నాగార్జునకొండ మహాచైత్యం

ఇక్ష్వాకుల నగరం విజయపురి మహాస్తూపం. దాని సున్నపురాతి ఆయక స్తంభాలపై రాకుమారి చాంతిసిరి, ఇతర రాజవంశ స్త్రీల ప్రాకృత శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి రాజు వీరపురుషదత్తుడి 6వ పాలనా సంవత్సరం నాటివి. 1928–29 తవ్వకాలలో దాని గదులలో ఒకదానిలో చిన్న ఎముక ధాతువు దొరికింది.

ఒక్క చూపులో

మహాచైత్యం నాగార్జునకొండలోని విజయపురికి ప్రధాన బౌద్ధ స్తూపం. ఇది సాదాసీదా కట్టడం వల్ల కంటే, క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఇక్ష్వాకు రాజకుటుంబపు స్త్రీలు దాని స్తంభాలపై చెక్కించిన ప్రాకృత శాసనాల వల్ల ప్రసిద్ధి చెందింది.^1,2
ఈ ప్రదేశం 1926 మార్చిలో వెలుగులోకి వచ్చింది. నిధి వేటగాళ్లు అప్పటికే స్తూపాన్ని తవ్వేసినట్లు ఖురేషీ కనుగొన్నారు. తర్వాతి సీజన్లలో లాంగ్‌హర్స్ట్ దాన్ని శుభ్రం చేశారు.^3,7,10
దాన్ని చక్రం నమూనాలో మట్టి గారెతో ఇటుకలతో కట్టారు. లాంగ్‌హర్స్ట్ డ్రమ్ వెడల్పు 102 అడుగులు అని, కట్టడం కనీసం 60 అడుగుల ఎత్తు అని ఇచ్చారు. ఖురేషీ వ్యాసం 76 అడుగులు మాత్రమే అని ఇచ్చారు.^{7,10,11,12,13}
దాని నాలుగు ద్వారాలలో ప్రతి దానికి ఎదురుగా ఐదు సున్నపురాతి ఆయక స్తంభాలున్న ఒక అరుగు ఉండేది. శాసనాలలో తొమ్మిది, రాజు చాంతమూలుడి సోదరి రాకుమారి చాంతిసిరి ఒక స్తంభం దానం చేసినట్లు నమోదు చేస్తాయి.^2,10,12,17
1928–29లో లాంగ్‌హర్స్ట్‌కు ఒక బయటి గదిలో ఒక చిన్న వెండి పేటిక దొరికింది. అందులో ఎముక ముక్క ఉన్న ఒక చిన్న బంగారు పెట్టె ఉంది. నిధి వేటగాళ్లు మధ్యలో తవ్వినందువల్ల అది మిగిలింది.^12,14
వోగెల్ చాంతిసిరిని స్తూపం స్థాపకురాలిగా భావించారు. బహుశా సుమారు క్రీ.పూ. 200 నాటి పాత స్తూపానికి ఆమె స్తంభాలను జోడించిందని లాంగ్‌హర్స్ట్ వాదించారు.^2,4,14,19

Long fallen octagonal stone pillars lying in a trench beside the stupa, with bare hills behind. · Archaeological Survey of India (Annual Report 1926-27, ed. John Marshall; excavation by M. Hamid Kuraishi) (opens in a new tab) · Public domain

మహాచైత్యం (“గొప్ప మందిరం”) విజయపురికి ప్రధాన బౌద్ధ కట్టడం. విజయపురి నగరం ఒకప్పుడు కృష్ణా కుడి ఒడ్డున నాగార్జునకొండ లోయ నిండా విస్తరించి ఉండేది. స్తూపం అంటే ధాతువుల (అవశేషాల) పైన కట్టిన, లోపల నిండుగా ఉండే గుమ్మటం ఆకారపు కట్టడం.¹ ఆ ప్రదేశంలో దొరికిన శాసనాలు దీన్ని మహాచేతియ అని పిలుస్తాయి. అది సంస్కృత మహాచైత్యకు ప్రాకృత రూపం, అంటే “గొప్ప చైత్యం” లేదా గొప్ప స్తూపం.¹ దాని పేరు దాని సాదా వాస్తుశిల్పం కంటే దాని పొడవైన ప్రాకృత శాసనాల వల్లే వచ్చింది.² క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఇక్ష్వాకు రాజకుటుంబపు స్త్రీలు వాటిని దాని రాతి స్తంభాలపై చెక్కించారు.²

కనుగొనడం, తవ్వకం

నాగార్జునకొండలోని బౌద్ధ అవశేషాలు 1926 మార్చిలో వెలుగులోకి వచ్చాయి.³ మద్రాసు శాసన కార్యాలయంలో తెలుగు సహాయకుడైన ఎ. ఆర్. సరస్వతి లోయలో ఇటుక దిబ్బలను, పాలరాతి స్తంభాలను చూశారు.³ వాటిలో మూడు స్తంభాలపై బ్రాహ్మీ అక్షరాలలో ప్రాకృత శాసనాలు ఉన్నాయి.³ ప్రాకృతం అంటే సంస్కృతం నుంచి పెరిగిన వాడుక భాషలు. బ్రాహ్మీ అంటే తర్వాతి దక్షిణ భారత లిపులు పుట్టిన ప్రాచీన భారతీయ లిపి.³

శాసన సహాయకుడి సందర్శన 1925లో జరిగిందని లాంగ్‌హర్స్ట్ (Longhurst) తన మొదటి నివేదికలో చెప్పారు.⁴⁵ ఆయన తర్వాతి గ్రంథం, వోగెల్ (Vogel) ఇద్దరూ 1926 మార్చి అని ఇస్తారు.⁴⁵ ఎం. హమీద్ ఖురేషీ (M. Hamid Kuraishi) ప్రయోగాత్మక తవ్వకాలు జరిపారు. వాటి నివేదిక 1927 మొదట్లో వచ్చింది.³⁴ వాటిలో మరో పద్దెనిమిది శాసనాలు దొరికాయి. వాటిలో పదిహేను ఈ స్తూపం స్తంభాలపై ఉన్నాయి.³⁴

దిబ్బ స్థానిక పేరు నిబగుట్ట అని వోగెల్ ఇస్తారు.¹ ఖురేషీ దాన్ని స్థలం నం. 1 అని పిలిచారు.⁶ అది “స్థానికంగా ఉబగుట్ట (ఉపగుప్త ?) లేదా ‘గుడ్లగూబ దిబ్బ’ అని పిలుస్తారు” అని ఆయన రాశారు.⁶

ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు, శాసనాలు, బహుశా ధాతువులు దొరుకుతాయనే ఆశతో ఖురేషీ మహాస్తూపం వద్ద పని మొదలుపెట్టారు.⁷ అంతకు ముందటి నిధి వేటగాళ్లు గదులతో సహా స్తూపాన్నంతా అప్పటికే తవ్వి, మళ్లీ పూడ్చేశారని ఆయన కనుగొన్నారు.⁷ వాళ్లు నిండు మధ్యభాగంలో ఒక ముక్క మాత్రమే వదిలారు.⁷ ఆయన మొత్తం కట్టడాన్ని మళ్లీ తవ్వి, నమూనాలు, ఫోటోలు తీసి, మళ్లీ పూడ్చారు.⁷ అజాగ్రత్త సందర్శకుల నుంచి కాపాడటానికి శాసనాలున్న స్తంభాలను కూడా ఆయన మట్టితో కప్పారు.⁷

లాంగ్‌హర్స్ట్ తవ్వకాలకు ముందు పశ్చిమ వైపు విరిగిన స్తంభాలు, చక్రం ఆకారపు పునాది ఎలా ఉండేవో ఖురేషీ ఫోటోలు చూపిస్తాయి.⁸ పురావస్తు సర్వేకు చెందిన ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A. H. Longhurst) తర్వాతి సీజన్లలో ఈ కట్టడాన్ని శుభ్రం చేశారు. 1927–28లో ఆయన స్తూపం గుండా ఆరు అడుగుల వెడల్పున్న కందకం తవ్వారు, కానీ దానిలో ధాతువులు దొరకలేదు.⁹ నిధి వేటగాళ్లు గుమ్మటం పై భాగాన్ని అప్పటికే నాశనం చేసి, చాలా స్తంభాలను కూల్చేశారని ఆయన కనుగొన్నారు.¹⁰ పని మొదలుపెట్టినప్పుడు ఇరవైలో రెండే నిలిచి ఉన్నాయి.¹⁰

రూపం, నిర్మాణం

స్తూపాన్ని మట్టి గారెతో పెద్ద ఇటుకలతో కట్టి, గచ్చు, సున్నంతో పూర్తి చేశారు. దిగువ కృష్ణా లోయలోని ఇతర స్తూపాల లాగే దీన్ని చక్రం లాంటి నమూనాలో కట్టారు.¹¹¹² దానికి మధ్యలో ఒక ఇరుసు ఉంది. దాని నుంచి ఇటుక “ఆకులు” బయటి వలయం వరకు విస్తరించాయి.¹¹¹² గుమ్మటాన్ని మూసే ముందు వాటి మధ్య ఖాళీలను మట్టితో నింపారు.¹¹¹²

లాంగ్‌హర్స్ట్ 1928–29 నివేదిక డ్రమ్ (తక్కువ ఎత్తున్న గుండ్రని అడుగుభాగం) 5 అడుగుల ఎత్తు, 102 అడుగుల వెడల్పు అని ఇస్తుంది.¹³¹⁰ పూర్తి కట్టడం కనీసం 60 అడుగుల ఎత్తు ఉండేదని ఆయన అంచనా వేశారు.¹³¹⁰ ఆయన తర్వాతి గ్రంథం డ్రమ్‌తో కలిపి వ్యాసం 106 అడుగులు అని ఇస్తుంది.¹³¹⁰

1926–27లో ఖురేషీ స్తూపం నమూనా గీశారు. ఆయన చాలా చిన్న వ్యాసం ఇచ్చారు: 76 అడుగులు.⁷ మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని చాలా పెద్ద స్తూపాలకు ఉండే ఒకే బయటి వలయం కాకుండా, ఒకదాని లోపల ఒకటి మూడు నిలుపు గోడలను ఆయన వర్ణించారు.⁷ అవి మూడు వరుసల గదులను చుట్టి ఉన్నాయి: లోపలి వరుసలో 8, మధ్యలో 16, బయట 16.⁷ అవి మట్టి పలుచని పొరలలో ఇటుక వరుసలతో కట్టిన, 18 అడుగుల 3 అంగుళాల వెడల్పున్న నిండు మధ్యభాగాన్ని చుట్టి ఉన్నాయి.⁷ నలభై గదుల ఆయన లెక్క లాంగ్‌హర్స్ట్ లెక్కతో సరిపోతుంది.¹⁴ ఆయన వ్యాసానికీ లాంగ్‌హర్స్ట్ వ్యాసానికీ మధ్య తేడాను ఆధారాలు వివరించవు.

భక్తులు మందిరం చుట్టూ నడవడానికి అడుగుభాగం చుట్టూ 18 అడుగుల వెడల్పున్న గుండ్రని ప్రదక్షిణ దారి (ప్రదక్షిణ-పథం) ఉండేది. ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర వైపు నాలుగు ద్వారాలున్న వేదిక (కంచె) దాన్ని చుట్టి ఉండేది.¹³¹⁰ ఇటుక పునాదులు మాత్రమే మిగిలాయి. వేదిక, ద్వారాలు చెక్కవి అని లాంగ్‌హర్స్ట్ తేల్చారు.¹³¹⁰

స్తూపం బయటి నిలుపు గోడకు సుమారు 18 అడుగుల అవతల, 2½ అడుగుల మందం ఉన్న ప్రాకారపు ఇటుక గోడను ఖురేషీ కనుగొన్నారు.⁷ దానికి స్తంభాల సమూహాలకు ఎదురుగా 14 అడుగుల వెడల్పున్న నాలుగు ప్రవేశాలు ఉన్నాయి.⁷ ఈ స్తూపంపై చెక్కిన పైపూత రాళ్లు ఏవీ దొరకలేదు.¹³¹⁰ లోయలోని చిన్న స్తూపాలపై సమృద్ధిగా శిల్పాలు ఉన్నాయి. కానీ మహాస్తూపం సాదా అంచు అలంకరణలు మాత్రమే ఉన్న ఇటుక-గచ్చు కట్టడం.¹³¹⁰

ఆయక అరుగులు, స్తంభాలు

నాలుగు ద్వారాలలో ప్రతి దానికి ఎదురుగా డ్రమ్ నుంచి సుమారు 22 అడుగుల పొడవు, 5 అడుగుల వెడల్పున్న దీర్ఘచతురస్రాకారపు అరుగు ముందుకు వచ్చింది. ప్రతి దానిపై ఐదు ఎత్తైన సున్నపురాతి స్తంభాల వరుస ఉండేది. మొత్తం ఇరవై.¹²¹⁰ శాసనాలు అలాంటి స్తంభాలను ఆయక-ఖంభ (“ఆయక స్తంభాలు”) అని పిలుస్తాయని వోగెల్ గుర్తించారు.¹⁵ ప్రతి ప్రవేశానికి ఎదురుగా ఐదు స్తంభాలు ఉండే ఈ అమరిక ఈ ప్రాంత స్తూపాలకు ప్రత్యేకమైనది. భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో ఇది తెలియదు.¹⁵

ఈ స్తంభాలకు నిర్మాణపరమైన పని ఏదీ లేదు. అవి బౌద్ధ చిహ్నాలను, దాన శాసనాలను మోశాయి.¹⁵¹¹¹⁶ ప్రాచీన పేరు లేకపోవడంతో లాంగ్‌హర్స్ట్ ఈ అరుగులను “ఆయక అరుగులు” అని పిలిచారు.¹⁵¹¹¹⁶ వాటిని పుష్పార్పణకు బలిపీఠాలుగా, ఆంధ్ర స్తూపంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అలంకరణ భాగంగా ఆయన భావించారు.¹⁵¹¹¹⁶

రెండు తప్ప మిగిలిన స్తంభాలన్నీ కూలిపోయి కొన్ని అడుగుల లోతులో కూరుకుపోయాయని ఖురేషీ కనుగొన్నారు. అడుగుభాగంలో అవి సుమారు 1 అడుగు 10 అంగుళాలు × 1 అడుగు 6 అంగుళాలు. 4½ అడుగుల ఎత్తు వరకు దీర్ఘచతురస్రాకారంగా, పైన అష్టభుజిగా ఉన్నాయి.⁷ వాటికి శీర్షాలు గానీ దూలాలు గానీ లేవు.⁷ మహాచైత్యం ఇరవై స్తంభాలలో పదిహేడు దొరికాయి. అన్నిటిపైనా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో పదమూడు పూర్తిగా లేదా దాదాపు పూర్తిగా ఉన్నాయి.¹ ప్రతి దాని అసలు స్థానాన్ని వోగెల్ నిర్ణయించగలిగారు.¹

తొమ్మిది శాసనాలు చిన్న చిన్న తేడాలతో ఒకే పాఠాన్ని మళ్లీ చెబుతాయి.²¹⁷ రాకుమారి చాంతిసిరి ఒక స్తంభాన్ని దానం చేసినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది.²¹⁷ ఆమె ఇక్ష్వాకు రాజు చాంతమూలుడి సోదరి, ఆయన కొడుకు రాజు వీరపురుషదత్తుడికి మేనత్త (తండ్రి సోదరి).²¹⁷ ఇతర స్తంభాలను ఈ స్త్రీలు దానం చేశారు:²¹⁷

ఆమె మేనకోడలు, రాజు చాంతమూలుడి కూతురు అడవి చాంతిసిరి²¹⁷
వీరపురుషదత్తుడి రాణులైన మరో ఇద్దరు మేనకోడళ్లు బాపిసిరినిక, ఛఠిసిరి²¹⁷
ఉజ్జయిని నుంచి వచ్చిందని వోగెల్ భావించిన రుద్రధరభట్టారిక అనే రాణి²¹⁷
ఇతర కులీన స్త్రీలు²¹⁷

స్తంభాల పాఠాలు దాదాపు అన్నీ ఒకేలా వీరపురుషదత్తుడి 6వ పాలనా సంవత్సరం, వర్షాకాలపు 6వ పక్షం, 10వ రోజు అనే తేదీతో ఉన్నాయి.² కట్టడాన్ని ప్రతిష్ఠించిన తేదీ ఇదే అని వోగెల్ భావించారు.² భిక్షువు ఆనందుడు మహాచైత్యపు “పుణ్య కార్యాన్ని” పూర్తి చేసి, స్తంభాలను నిలబెట్టాడని ఒక స్తంభం జోడిస్తుంది.¹⁸ ఆనందుడికి బుద్ధుడి బోధనల సంకలనాలైన దీఘ, మజ్ఝిమ కంఠస్థంగా వచ్చు.¹⁸ అపరమహావినసేలియ శాఖ ఆచార్యుల మేలు కోసం ఆయన ఈ పని చేశాడు.¹⁸ శాసనాల గురించి మరిన్ని వివరాలు చాంతిసిరి శాసనాల పేజీలో ఉన్నాయి.

