చాంతిసిరి నాగార్జునకొండ శాసనాలు

కృష్ణా లోయలోని నాగార్జునకొండలో దొరికిన ప్రాకృత శాసనాలలో ఇవి అత్యంత ముఖ్యమైనవి.¹²³⁴ వాటిని మహాస్తూపం ఆయక స్తంభాలపై, దాని పక్కన ఉన్న ఒక చిన్న గుడి నేలపై చెక్కారు.¹²³⁴ ఆయక స్తంభాలు కట్టడపు నాలుగు ప్రవేశ ద్వారాలకు ఎదురుగా వేదికలపై నిలిచిన ఐదేసి సున్నపురాయి స్తంభాల వరుసలు.¹²³⁴

చాలా శాసనాలు ఇక్ష్వాకు వంశపు రాకుమారి చాంతిసిరి ఒక స్తంభాన్ని దానం చేయడాన్ని నమోదు చేస్తాయి.¹²³⁴ ఈ వంశం క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో విజయపురి నగరం నుంచి పాలించింది.¹²³⁴ స్తూపం (అవశేషాల దిబ్బ) పక్కన ఉన్న ఒక రాతి మండపపు స్తంభాలపై ఉన్న మూడవ సమూహపు ముక్కలు కూడా ఆమె పేరును పేర్కొంటాయి.⁵

కనుగొనడం

మద్రాసు శాసన కార్యాలయానికి చెందిన ఎ. ఆర్. సరస్వతి (A. R. Sarasvati) 1926 మార్చిలో ఆ ప్రదేశంలో శాసనాలున్న మూడు స్తంభాలను గమనించారు.⁶ ఎం. హమీద్ ఖురేషీ (M. Hamid Kuraishi) ప్రయోగాత్మక తవ్వకాలు చేశారు. 1927 ప్రారంభంలో నివేదించిన ఆ తవ్వకాలు మరో పద్దెనిమిది శాసనాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి.⁶ 1927–28 నుంచి ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A. H. Longhurst) తవ్వకాలు మరిన్ని లభ్యాలను జోడించాయి.⁶

ప్రభుత్వ శాసన నిపుణుడు హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) ముద్రలు (ఎస్టాంపేజీలు) తీయించారు.⁶ ఆయన వాటిని లైడెన్‌కు చెందిన జె. ఫిలిప్ వోగెల్ (J. Ph. Vogel)కు పంపారు. వోగెల్ అన్ని శాసనాలను కలిపి Epigraphia Indica (శాసనాల పత్రిక) XXలో సంపాదకత్వం వహించారు.⁶ ఖురేషీ కనుగొన్న శాసనాలలో పదిహేను మహాస్తూపపు స్తంభాలపై ఉన్నాయి.⁷

భౌతిక వర్ణన

మహాస్తూపపు పదిహేడు ఆయక స్తంభాలు దొరికాయి.² అన్నింటిపై శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో పదమూడు పూర్తిగా లేదా దాదాపు పూర్తిగా ఉన్నాయి.² ప్రతి స్తంభపు అసలు స్థానాన్ని, ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు లేదా పడమర వైపు, గుర్తించగలిగారు.²

ప్రతి స్తంభపు కింది భాగంలో శాసనాలు ఐదు నుంచి పదమూడు పంక్తుల వరకు ఉన్నాయి.⁸⁹ పంక్తులు సుమారు 16 నుంచి 25 అంగుళాల పొడవు ఉన్నాయి.⁸⁹ వోగెల్ E అని పేరు పెట్టిన మరో శాసనం స్తూపానికి వెంటనే తూర్పున ఉన్న అర్ధవృత్తాకార గుడి (ఒక చివర గుండ్రని మండపం) రాతి నేలపై చెక్కి ఉంది.⁹ అది 14 అడుగుల 5 అంగుళాల పొడవైన, చాలా పొడవైన రెండు పంక్తులలో ఉంది.⁹

ఆ గుడి తూర్పు వైపుకు దగ్గరగా, రాతి పలకలు పరిచిన ఒక పెద్ద మండపపు అవశేషాలను లాంగ్‌హర్స్ట్ బయటపెట్టారు.⁵ దాని రాతి స్తంభాలు అన్నీ విరిగిపోయాయి. పైకప్పు చెక్క దూలాల కోసం వాటి పైభాగంలో గుంతలు ఉన్నాయి.⁵ పడుకున్న రెండు జంతువుల, బహుశా సింహాల, చెక్కడాల కింద వాటి స్తంభాలపై శాసనాలు ఉన్నాయి.⁵

శాసనాలున్న ఇరవై ముక్కలు దొరికాయి. వాటిలో రెండు ఒకదానికొకటి అతుక్కుంటాయి.⁵ ఏ పాఠమూ పూర్తిగా నిలిచి లేదు.⁵ వోగెల్ వాటిని Epigraphia Indica XXIలో M 1–19గా ప్రచురించారు.⁵

భాష, లిపి

భాష సంస్కృతం నుంచి వచ్చిన వ్యవహార రూపమైన ప్రాకృతం. లిపి ప్రాచీన భారతీయ వర్ణమాల అయిన బ్రాహ్మీ.¹⁰¹¹ చెక్కడం సాంకేతికంగా అద్భుతంగా ఉందని, కానీ పాఠాలను అజాగ్రత్తగా రాశారని వోగెల్ కనుగొన్నారు.¹⁰¹¹ అక్షరాలు, మొత్తం మాటలు వదిలేశారు, దీర్ఘ హ్రస్వాలు తరచుగా గుర్తించలేదు, రాజు పేరు కూడా సాధారణంగా తప్పుగా రాశారు.¹⁰¹¹ చాంతిసిరి పాఠపు తొమ్మిది ప్రతులలో ఏ రెండూ ఖచ్చితంగా సరిపోలవు.¹⁰¹¹ తేదీల కోసం స్తంభాలు సంఖ్యా చిహ్నాలను వాడతాయి.¹¹

విషయం

ప్రామాణిక పాఠం బుద్ధుడి పొడవైన స్తుతితో మొదలవుతుంది.¹² తర్వాత అది దాత, మహాతలవరి (ఒక ప్రముఖ బిరుదు) చాంతిసిరి పేరు చెప్పి, ఆమెను ఇలా వర్ణిస్తుంది:¹²

• కోట్ల బంగారం, లక్షల ఆవులు, నాగళ్ల భూమి దానం చేసినవాడిగా పొగడబడిన ఇఖాకు (ఇక్ష్వాకు) వంశపు మహారాజు వాసిఠీపుత సిరి-చాంతమూలుడి సహోదరి (అదే తల్లికి పుట్టిన సోదరి)¹²
• రాజు మాఢరీపుత సిరి-వీరపురిసదాత (వీరపురుషదత్తుడు) మేనత్త¹²
• పూకియ వంశానికి చెందిన సేనాని (మహాసేనాపతి), మహాతలవర వాసిఠీపుత కందసిరి భార్య¹²
• ఖందసాగరంనకుడి తల్లి¹²

“రెండు లోకాలలోనూ శ్రేయస్సు, సుఖం పొందడం కోసం” ఆమె ఆ స్తంభాన్ని నిలిపిందని చెబుతారు.¹² తన నిర్వాణం కోసం, సర్వ లోక శ్రేయస్సు కోసం కూడా ఆమె దాన్ని నిలిపిందని చెబుతారు.¹² తర్వాత తేదీ వస్తుంది: రాజు వీరపురిసదాత 6వ సంవత్సరం, వర్షాకాలపు 6వ పక్షం, 10వ రోజు.¹² కొన్ని ప్రతులు చాంతమూలుడిని అగ్నిహోత్రం, అగ్నిష్టోమం, వాజపేయం, అశ్వమేధం (రాజులు చేసే వైదిక అశ్వ యాగం) అనే వైదిక యాగాలు చేసినవాడిగా పొగుడుతాయి.³

ఒక ప్రతి (C 1) “మహాచేతియ యొక్క ఈ ధర్మ నిర్మాణాన్ని” భిక్షువు ఆనందుడు పూర్తి చేశాడని, స్తంభాలను నిలిపాడని జోడిస్తుంది.¹² బుద్ధుడి ప్రవచనాల రెండు సంకలనాలు ఆనందుడికి కంఠస్థం.¹² అపరమహావినసేలియ శాఖ ఆచార్యుల ప్రయోజనం కోసం ఆ పని చేశారు.¹²

నేల శాసనం E, చాంతిసిరి మహాచైత్యం పాదాల వద్ద ఒక చైత్య మండపాన్ని, అంటే వసారా ఉన్న ఒక రాతి మండపాన్ని, కట్టించిందని నమోదు చేస్తుంది.¹³¹⁴ తన అల్లుడు రాజు వీరపురుషదత్తుడి దీర్ఘాయువు, విజయం కోసం, ఆయన 18వ సంవత్సరంలో, అదే శాఖ కోసం ఆమె దాన్ని కట్టించింది.¹³¹⁴ 6వ, 18వ సంవత్సరాల మధ్య రాజు చాంతిసిరి కూతురు, అంటే తన మేనత్త కూతురును, పెళ్లి చేసుకున్నాడని వోగెల్ ఊహించారు.³

మండప శాసనాల పదజాలం ఒకదానికొకటి భిన్నంగా ఉంది.⁵¹⁵ కానీ స్తూప స్తంభాలపై, శాసనం Eలో కూడా వాడిన పదబంధాలను వోగెల్ వాటిలో కనుగొన్నారు.⁵¹⁵ ఒక ముక్క (M 1) చాంతిసిరి వంశాన్ని, వివాహాన్ని దాదాపు స్తూప స్తంభాలపై ఉన్నట్లే పునరావృతం చేస్తుంది.⁵¹⁵ అవన్నీ ఒకే చర్యను నమోదు చేశాయని ఆయన నిర్ధారించారు: అపరమహావినసేలియ శాఖ ఆచార్యుల కోసం చాంతిసిరి స్తంభాల మండపాన్ని (మండపం) స్థాపించడం.⁵¹⁵

అతుక్కున్న రెండు ముక్కలు (M 4) తేదీని వీరపురుషదత్తుడి 15వ సంవత్సరం, వర్షాకాలపు 8వ పక్షంగా ఇస్తాయి. రోజు పోయింది.⁵¹⁵ మూడు సంవత్సరాల తర్వాత శాసనం E నమోదు చేసే, మహాచైత్యం పాదాల వద్ద ఉన్న రాతి మండపం ఇదే అని వోగెల్ గుర్తించారు.⁵¹⁵ దానితో పాటు పేర్కొన్న వసారా జాడ ఏదీ దొరకలేదు.⁵¹⁵

తేదీ

శాసనాలు పాలనా సంవత్సరాలను మాత్రమే ఇస్తాయి. వీరపురుషదత్తుడిని క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దానికి చెందినవాడిగా బ్యూలర్ (Bühler) లిపి ఆధారంగా (అక్షరాల నుంచి) నిర్ణయించిన తేదీని వోగెల్ అంగీకరించారు.¹⁶ హీరానంద శాస్త్రి ఆ వంశాన్ని 2వ, 3వ శతాబ్దాలలో ఉంచారు.⁷ 1959లో డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) వీరపురుషదత్తుడిని సుమారు 3వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉంచారు.¹⁷

తర్వాత సర్కార్ వీరపురుషదత్తుడి పాలనలోని మరో శాసనం, నాగార్జునకొండ స్మారక స్తంభ శాసనం (చాంతమూలుడు), 273–74 నాటిదని నిర్ణయించారు.⁴ ఆ శాసనాన్ని విజయ అనే చక్ర సంవత్సరంలో రాశారు.⁴ ఆయన పునర్నిర్మాణాలలో ఒకదానిలో వీరపురుషదత్తుడు సుమారు 255–75లో పాలించాడు.⁴ మరొకదానిలో ఆయన, ఆయన ఇద్దరు వారసులు సుమారు 265–335లో పాలించారు.⁴

ప్రాముఖ్యం

ఇక్ష్వాకు రాజును వైదిక యాగాల కోసం పొగిడారని శాసనాలు చూపిస్తాయి.³¹⁸ కానీ ఆయన రాజధానిలోని బౌద్ధ నిర్మాణాలకు రాజ కుటుంబపు స్త్రీలు డబ్బు చెల్లించారు.³¹⁸ కుటుంబంలోని పురుష సభ్యుడు చేసిన దానం ఏదీ దొరకలేదని హీరానంద శాస్త్రి వ్యాఖ్యానించారు.³¹⁸

అవి బౌద్ధ శాఖలను, మహాతలవర వంటి ప్రముఖుల బిరుదులను, వనవాసితో, బహుశా ఉజ్జయినితో వివాహ సంబంధాలను కూడా పేర్కొంటాయి.¹⁶³ స్తూపంలో బుద్ధుడి శరీర అవశేషం ఉందనడానికి సాక్ష్యంగా వాటి పదజాలాన్ని తర్వాత చదివారు.¹²¹⁹ ఈ పఠనంపై వోగెల్‌కు, హీరానంద శాస్త్రికి మధ్య వివాదం ఉంది.¹²¹⁹

సంచిక

• జె. ఫిలిప్ వోగెల్, “Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XX (1929–30, 1933లో ప్రచురితం), పుటలు 1 నుంచి, చిత్రపటాలతో; ఇతర ప్రతుల పాఠాంతరాలతో C 3 పాఠం పుట 16లో, దాని అనువాదం పుట 17లో ఉన్నాయి.¹²
• జె. ఫిలిప్ వోగెల్, “Additional Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXI (1931–32), పుటలు 64–65: మండప శాసనాలు M 1–19, చాలా అసంపూర్ణంగా ఉన్నందువల్ల లిప్యంతరీకరించారు, కానీ అనువదించలేదు.¹⁵

Footnotes

1. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

3. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

4. D. C. Sircar, “More Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXV (1963–64), p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

5. J. Ph. Vogel, “Additional Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXI (1931–32), p. 64 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

6. J. Ph. Vogel, Prakrit Inscriptions from a Buddhist Site at Nagarjunikonda, Epigraphia Indica XX (1933), p. 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

7. A. H. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, Annual Report of the Archaeological Survey of India 1927–28 (1931), p. 115 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

10. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

12. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), pp. 16–17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵

13. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 21 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 22 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Vogel, “Additional Prakrit Inscriptions” (1931–32), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

16. Vogel, Prakrit Inscriptions from Nagarjunikonda (1933), p. 6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. D. C. Sircar, “Two Inscriptions from Guntur District”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Longhurst, “Excavations at Nagarjunikonda”, ASI Annual Report 1927–28 (1931), pp. 118–119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²