వివేకవర్ధని

వివేకవర్ధని (“వివేకాన్ని పెంచేది”) సంఘ సంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం 1874లో ప్రారంభించిన తెలుగు పత్రిక.¹² రాజమండ్రి నుంచి అది అవినీతిపై, హానికరమైన ఆచారాలపై పోరాడింది.³ దానితో వీరేశలింగం తెలుగు నేలలో పత్రికను సంఘ సంస్కరణకు సాధనంగా మార్చారు.² తెలుగు పత్రికల చరిత్రలో దాని స్థానం తెలుగు వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు పేజీలో ఉంది.

ఆరంభం, 1874–1876

వీరేశలింగం ధవళేశ్వరంలో ఉపాధ్యాయుడిగా ఉన్నప్పుడే ఈ పత్రిక మొదలైందని డి. ఆంజనేయులు ఆయన జీవిత చరిత్రలో (1976) చెబుతారు.¹ మొదట అది మాసపత్రిక.¹⁴ కొద్దికాలానికే ఆయన దాన్ని పక్షపత్రికగా మార్చారు.¹⁴ 1875లో నరసాపురంలోని మిత్రుడు షుజాయత్ అలీ ఖాన్ తన పత్రిక విద్వన్మనోహారిణిని దానిలో కలిపేశారు.⁴

మొదటి కొన్ని సంచికలు మద్రాసులో ఆంధ్ర భాషాసంజీవని ముద్రణాలయంలో అచ్చయ్యాయి.⁴ ఆ పత్రిక సంపాదకుడు కొక్కొండ వెంకటరత్నం.⁴ స్త్రీ విద్య, వివాహ వయసు విషయాల్లో ఆయనవి వీరేశలింగానికి పూర్తిగా భిన్నమైన అభిప్రాయాలు.⁴ కొద్దికాలానికే వీరేశలింగం, తలా కొన్ని వందల రూపాయలు పెట్టిన కొందరు మిత్రులు కలిసి రాజమండ్రిలో సొంత ముద్రణాలయం పెట్టుకున్నారు.⁴

లక్ష్యాలు

పత్రిక లక్ష్యాలను ఆంజనేయులు వివరిస్తారు.⁵ సులభమైన, సరళమైన, స్వచ్ఛమైన శైలిలో రాసి తెలుగు భాషను మెరుగుపరచడం మొదటిది.⁵ హానికరమైన ఆచారాలతో పోరాడి, నైతిక ప్రమాణాలను పెంచి ప్రజల జీవితాన్ని మెరుగుపరచడం రెండోది.⁵ సంఘ సంస్కరణ, నిజమైన మతం వీటి నుంచే వచ్చాయి.⁵

ఇతరులు నీకు చేయకూడదని నువ్వు కోరుకునేది నువ్వూ ఇతరులకు చేయకు అనే తెలుగు మహాభారతం పద్యమే దాని సూక్తి.⁶

అవినీతిపై పోరాటం

ప్రమాదకరమైనా వీరేశలింగం స్థానిక సమస్యలనే ఎంచుకున్నారు.³ న్యాయాధికారుల, న్యాయవాదుల ఇళ్లలో జరిగే భోగం మేళాలపై ఆయన మొదట దాడిచేశారు.³ ఆ విందులకు పేద గుమాస్తాలు కూడా డబ్బు కట్టాల్సి వచ్చేది.³ తన లక్ష్యానికి నిజాయితీగా ఉండే పత్రిక ఎంతోమంది బలవంతులకు కోపం తెప్పించక తప్పదని ఆయన ఒక తొలి సంచికలో రాశారు.³

కొక్కొండతో ఆయన వాగ్వాదం కూడా ఈ పత్రికలోనే సాగింది.⁶ కొక్కొండ హాస్యవర్ధని అనే హాస్య పత్రిక పెట్టగా, వీరేశలింగం 1876 జూలైలో హాస్యసంజీవనితో జవాబిచ్చారు.⁶ తర్వాత అది వివేకవర్ధనికి అనుబంధంగా వచ్చింది.⁶

తెలుగు పత్రికారంగంలో దాని స్థానం

వివేకవర్ధని (1874, రాజమండ్రి)తోనే తెలుగు పత్రికారంగం పరిణతి చెంది గౌరవం సంపాదించిందని ఎస్. మహబూబ్ బాషా (2009) రాశారు.⁷ 1943లో రాసిన కె. సీతారామయ్య దాన్ని వేరుగా చూశారు.⁸⁹ తెలుగు సాహిత్యానికి ఎంతో చేసినా, అప్పటికి పాతబడిన పద్ధతులున్న పాత పత్రికల్లో దాన్ని ఆయన లెక్కించారు.⁸⁹

పందొమ్మిదో శతాబ్దపు రాజమండ్రి, కాకినాడల పత్రికల్లో దీన్ని తూర్పు గోదావరి గెజిటీర్ పేర్కొంటుంది.¹⁰ అవన్నీ కొద్దికాలమే నడిచాయని అది చెబుతుంది.¹⁰ వీరేశలింగం 1890లో పత్రికను ఆపేశారు.¹¹ ఎన్నో ఇతర పనుల ఒత్తిడి మధ్య దాన్ని బతికించడానికి ఆయనకు సమయం, శక్తి, డబ్బు లేకపోయాయని ఆంజనేయులు చెబుతారు.¹¹

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఎంత తరచుగా వెలువడింది. వీరేశలింగం 1874లో వివేకవర్ధని అనే వారపత్రికను ప్రారంభించారని రెగాని అంటారు.² అది మాసపత్రికగా మొదలై పక్షపత్రిక అయిందని ఆంజనేయులు చెబుతారు.¹⁴

Footnotes

1. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 15 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

3. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

7. S. Mahaboob Basha, “Sculpturing a ‘New Woman’ with Print Culture in Colonial Andhra: A Biography of Telugu Zenana, 1893–1907”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. IV (2009), p. 125 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

8. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

9. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

10. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 233 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

11. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²