్ర దేశపు నాయకులతో యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

రుద్రదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1158–1195

తెలంగాణలోని ప్రత్యర్థి నాయకులను ఓడించిన కాకతీయ పాలకుడు (దాదాపు 1158–1195). 1163 నాటి వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలో ఆయన తన కుటుంబ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించాడు. ఓరుగల్లు (వరంగల్)లో కోటతో కూడిన రాజధాని నిర్మాణాన్ని ఆయన మొదలుపెట్టాడు.

మహాదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1195–1199

కాకతీయ రాజు (పాలన దాదాపు 1195–1199), రుద్రదేవుని తమ్ముడు, గణపతిదేవుని తండ్రి. యాదవ (సేవుణ) రాజుల రాజధానిపై దాడి చేస్తుండగా రాత్రి జరిగిన యుద్ధంలో ఆయన చంపబడ్డాడు.

మాలిక్ కాఫూర్

సుమారు క్రీ.శ. 1309–1313

మాలిక్ నాయిబ్ అని పిలిచే సుల్తాన్ అల్లా-ఉద్-దీన్ ఖల్జీ బానిస సేనాపతి. ఆయన 1309–10లో వరంగల్‌ను ముట్టడించి, కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని తన ఖజానాను వదులుకుని, ఏటా కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు. తర్వాత సుదూర దక్షిణానికి వెళ్తూ ఆయన తెలుగు దేశం గుండా వెళ్లాడు. దాని కప్పాన్ని దేవగిరి నుంచి వసూలు చేశాడు. ఈ పేజీ తెలుగు దేశ చరిత్రలో ఆయన పాత్రను మాత్రమే వివరిస్తుంది.

పి. వి. నరసింహారావు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1957 నుంచి 1977 వరకు రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడు, 1962 నుంచి మంత్రి. 1971 నుంచి 1973 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన 1972 అక్టోబర్ నాటి సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ తీర్పు తర్వాత వచ్చిన ఉద్యమాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. 1973 జనవరి 17న ఆయన రాజీనామాను గవర్నర్ నివేదించారు. మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలన వచ్చింది. ఆయన 1977 నుంచి 1997 వరకు లోక్‌సభలో ఉన్నారు, చాలా కేంద్ర మంత్రిత్వ శాఖలను నిర్వహించారు, ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.

కట్టడాలు

పద్మాక్షి ఆలయం, హనుమకొండ

క్రీ.శ. 1117

హనుమకొండకు దక్షిణాన కొండపై ఉన్న చిన్న, సాదా ఆలయం. ఇప్పుడు ఇక్కడ పద్మాక్షి దేవిని పూజిస్తారు. దాని ముందున్న శాసన స్తంభం, కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడి పాలనలో 1117 డిసెంబర్‌లో మంత్రి బేత భార్య మైలమ కొండపై కడలాలయ-బసది అనే జైన ఆలయాన్ని కట్టించిందని నమోదు చేస్తుంది. హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి ఈ ఆలయాన్ని ఆ బసదిగా భావించి, దాన్ని కాకతీయ కాలపు తెలిసిన అతి పురాతన కట్టడం అని పిలిచారు.

వేయి స్తంభాల గుడి

క్రీ.శ. 1163

హనుమకొండలో శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడికి అంకితమైన మూడు గర్భగుళ్ల రుద్రేశ్వర ఆలయం. కాకతీయ పాలకుడు రుద్రదేవుడు 1163 జనవరిలో దీన్ని ప్రతిష్ఠించి, దానిపై తన కుటుంబం అధికారంలోకి ఎదిగిన చరిత్రను చెక్కించాడు.

శాసనాలు

రెండవ ప్రోలుని పద్మాక్షి ఆలయ శాసనం

క్రీ.శ. 1117

హనుమకొండలోని ఒక చిన్న కొండపై పద్మాక్షి ఆలయం ముందు ఉన్న నాలుగు ముఖాల స్తంభంపై కన్నడ, సంస్కృత శాసనం. దానికి చాళుక్య-విక్రమ సంవత్సరం 42 తేదీ ఉంది. ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ దానిని 1117 డిసెంబరు 24గా లెక్కించారు. అది పశ్చిమ చాళుక్య రాజు ఆరవ విక్రమాదిత్యుని అధిపతిగా, అతని సామంతుడు, బేతని కుమారుడు కాకతీయ ప్రోలుని అన్మకుండలో పాలిస్తున్నవానిగా పేర్కొంటుంది. ప్రోలుని మంత్రి భార్య కొండపై కట్టించిన జైన ఆలయాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. 1908లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దానిని ప్రచురించినప్పుడు, అది తెలిసిన తొలి కాకతీయ రికార్డు.

వేయి స్తంభాల గుడి శాసనం

క్రీ.శ. 1163

హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి వద్ద సా.శ. 1163 జనవరి నాటి తెలుగు, సంస్కృత శాసనం. రుద్రదేవుడు ఆలయపు మూడు దేవతలను ప్రతిష్ఠించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. అతను, అతని తండ్రి రెండవ ప్రోలుడు కాకతీయులను తెలంగాణకు అధిపతులుగా చేసిన యుద్ధాల గురించి కూడా అది చెబుతుంది.

హనుమకొండ శాసనం (మంత్రి గంగాధరుడు)

హనుమకొండ నుండి వచ్చిన విరిగిన, తేదీ లేని సంస్కృత పద్య శాసనం. కాకతీయ రుద్రదేవుని మంత్రి గంగాధరుడు ప్రసన్న-కేశవ ఆలయాన్ని, చెరువులను, గుడులను కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. పొలవాసకు చెందిన మేడరాజు, ఇతర నాయకులపై రెండవ ప్రోలుడు, రుద్రదేవుల యుద్ధాలను కూడా అది వర్ణిస్తుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (7)
  1. J. F. Fleet, Sanskrit and Old-Canarese Inscriptions, No. CXVIII (Kakatya inscription of Rudradeva at Anamkond, Saka 1084), Indian Antiquary, Vol. XI (opens in a new tab), Indian Antiquary (ed. Jas. Burgess), Bombay, 1882, pp. 9, 20. [Public domain]
  2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 24, 74, 101–102, 172, 204, 273. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 167, 172–173. [Public domain]
  4. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 480. [Public domain]
  5. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (opens in a new tab), Pioneer Press, Allahabad, 1907, pp. 65, 68. [Public domain]
  6. H. M. Elliot and John Dowson (eds.), The History of India as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period, Vol. III (opens in a new tab), Trübner and Co., London, 1871. [Public domain]
  7. Henry Cousens, Lists of Antiquarian Remains in His Highness the Nizam's Territories (Archaeological Survey of India, New Imperial Series XXXI) (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1900, pp. 46. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: