తెలుగు చరిత్రTelugu History

తెలుగు వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు, 1832–1956

1830లలో మద్రాసు, బళ్లారిలలో తెలుగు పత్రికలు ఎలా మొదలయ్యాయో, 1870ల నుంచి కందుకూరి వీరేశలింగం వంటి సంస్కర్తలు వాటిని ఎలా వాడుకున్నారో, కృష్ణాపత్రిక, ఆంధ్రపత్రిక, భారతి మాసపత్రిక జాతీయోద్యమానికీ ఆంధ్రోద్యమానికీ ఎలా గొంతుకలయ్యాయో ఈ పేజీ చెబుతుంది. స్త్రీల పత్రికలు, నిజాం హైదరాబాద్ రాజ్యంలో ప్రభుత్వ నిఘా మధ్య నెమ్మదిగా ఎదిగిన తెలుగు పత్రికారంగం, 1950ల నాటి తెలుగు పత్రికల గురించీ ఇందులో ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడటానికి వంద సంవత్సరాలకు పైగా ముందే, 1830లలో మద్రాసులో తెలుగు వార్తాపత్రికలు మొదలయ్యాయి.1 మొదట్లో అవి కొన్నే ఉండేవి, ఎక్కువ కాలం నడిచేవి కావు.1 1920ల నాటికి తెలుగు దినపత్రికలు, మాసపత్రికలు తెలుగు జిల్లాలన్నిటా పాఠకులకు చేరాయి.23 సంఘ సంస్కర్తల వాదోపవాదాలు, స్వాతంత్ర్యోద్యమం, ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోరిక అన్నీ వాటి పుటల్లోనే సాగాయి.456 అందుకే వాటి కథ ఆధునిక తెలుగు జీవితపు కథలో ఒక భాగం.456

ఆధారాల గురించి. తొలినాటి పత్రికల్లో చాలావాటి పేర్లు మాత్రమే తర్వాతి పుస్తకాల్లో మిగిలాయి. ఈ పేజీ బ్రిటిష్ మ్యూజియం తెలుగు పుస్తకాల జాబితా (1912), మద్రాసు విద్యా నివేదికలు, సరోజినీ రెగాని రాసిన స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్ర (1956), హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర (1957), కాకతీయ జర్నల్ ఆఫ్ హిస్టారికల్ స్టడీస్లోని వ్యాసాలను వాడుకుంటుంది.78491 ముద్రణ, ప్రచురణల కోసం ముద్రణ, తెలుగు పుస్తకాలు చూడండి. పఠనాలయాలు, గ్రంథాలయాల కోసం గ్రంథాలయోద్యమం చూడండి. ఈ పాఠకులను తయారుచేసిన బడుల గురించి బడులు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, 1800–1956 పేజీ చెబుతుంది.

తొలి తెలుగు పత్రికలు, 1832–1870

దక్షిణ భారతదేశంలో మొదటి వార్తాపత్రికలు ఇంగ్లీషులో ఉండేవి. వాటిని బ్రిటిష్‌వారే చదివేవారు.1 తర్వాతి అడుగు గురించి జి. సాంబశివారెడ్డి 2010లో జి. ఎన్. రెడ్డి మాటలను ఉదహరించారు. 1832లో మద్రాసులో కొందరు ఇంగ్లీషు, తమిళం, తెలుగు మూడు భాషల్లో కర్నాటిక్ క్రానికల్ అనే పత్రికను మొదలుపెట్టారు. కానీ దాని ప్రతి ఒక్కటీ మిగల్లేదు.1 1834లో ప్రభుత్వ పత్రిక ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ గెజెట్ ఒక ప్రకటనను తెలుగులో అచ్చువేసింది.1

క్రైస్తవ మిషనరీలు తమ మతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి త్వరలోనే తెలుగు అచ్చును వాడుకున్నారు.1 1835లో బళ్లారి ట్రాక్ట్ సొసైటీ వాడుక తెలుగులో సత్యదూత పత్రికను మొదలుపెట్టింది.1 ఈ మిషనరీ పత్రికే అన్నిటికంటే మొదటి తెలుగు పత్రిక అని భావిస్తారని రెగాని చెబుతారు.4 మిషనరీలకు జవాబు చెప్పడానికి మద్రాసులోని వేదసమాజం 1864లో తత్త్వబోధినిని ప్రారంభించింది.4

వృత్తాంతిని 1838 నుంచి మద్రాసులో వెలువడింది.1 దాని సంపాదకుడు మండిగల వెంకటరాయశాస్త్రి కడప జిల్లావారు.1 డబ్బు, ఆదరణ చాలక అది 1841 ఫిబ్రవరి 15 తర్వాత కొంతకాలానికి ఆగిపోయింది.1

లండన్‌లోని బ్రిటిష్ మ్యూజియం తనకు అందిన తెలుగు పత్రికలను భద్రపరిచింది. 1912 నాటి దాని జాబితా మద్రాసు నుంచి వచ్చిన రెండు పత్రికలను చూపుతుంది:7

  • పీటర్ పెర్సివల్ సంపాదకత్వంలో వచ్చిన “దినపత్రిక” దినవర్తమాని; దాని 272వ సంచిక (1861) మ్యూజియంలో ఉంది7
  • అమెరికన్ మిషన్ ప్రెస్‌లో 1862లో అచ్చయిన సచిత్ర తెలుగు పత్రిక హితవాది7

వర్తమానతరంగిణి (1842), సుజనరంజని (1864), ఆంధ్ర భాషాసంజీవని (1871) వంటి మరికొన్ని తొలి పత్రికల పేర్లను ఎస్. మహబూబ్ బాషా (2009) ఇచ్చారు.10 మద్రాసుకు దూరంగా, రాయలసీమలో మొదటి పత్రిక శ్రీ యక్షిణి.1 అది 1864లో బళ్లారిలో మొదలైన పక్షపత్రిక.1 బ్రిటిష్ పాలనలో రాయలసీమలో సుమారు నలభై పత్రికలు మొదలయ్యాయని సాంబశివారెడ్డి లెక్కించారు.1

సంస్కర్తలు, వారి పత్రికలు, 1870–1900

కందుకూరి వీరేశలింగం పత్రికను సంఘ సంస్కరణకు ఆయుధంగా మార్చారు.4 ఆయన జీవిత చరిత్ర రాసిన డి. ఆంజనేయులు ప్రకారం, ఆయన వివేకవర్ధనిని మొదట మాసపత్రికగా ప్రారంభించి, త్వరలోనే పక్షపత్రికగా మార్చారు.1112 అధికారుల లంచగొండితనాన్ని, ధనవంతులు జరిపే భోగం మేళాలను బయటపెట్టడానికి దాన్ని వాడారు.13

మొదటి సంచికలు మద్రాసులో ఆంధ్ర భాషాసంజీవని ముద్రణాలయంలో అచ్చయ్యాయి.12 ఆ పత్రిక సంపాదకుడు కొక్కొండ వెంకటరత్నం.1214 వీరేశలింగం ఎదిరించిన పాత ఆచారాలను ఆయన సమర్థించేవారు.1214 వీరేశలింగం బోధనలను తిప్పికొట్టడానికే ఇలాంటి ప్రత్యర్థి పత్రికలు పుట్టాయని రెగాని రాశారు.14 కొద్దికాలానికే వీరేశలింగం, కొందరు మిత్రులు కలిసి రాజమండ్రిలో సొంత ముద్రణాలయం పెట్టుకున్నారు.12

పురుషార్థప్రదాయిని (1872) కులాన్నీ విగ్రహారాధననూ విమర్శించిన ముందుచూపున్న పత్రిక అని బాషా అంటారు.10 హిందువులను మతం మార్చడానికి కలకత్తా, మద్రాసు, బొంబాయి బిషప్పులు చేస్తున్న ప్రయత్నాలను అది 1874లో ఖండించిందని రెగాని చెబుతారు.15 1905కు ముందు తెలుగు పత్రికలు ఎక్కువగా సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా విషయాల గురించే రాసేవని ఆమె అంటారు.15

పత్రికలు మద్రాసు దాటి విస్తరించిన తీరును బ్రిటిష్ మ్యూజియం జాబితా చూపుతుంది:1617

  • నెల్లూరులో 1885–1904 మధ్య వచ్చిన పాత తెలుగు సాహిత్య మాసపత్రిక అముద్రిత గ్రంథ చింతామణి17
  • రాజమండ్రిలో 1891–1901 మధ్య వచ్చిన ప్రార్థనా సమాజ పత్రిక సత్య సంవర్ధని17
  • ఏలూరులో 1898–1905 మధ్య రాజా ఎం. భుజంగరావు సంపాదకత్వంలో వచ్చిన సాహిత్య పత్రిక మంజువాణి16
  • 1898లో రాజమండ్రిలో మొదలై, తర్వాత కాకినాడలో అచ్చయిన మాసపత్రిక సరస్వతి17

ఈ మార్పును 1892–93 నాటి మద్రాసు విద్యా నివేదిక గమనించింది. తెలుగు జిల్లాల్లో “కొన్ని కొత్త పత్రికలు” మొదలవడం వల్ల కూడా నమోదైన పుస్తకాల సంఖ్య పెరిగిందని అది చెప్పింది.8 1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్ కాకినాడలో ఐదు, రాజమండ్రిలో ఐదు ముద్రణాలయాలను లెక్కించింది.18 కాకినాడలోని ఒక ముద్రణాలయం తెలుగు పుస్తకాలతో పాటు రెండు తెలుగు పత్రికలను, ఒక వారపత్రికను ఒక మాసపత్రికను, అచ్చువేసేది.18

రాజకీయ పత్రికలు, 1885–1920

1885లో మద్రాసులో మొదలైన ఆంధ్రప్రకాశిక వారపత్రికే మొదటి తెలుగు రాజకీయ వార్తాపత్రిక.14 దాని సంపాదకుడు ఎ. పి. పార్థసారథినాయుడు ఇరవై ఐదేళ్లకు పైగా దాన్ని నడిపారు.14 రాయలసీమ రైతుల, గ్రామోద్యోగుల కష్టాలను అది తరచూ రాసేదని సాంబశివారెడ్డి గుర్తించారు.19

1900 తర్వాత తెలుగు పత్రికలు ప్రభుత్వాన్ని మరింత బహిరంగంగా విమర్శించడం మొదలుపెట్టాయి.15 పోలీసు ప్రధాన కార్యాలయంలో ముస్లిం గుమాస్తా కావాలన్న ఒక ప్రకటనను 1901లో గౌతమి తప్పుబట్టింది.15 ఏడవ ఎడ్వర్డ్ పట్టాభిషేకానికి పెట్టిన ఖర్చును 1902లో శశిలేఖ విమర్శించింది.15 అదే ఏడాది దక్షిణాఫ్రికాలోని భారతీయులను సమానమైన ప్రజలుగా ఎందుకు చూడటం లేదని కృష్ణాపత్రిక ప్రశ్నించింది.15

ప్రభుత్వం చట్టాలతో జవాబిచ్చింది. పత్రికా చట్టం కింద గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు నడిపిన ఇంగ్లీషు వారపత్రిక ధరావతు సొమ్మును ప్రభుత్వం జప్తు చేసింది.5 చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం తెలుగు పత్రిక దేశమాతను ధరావతు కట్టమని ఆదేశించింది.5 ఆంధ్రపత్రిక, కృష్ణాపత్రిక హోంరూల్ భావాలను ప్రచారం చేశాయని రెగాని రాశారు.5

ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం కూడా పత్రికలు వాదించాయి.6 ఆ కోరికలో కలవడానికి వెనుకాడిన రాయలసీమ జిల్లాలపై కృష్ణాపత్రిక 1913 జూలై 19న ఒక కార్టూన్ వేసింది.6 సముద్రంలో ఆంధ్రోద్యమ నౌకకు అడ్డంగా నిలిచిన మంచుకొండగా ఆ జిల్లాలను అది చూపించింది.6

ఆంధ్రపత్రిక, భారతి, 1908–1947

కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు 1908లో బొంబాయిలో ఆంధ్రపత్రికను వారపత్రికగా ప్రారంభించారు.20 బొంబాయిలో తెలుగు అచ్చుకూటాలు లేకపోవడంతో ఆయన తన సిబ్బందిని మద్రాసు, విజయవాడల నుంచి రప్పించారని 1961 నాటి కృష్ణా జిల్లా జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.21 1914లో పత్రికను మద్రాసుకు మార్చి దినపత్రికగా చేశారు.22 ఆ దినపత్రిక త్వరగా గొప్ప విజయం సాధించిందని కె. సీతారామయ్య 1943లో రాశారు.23

తాను ప్రతిరోజూ మద్రాసు నుంచి వెలువడే పత్రికనని 1924 మే 9 నాటి సంచిక తొలి పుటలోనే ప్రకటించుకుంది.24 1928లో పి. చెంచయ్య, రాజా ఎం. భుజంగరావు దాన్ని “అగ్రశ్రేణి తెలుగు దినపత్రిక” అనీ, సాహిత్యంలోని కొత్త ఉద్యమాలకు అండ అనీ అన్నారు.3 అత్యధికులు చదివే తెలుగు పత్రిక అదేనని పి. టి. రాజు 1944లో రాశారు.2

1924 జనవరిలో నాగేశ్వరరావు భారతి మాసపత్రికను కూడా ప్రారంభించారు.2225 రంగుల చిత్రాలు, ఆంధ్ర శిల్పంపై బొమ్మలతో కూడిన వ్యాసాలు ఉంటాయని దాని మొదటి సంచిక మాట ఇచ్చింది.25 ఇంతవరకు అచ్చుకాని పాత గ్రంథాలను పంపమని పాఠకులను కోరింది.25 చెంచయ్య, భుజంగరావు దాన్ని “ఉన్నత శ్రేణి సాహిత్య పత్రిక” అన్నారు.3

1940ల తొలినాళ్ల మరికొన్ని పత్రికలను రాజు పేర్కొన్నారు:2

ఈ పత్రికలకు ఉన్న ప్రాముఖ్యాన్ని చెంచయ్య, భుజంగరావు గుర్తించారు. ముద్రణాలయం పోషణాధికారాన్ని రాజు, జమీందారుల చేతుల నుంచి చదివే ప్రజల చేతుల్లోకి మార్చిందని వారు రాశారు.3 ఇప్పుడు రచయితలు రాజుల వైపు కాక పాఠకుల వైపు చూశారు. వారి రచనలను పత్రికలు అంచనా వేశాయి.3

అయినా సంపాదకులు ప్రమాదాలు ఎదుర్కొన్నారు. అల్లూరి సీతారామరాజు, భగత్‌సింగ్ వంటి వీరులను పొగుడుతూ 1931లో తెలుగు వారపత్రిక కాంగ్రెస్లో రెండు వ్యాసాలు రాసినందుకు క్రొవ్విడి లింగరాజుపై కేసు పెట్టారు.26 ఈ నేరారోపణ తనకు గర్వకారణమని ఆయన కోర్టులో చెప్పారు.26

స్త్రీల పత్రికలు

1883 ఏప్రిల్‌లో రాజమండ్రిలో మొదలైన వీరేశలింగం సతీహితబోధిని కేవలం స్త్రీల కోసమే వచ్చిన మొదటి తెలుగు పత్రిక.10 అందులోని వ్యాసాలను దాదాపు అన్నిటినీ పురుషులే రాశారు.27 రెండోది తెలుగు జనానా.27 అది 1893 జూలైలో గుంటూరులో మొదలైంది.27

త్వరలోనే స్త్రీలు తమ పత్రికలను తామే నడపడం మొదలుపెట్టారు. 1902 ఏప్రిల్‌లో మొదలైన హిందూసుందరి, స్త్రీలే సంపాదకులుగా నడిపిన మొదటి తెలుగు మహిళా పత్రిక.28 1947 నాటికి స్త్రీలు సంపాదకులుగా ఉన్న పత్రికలు ఇరవై ఒకటి ఉన్నాయని బాషా లెక్కించారు. సావిత్రి, అనసూయ, గృహలక్ష్మి, ఆంధ్ర మహిళ వాటిలో కొన్ని.27

హైదరాబాద్ రాజ్యంలో పత్రికలు

నిజాం రాజ్యంలో తెలుగు పత్రికలు ఆలస్యంగా వచ్చాయి. 1901లో రాజ్యమంతటా పద్నాలుగు పత్రికలు మాత్రమే ఉండేవని హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.9 వాటిలో పన్నెండు ఉర్దూవి, రెండు మరాఠీవి. ఒక్కటి కూడా తెలుగులో లేదు.9

అక్కడ పత్రిక నడపాలంటే ప్రభుత్వ లైసెన్సు కావాలి.29 ప్రభుత్వోద్యోగికి “హాని కలిగించే” దేన్నీ ప్రచురించకూడదని హోం శాఖ 1891లో సంపాదకులను ఆదేశించింది.30 ఈ హామీపత్రంపై సంతకం పెట్టడానికి నిరాకరించిన ఉర్దూ పత్రిక షౌకత్-ఉల్-ఇస్లాంను మూసివేయించారు.3029 పత్రికా చట్టం లేనప్పుడు, లైసెన్సు ఇచ్చిన అధికారమే దాన్ని వెనక్కి తీసుకోవచ్చని ప్రభుత్వం తరఫున మాట్లాడే ఒక పత్రిక వాదించింది.29

1920కి ముందటి సంవత్సరాల్లో నల్లగొండ నుంచి వచ్చిన నీలగిరి పత్రిక, వరంగల్ నుంచి వచ్చిన తెలుగు పత్రికలతో హైదరాబాద్‌లో తెలుగు పత్రికారంగం మొదలైందని కమిటీ చరిత్ర చెబుతుంది.3132 తర్వాత అవి ఆంధ్ర జనసంఘం అనే తెలుగు సంఘానికి అండగా నిలిచాయి.33 వాటితో గోలకొండ పత్రిక కూడా చేరింది.33 సురవరం ప్రతాపరెడ్డి 1925లో హైదరాబాద్‌లో దాన్ని స్థాపించి 1949 వరకు సంపాదకుడిగా ఉన్నారు.34 దాని 1928 ఉగాది సంచిక గద్వాల, జటప్రోలు, వనపర్తి సంస్థానాల వంటి పోషకులకు కృతజ్ఞతలు చెప్పింది.35

ప్రభుత్వం మాత్రం నిఘా వదల్లేదు. కొత్త ముద్రణాలయాలకు తన అనుమతి కావాలని, ఆ ఏడాది రెండు ఉర్దూ వారపత్రికలకు, ఎనిమిది పత్రికలకు లైసెన్సులు ఇచ్చామని 1932–33 నాటి ప్రభుత్వ నివేదిక చెబుతుంది.36 వాటిలో ఒక్కటీ తెలుగుది కాదు.36 1947–48లో హైదరాబాద్ పత్రికల్లో చాలావరకు పాకిస్తాన్ పక్షం వహించాయని, కానీ ఇమ్రోజ్, పయామ్, తెలుగు జాతీయ పత్రికలు అలా చేయలేదని రెగాని రాశారు.37

1947 తర్వాత

కొత్త రాష్ట్రంలో తెలుగు పత్రికారంగం వేగంగా పెరిగింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 1957–58లో 620 పత్రికలు (దినపత్రికలు కాకుండా) ఉండగా, 1960–61 నాటికి అవి 1,650కి చేరాయి.38 1979 నాటి తూర్పు గోదావరి గెజిటీర్ ఆ జిల్లాలో దినపత్రికల ప్రచారాన్ని లెక్కించింది.39 ఆంధ్రపత్రిక 4,887, ఆంధ్రప్రభ 4,228, విశాలాంధ్ర 2,585, ఆంధ్రజ్యోతి 2,502 ప్రతులు అక్కడ అమ్ముడయ్యేవని అది చెబుతుంది.39

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

మొదటి తెలుగు పత్రిక. ఆధారాలు మూడు వేర్వేరు పత్రికల పేర్లు చెబుతాయి:4110

  • బళ్లారి సత్యదూతనే మొదటి తెలుగు పత్రికగా భావిస్తారని రెగాని అంటారు.4
  • జి. ఎన్. రెడ్డిని అనుసరించి సాంబశివారెడ్డి 1832 నాటి మూడు భాషల కర్నాటిక్ క్రానికల్ను పేర్కొంటారు.1
  • వృత్తాంతిని (1838–1842)ని తెలిసినంతలో మొదటి తెలుగు పత్రికగా బాషా చెబుతారు.10

తొలి తేదీలు. వృత్తాంతిని 1841 ఫిబ్రవరి 15 తర్వాత కొద్దికాలానికే ఆగిపోయిందని సాంబశివారెడ్డి అంటారు. బాషా దాన్ని 1842 వరకు చూపుతారు.110 దినవర్తమానిని బాషా 1862 నాటిదిగా చెబుతారు. కానీ దాని 272వ సంచిక (1861) బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉంది.107 శ్రీ యక్షిణిని బాషా 1863కీ, సాంబశివారెడ్డి 1864కీ చెందినదిగా చెబుతారు.101

ఆంధ్రపత్రిక. అది 1908లో బొంబాయిలో మొదలైందని హూ ఈజ్ హూ ఆఫ్ ఫ్రీడమ్ స్ట్రగుల్ (1980), 1961 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతాయి.2021 అది మద్రాసుకు మారిన 1914లోనే స్థాపితమైందని రెగాని చరిత్ర చెబుతుంది.522

కృష్ణాపత్రిక. దాన్ని 1902లో కొండా వెంకటప్పయ్య ప్రారంభించారని రెగాని అంటారు.15 కృష్ణా జిల్లా కమిటీ దాన్ని ప్రారంభించిందని జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.40

వివేకవర్ధని. అది 1874లో మొదలైన వారపత్రిక అని రెగాని అంటారు.4 అది మాసపత్రికగా మొదలై పక్షపత్రిక అయిందని ఆంజనేయులు చెబుతారు.1112

వరంగల్ తెలుగు పత్రిక. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కమిటీ, రెగాని దాన్ని 1920కి ముందటి కాలంలో చూపుతారు.3132 వరంగల్ జిల్లా గెజిటీర్ (1976) దాన్ని 1920లు, 1930ల నాటిదిగా చెబుతుంది.41

Footnotes

  1. G. Samba Siva Reddy, “Role of Press in Promotion of Socio-Political Awareness in Rayalaseema (1858–1947)”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. V (2010), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18

  2. P. T. Raju, Telugu Literature (1944), p. 87 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  3. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (1928), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  5. Regani, Highlights (1956), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  6. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Karnatak University, 1987), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. Barnett, Catalogue of the Telugu Books (1912), col. 151, “Periodical Publications” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1892–93, p. 94, in the bound volume for 1891–95 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. S. Mahaboob Basha, “Sculpturing a ‘New Woman’ with Print Culture in Colonial Andhra: A Biography of Telugu Zenana, 1893–1907”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. IV (2009), p. 125 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  11. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  12. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  13. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (1976), pp. 18–19 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  14. Regani, Highlights (1956), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  15. Regani, Highlights (1956), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  16. L. D. Barnett, A Catalogue of the Telugu Books in the Library of the British Museum (1912), col. 150, “Periodical Publications” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Barnett, Catalogue of the Telugu Books (1912), col. 152, “Periodical Publications” (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  18. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Samba Siva Reddy, “Role of Press in Rayalaseema”, KJHS V (2010), p. 113 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  20. Sarojini Regani (ed.), Who’s Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II (1980), p. 213 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. xviii. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  22. Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 214 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  23. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (1943), p. 85 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  24. Andhra Patrika, Vol. 11, No. 33 (Madras, 9 May 1924), p. 1, masthead (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  25. Bharati, Vol. 1, No. 1 (January 1924), notice of the magazine’s plan, PDF p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  26. Regani, Highlights (1956), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  27. Basha, “Telugu Zenana”, KJHS IV (2009), p. 126 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  28. S. Mahaboob Basha, “Flagging off the Marathon: Print Culture and Women’s Intellectual Movement in Colonial Andhra: Story of the Hindu Sundari, 1902–1947”, Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. V (2010), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  29. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  30. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  31. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 236 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  32. Regani, Highlights (1956), p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  33. Regani, Highlights (1956), p. 179 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  34. Regani (ed.), Who’s Who, Vol. II (1980), p. 385 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  35. Golconda Patrika, Vibhava new-year number (Hyderabad, 1928), list of patrons, PDF p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  36. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions for 1342 Fasli (1932–33) (1935), p. 116 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  37. Regani, Highlights (1956), p. 213 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  38. Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1961 (1963), p. 341, table 26.7 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  39. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (1979), p. 234 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  40. Census of India 1961: District Census Handbook, Krishna District (1966), p. xix. Cite-only; paraphrased. ↩

  41. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (1976), p. 205 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

వ్యక్తులు

సత్తిరాజు సీతారామయ్య

క్రీ.శ. 1864–1945

సత్తిరాజు సీతారామయ్య (1864–1945) గోదావరి సీమకు చెందిన న్యాయవాది, పత్రికా రచయిత. 1902 ఏప్రిల్‌లో ఏలూరులో *హిందూసుందరి* ప్రారంభించారు; స్త్రీలే సంపాదకులుగా వచ్చిన మొదటి తెలుగు స్త్రీల పత్రిక అది. ఒక న్యాయ పక్షపత్రికను, *దేశోపకారి* వారపత్రికను కూడా నడిపారు. ఆంధ్రదేశంలోని చదువుకున్న స్త్రీల మధ్య పరిచయాలు కలిపారు.

కె. ఎన్. కేసరి

క్రీ.శ. 1875–1953

డాక్టర్ కె. ఎన్. కేసరి (1875–1953) పేద కుటుంబం నుంచి సొంత కృషితో మద్రాసులో సంపన్నులయ్యారు. ఆ సంపదలో చాలాభాగం ప్రజాహితానికి ఖర్చు చేశారు. 1928 మార్చి 1న స్త్రీల కోసం *గృహలక్ష్మి* అనే తెలుగు మాసపత్రిక స్థాపించి, చనిపోయే దాకా దానికి సంపాదకత్వం వహించారు. ఆ పత్రిక రచయిత్రులకు పురస్కారం ఇచ్చేది. ఆయన స్వీయచరిత్ర *నా చిన్ననాటి ముచ్చట్లు* 1953లో వచ్చింది.

అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య

సుమారు క్రీ.శ. 1890–1979

గ్రంథాలయ పితామహుడిగా పేరొందిన విజయవాడకు చెందిన అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య దాదాపు యాభై ఏళ్లు ఆంధ్రదేశ గ్రంథాలయ ఉద్యమాన్ని ముందుకు నడిపారు. 1910లో *ఆంధ్ర భారతి*, 1924లో *ఇండియన్ లైబ్రరీ జర్నల్* పత్రికలు ప్రారంభించారు. జిల్లా నుంచి అఖిల భారత స్థాయి దాకా గ్రంథాలయ సంఘాల స్థాపనకు సాయపడ్డారు. 1972లో పద్మశ్రీ అందుకున్నారు; 1979లో చనిపోయారు.

సంస్థలు

వివేకవర్ధని

క్రీ.శ. 1874–1890

సంఘ సంస్కర్త కందుకూరి వీరేశలింగం 1874లో ప్రారంభించి, రాజమండ్రిలో అచ్చువేసిన తెలుగు పత్రిక. అధికారుల లంచగొండితనాన్ని, ధనవంతుల భోగం మేళాలను, హానికరమైన ఆచారాలను అది ఎదిరించింది. సరళమైన, స్పష్టమైన తెలుగు కోసం వాదించింది. దీనితోనే తెలుగు పత్రికారంగం పరిణతి చెందిందని బాషా రాశారు. వీరేశలింగం 1890లో దీన్ని ఆపేశారు.