మహాచైత్యానికి తూర్పు వైపు దగ్గరలో ఒక చైత్య మందిరం ఉండేది. అది ఒక అర్ధవృత్తాకార గుడి, అంటే ఒక చివర గుండ్రని పొడవైన మందిరం. దానిలో పూజా వస్తువుగా ఒక చిన్న స్తూపం ఉంది. దాని నేలపై ఉన్న ఒక పొడవైన శాసనం, వీరపురుషదత్తుడి 18వ పాలనా సంవత్సరంలో దాన్ని కూడా చాంతిసిరే కట్టించిందని నమోదు చేస్తుంది.¹²

ధాతువుల నిక్షేపం

శాసనాలు సూచించినట్లు స్తూపంలో ఉంచిన ధాతువులు అప్పటికే మాయమయ్యాయని 1926–27లో ఖురేషీ తేల్చారు.⁷ 1928–29 సీజన్‌లో ఇటుక ఆకుల మధ్య ఉన్న ప్రతి గదినీ ఖాళీ చేయాలని లాంగ్‌హర్స్ట్ నిర్ణయించారు.¹² సుమారు ఒక నెల తవ్వకం తర్వాత పనివాళ్లకు ఉత్తర వైపు ఒక బయటి గది నేలపై పగిలిన మట్టి కుండ దొరికింది.¹² ఆ కుండలో కొన్ని స్ఫటిక పూసలు, స్తూపం ఆకారంలో ఉన్న ఒక చిన్న వెండి పేటిక ఉన్నాయి.¹² పేటికలో కొన్ని బంగారు పువ్వులు, ముత్యాలు, గోమేధికాలతో పాటు ఒక చిన్న గుండ్రని బంగారు పెట్టె ఉంది.¹² అందులో “బఠాణీ గింజ పరిమాణంలో” ఒక ఎముక ముక్క ఉంది.¹²

ధాతువు ఎందుకు మిగిలిందో లాంగ్‌హర్స్ట్ తన గ్రంథంలో వివరిస్తారు.¹⁴ దాన్ని నిధి వేటగాళ్లు తవ్విన మధ్యభాగంలో కాకుండా, ఒక బయటి గదిలో ఉంచారు.¹⁴ స్తూపానికి నలభై గదులు ఉన్నాయి. వాటన్నిటినీ తవ్వవలసి వచ్చింది.¹⁴ వెండి పేటిక బాగా తుప్పుపట్టి విరిగిపోయింది.¹²

దీన్ని ఎవరు, ఎప్పుడు కట్టించారు?

శాసనాలు స్తంభాల తేదీని ఇస్తాయి, కానీ స్తూపాన్ని మొదట ఎవరు కట్టించారో చెప్పవు. పాఠాలను సంపాదకత్వం వహించిన వోగెల్, చాంతిసిరి మహాచైత్యాన్ని నిలబెట్టిందని ఒక స్తంభం చెబుతుందని చదివారు.² ఆమెను దాని స్థాపకురాలిగా ఆయన భావించారు.² లాంగ్‌హర్స్ట్ విభేదించారు. స్తంభాలు, అరుగులు ఒక సాదా స్తూపానికి తర్వాత జోడించినవని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు.¹⁴¹⁹ కాబట్టి చాంతిసిరి స్తంభాలను జోడించి, అప్పటికే ఉన్న కట్టడం బయటి భాగాన్ని మళ్లీ కట్టించిందని ఆయన వాదించారు.¹⁴¹⁹ ఆయన దృష్టిలో ధాతువును ఆమె కాలానికి చాలా ముందే అక్కడ ఉంచారు. లేకపోతే అంత ముఖ్యమైన సంఘటనను నమోదు చేసి ఉండేవారు.¹⁴¹⁹

1927–28 నివేదికలో లాంగ్‌హర్స్ట్ ఇంకా ముందుకు వెళ్లారు.⁴ భట్టిప్రోలు స్తూపంతో పోల్చి, అసలు స్తూపం సుమారు క్రీ.పూ. 200 నాటిది కావచ్చని ఆయన సూచించారు.⁴ 1928–29లో ఆ సూచనను ఒక అవకాశంగా ఆయన మళ్లీ చెప్పారు.²⁰ గ్రంథాలయంలోని తర్వాతి ఏ ఆధారమూ ఈ ఆలోచనను పరీక్షించలేదు. దీన్ని లాంగ్‌హర్స్ట్ ఊహగానే తీసుకోవాలి.

ప్రారంభ వాక్యపు పదాలే వివాదాస్పదం. బుద్ధుడికి వాడిన ధాతువర-పరిగహిత అనే విశేషణాన్ని వోగెల్ “ధాతువులలో శ్రేష్ఠమైనదానిలో (అంటే నిర్వాణంలో) లీనమైనవాడు” అని అనువదించారు.¹⁸ హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) అవే మాటలను బుద్ధుడి శరీర ధాతువులు రక్షించే మహాచైత్యాన్ని వర్ణించేవిగా అర్థం చేసుకున్నారు.¹⁹²¹ లాంగ్‌హర్స్ట్ ఈ అర్థాన్ని స్వీకరించారు. ఎముక ముక్క బుద్ధుడిదేనని నమ్మిన ధాతువు అని ఆయన భావించారు.¹⁹²¹ ఆయన 1928–29 నివేదిక దీన్ని ఇంకా జాగ్రత్తగా చెప్పింది: దాని మూలం ఏమైనా, కట్టించినవారు ఆ ధాతువు బుద్ధుడిదేనని నమ్మారు.²⁰

స్తంభాల కాలం వీరపురుషదత్తుడి కాలంపై ఆధారపడి ఉంది. లిపిని బట్టి బూలర్ ఆయనను క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ఉంచారు. వోగెల్ దీన్ని అంగీకరించారు.²² శాసనాలను చదవకముందే ఖురేషీ రాశారు.⁷ అవి “క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దపు ఈ బౌద్ధ వలస చరిత్రపై చాలా వెలుగు ప్రసరిస్తాయని” ఆయన ఆశించారు.⁷ లాంగ్‌హర్స్ట్ ఇంకా సడలింపుగా ఇక్ష్వాకులను 2వ, 3వ శతాబ్దాల పాలకులుగా పేర్కొన్నారు.²³

1959లో రాసిన డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) వీరపురుషదత్తుడిని సుమారు 3వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.²⁴ తర్వాత విజయ అనే చక్ర సంవత్సరం తేదీ ఉన్న రెండు ఇక్ష్వాకు శాసనాలను 273–74, 333–34 నాటివిగా చదివారు.²⁵ అప్పుడు సర్కార్ ఒక పునర్నిర్మాణంలో వీరపురుషదత్తుడి పాలనను సుమారు 255–75లో ఉంచారు.²⁵ మరో దానిలో ఆయన దాన్ని ఆయన ఇద్దరు వారసులతో కలిపి సుమారు 265–335 మధ్య ఉంచారు.²⁵

కృష్ణా జిల్లాలోని జగ్గయ్యపేట స్తూపం వద్ద ఇలాంటి ఆయక స్తంభాలపై అదే రాజు 20వ పాలనా సంవత్సరం నమోదై ఉంది.²⁶¹⁵ జేమ్స్ బర్జెస్ (James Burgess) 1882లో వాటిని కనుగొన్నారు.²⁶¹⁵

ప్రాముఖ్యం

నాగార్జునకొండ “అమరావతి తర్వాత, ఇప్పటివరకు దక్షిణ భారతదేశంలో దొరికిన అత్యంత ముఖ్యమైన బౌద్ధ స్థలం” అని వోగెల్ అంచనా వేశారు.¹⁵ మహాచైత్యం స్తంభాలు ఇక్ష్వాకు రాజకుటుంబంలోని మూడు తరాల, దానిలోని చాలామంది స్త్రీల పేర్లు చెబుతాయి. అవి రాజు చాంతమూలుడిని వైదిక యజ్ఞాలు చేసినవాడిగా పొగుడుతాయి.²²⁷ అయినా రాజధానిలోని ప్రధాన బౌద్ధ మందిరానికి డబ్బు ఇచ్చింది ఆయన కుటుంబంలోని స్త్రీలే.²²⁷ తర్వాత లాంగ్‌హర్స్ట్ మొత్తం స్థలాన్ని ఈ “చాంతిసిరి అనే వనిత కట్టించిన మహాస్తూపం” చుట్టూ నిర్మితమైనదిగా పేర్కొన్నారు.²⁸

Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷
J. Ph. Vogel, Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda, Epigraphia Indica XX (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1927–28 (1931), p. 115 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
M. Hamid Kuraishi, “Trial Excavations at Alluru, Gummadidurru and Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1926–27 (1930), p. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Kuraishi, “Trial Excavations” (1930), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶
Kuraishi, “Trial Excavations” (1930), Plate XXXVII a–b (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, ASI Annual Report 1927–28 (1931), p. 120 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, ASI Annual Report 1928–29 (1933), p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1928–29 (1933), p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), pp. 13–14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, ASI Annual Report 1928–29 (1933), p. 102 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Longhurst, Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 83 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
D. C. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXV (1963–64), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), pp. 110–111 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, ASI Annual Report 1927–28 (1931), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1929–30 (1935), p. 144 (archive.org (opens in a new tab)). ↩