ఆంధ్రప్రకాశిక

క్రీ.శ. 1885

1885లో మద్రాసులో మొదలైన తెలుగు వారపత్రిక. దీన్ని మొదటి తెలుగు రాజకీయ వార్తాపత్రికగా చెబుతారు. దాని సంపాదకుడు ఎ. పి. పార్థసారథినాయుడు ఇరవై ఐదేళ్లకు పైగా దాన్ని నడిపారు. రైతుల, గ్రామోద్యోగుల కష్టాలను అది రాసింది, లంచాలు తీసుకునే అధికారులను విమర్శించింది, యూరోపియన్ల చేతిలో భారతీయులకు జరిగిన అవమానాలను ఖండించింది.

హిందూసుందరి

క్రీ.శ. 1902

సత్తిరాజు సీతారామయ్య 1902 ఏప్రిల్‌లో ఏలూరులో ప్రారంభించిన తెలుగు మహిళా పత్రిక. మోసలికంటి రమాబాయమ్మ వంటి స్త్రీలే సంపాదకులుగా నడిపిన మొదటి తెలుగు మహిళా పత్రిక ఇది. 1913 నుంచి కాకినాడ విద్యార్థినీ సమాజం దీన్ని నడిపింది. బాలికల చదువు, వితంతు పునర్వివాహాల కోసం అది వాదించింది, మహిళా మహాసభల ప్రసంగాలను ప్రచురించింది.

కృష్ణాపత్రిక

క్రీ.శ. 1902

1902లో మొదలైన మచిలీపట్నం తెలుగు జాతీయవాద పత్రిక. దాని జీవితకాలంలో ఎక్కువ భాగం ముట్నూరి కృష్ణారావు సంపాదకుడిగా ఉండి, దాన్ని వందేమాతరం, హోంరూల్, ఆంధ్రోద్యమాలకు గొంతుకగా మార్చారు. రాయలసీమ జిల్లాలు, ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోరికపై 1913లో అది వేసిన కార్టూన్ పేరుపొందింది.

ఆంధ్రపత్రిక

క్రీ.శ. 1908

కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు స్థాపించిన తెలుగు వార్తాపత్రిక. 1908లో బొంబాయిలో వారపత్రికగా మొదలై, 1914లో మద్రాసుకు మారి దినపత్రిక అయింది. హోంరూల్, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలను బలపరిచింది, పానుగంటి సాక్షి వంటి సాహిత్యాన్ని ప్రచురించింది. 1940ల నాటికి అత్యధికులు చదివే తెలుగు పత్రిక అయింది.

భారతి (తెలుగు మాసపత్రిక)

క్రీ.శ. 1924

కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు 1924 జనవరిలో మద్రాసులోని ఆంధ్రపత్రిక కార్యాలయం నుంచి ప్రారంభించిన తెలుగు సాహిత్య మాసపత్రిక. రంగుల చిత్రాలు, ఆంధ్ర శిల్పంపై బొమ్మలతో వ్యాసాలు ఉంటాయని, పాఠకులు పంపే అముద్రిత ప్రాచీన గ్రంథాలను పరిశీలిస్తామని దాని మొదటి సంచిక ప్రకటించింది. 1920ల, 1940ల రచయితలు దాన్ని ఉన్నత శ్రేణి సాహిత్య పత్రికగా, అత్యంత ఆదరణ పొందిన తెలుగు మాసపత్రికగా వర్ణించారు. 1980లలోనూ అది వెలువడుతూనే ఉంది.

గోలకొండ పత్రిక

క్రీ.శ. 1925

1925లో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి స్థాపించి, 1949 వరకు సంపాదకత్వం వహించిన హైదరాబాద్ తెలుగు పత్రిక. వారానికి రెండుసార్లు వెలువడేది. విమర్శించడం కష్టమూ ప్రమాదకరమూ అయిన కాలంలో నిజాం ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించింది. ఆంధ్ర జనసంఘానికి, ఆంధ్ర మహాసభకు అండగా నిలిచింది, బడుల్లో తెలుగు బోధనా భాష కావాలని వాదించింది.

అంశాలు

తెలుగు చరిత్రలో స్త్రీలు

శాసనాల్లోని రాణులు, దాతలు, రాజాస్థానాల కవయిత్రుల నుంచి 20వ శతాబ్దపు సంస్కర్తలు, రచయిత్రులు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల వరకు తెలుగు స్త్రీల చరిత్ర. బాల్య వివాహాలు, వైధవ్యం, అక్షరాస్యత గురించి జనాభా లెక్కలు ఏం చెప్పాయో, స్త్రీల పత్రికలు, మహిళా సభలు, ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 పికెటింగ్‌లో స్త్రీలు, ఆంధ్ర మహాసభలో, తెలంగాణ పోరాటంలో స్త్రీల పాత్ర ఈ పేజీలో ఉన్నాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (22)
  1. G. Samba Siva Reddy (article); Thallapally Manohar and K. Vijaya Babu (eds.), Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. V, No. 1 (May 2010), incl. G. Samba Siva Reddy, 'Role of Press in Promotion of Socio-Political Awareness in Rayalaseema (1858-1947)', pp. 111 ff. (opens in a new tab), 2010, pp. 112–114. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. S. Mahaboob Basha (article); Thallapally Manohar and K. Vijaya Babu (eds.), Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. IV, No. 1 (May 2009), incl. S. Mahaboob Basha, 'Sculpturing a "New Woman" with Print Culture in Colonial Andhra: A Biography of Telugu Zenana, 1893-1907', pp. 124 ff. (opens in a new tab), 2009, pp. 125–126. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. S. Mahaboob Basha (article); Thallapally Manohar and K. Vijaya Babu (eds.), Kakatiya Journal of Historical Studies, Vol. V, No. 1 (May 2010), incl. S. Mahaboob Basha, 'Flagging off the Marathon: Print Culture and Women's Intellectual Movement in Colonial Andhra: Story of the Hindu Sundari, 1902-1947' (opens in a new tab), 2010, pp. 77. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 18–20, 28, 51, 128, 174, 179, 213. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. L. D. Barnett, A Catalogue of the Telugu Books in the Library of the British Museum (opens in a new tab), British Museum, London, 1912, cols. 150–152. [Public domain]
  6. D. Anjaneyulu, Kandukuri Veeresalingam (opens in a new tab), Publications Division, Government of India, 1976, pp. 15–16. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1891-92 to 1894-95 (bound volume) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1892, pp. 1892–93 report, p. 94. [Public domain]
  8. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 110. [Public domain]
  9. P. Krishna Moorthy, Unification of Andhra Pradesh (Ph.D. thesis, Department of History and Archaeology, Karnatak University, Dharwad) (opens in a new tab), 1987, pp. 64. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. Sarojini Regani (ed.), Who's Who of Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Vol. II: Karimnagar, Khammam, Krishna, Kurnool, Mahbubnagar, Medak and Nalgonda districts (opens in a new tab), State Committee for the Compilation of the History of the Freedom Struggle in Andhra Pradesh, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1980, pp. 213–214, 385. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  11. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Krishna District (opens in a new tab), Census of India, 1966, xviii–xix. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  12. K. Sitaramaiya, A Hand Book of Telugu Literature (opens in a new tab), Hyderabad Telugu Academy, Hyderabad (Deccan), 1943, pp. 85–86. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  13. Andhra Patrika (Telugu daily), Vol. 11, No. 33, Madras, 9 May 1924 (opens in a new tab), Andhra Patrika, Madras, 1924, p. 1 (masthead). [Public domain]
  14. Bharati (భారతి), Vol. 1, No. 1 (January 1924) (opens in a new tab), Andhra Patrika office, Madras, 1924, PDF p. 5. [Public domain]
  15. P. Chenchiah and Raja M. Bhujanga Rao, A History of Telugu Literature (The Heritage of India Series) (opens in a new tab), Association Press (Y.M.C.A.), Calcutta / Oxford University Press, London, 1928, pp. 119. [Public domain]
  16. P. T. Raju, Telugu Literature (Andhra Literature) (The P. E. N. Books, The Indian Literatures, No. XV) (opens in a new tab), International Book House, Bombay, for the P. E. N. All-India Centre, 1944, pp. 86–87. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  17. Hyderabad State Committee Appointed for the Compilation of a History of the Freedom Movement, The Freedom Struggle in Hyderabad: A Connected Account, Vol. III (1885-1920) (opens in a new tab), Hyderabad State Committee, Hyderabad, 1957, pp. 29, 40–41, 236. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  18. M. V. Rajagopal, Andhra Pradesh District Gazetteers: Warangal (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1976, pp. 205. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  19. Golconda Patrika, Vibhava samvatsaradi sanchika (special number for the Telugu new year of Vibhava), 1928 (opens in a new tab), Golconda Patrika Mudrakshara Sala, Troop Bazaar, Hyderabad, 1928, PDF p. 9. [Public domain]
  20. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 1342 Fasli (1932-33) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1935, pp. 116. [Public domain]
  21. N. Ramesan, Andhra Pradesh District Gazetteers: East Godavari (revised edition) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh (Government Central Press, Hyderabad), 1979, pp. 234. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  22. Bureau of Economics and Statistics, Andhra Pradesh, Statistical Abstract, Andhra Pradesh, 1961 (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1963, pp. 341. Public domain in India; figures only. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: