ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

పెనుకొండ కోట, గగన్ మహల్

పెనుకొండ కొండ కోట, మైదానంలో దాని అర్ధవృత్తాకార గోడలు, దాని లోపల ఉన్న గగన్ మహల్ రాజభవనం, రామ, ఈశ్వర ఆలయాలు. ఉత్తర ద్వారం దగ్గర ఉన్న ఒక శాసనం, మొదటి బుక్కరాయల కొడుకు విరూపణ్ణ కాలంలో 1354 మార్చి 25న కోటను కట్టారని చెబుతుంది. 1576–77 నాటి మరో శాసనం, తిరుమలదేవరాయల కోసం చెన్నప్ప నాయుడు ఒక లోపలి కోట, ద్వారాలు, బురుజులు కట్టించాడని నమోదు చేస్తుంది. గగన్ మహల్, దాని మండపం హంపిలోని రాజభవనాల లాగే తోరణాలున్న 'ఇండో-సార్సెనిక్' శైలిలో ఉన్నాయి. రెండు ఆలయాలపై రామాయణ, పురాణ ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి.

Photograph of a long flat-roofed stone temple with a carved basement and a pyramidal tower over the shrine, a man standing by its wall, trees behind.
Photograph of a long flat-roofed stone temple with a carved basement and a pyramidal tower over the shrine, a man standing by its wall, trees behind. · A. H. Longhurst (Superintendent), Annual Report of the Archaeological Department, Southern Circle, Madras, for 1915-16 (Government Press, Madras, 1916) (opens in a new tab) · Public domain

1905 నాటి అనంతపురం గెజిటీర్ పెనుకొండ కోటకు రెండు భాగాలు ఉన్నాయని వర్ణించింది.1 ఒకటి “మూడు వేల అడుగులకు పైగా ఎత్తున్న”, బలమైన కోట గోడలున్న కొండ.1 రెండోది రెండు చివరలా కొండకు కలిసిన “బలమైన కోట గోడల అర్ధవృత్తాకార వరుస”.1 అది “మైదానంలోకి కొంత దూరం విస్తరించి ఉంది, దాని దక్షిణ వైపును ఒక పెద్ద చెరువు తాకుతుంది”.1

1912–13 నాటి పురావస్తు శాఖ తనిఖీ నోట్సు శిఖరంపై ఉన్న అంతర్దుర్గాన్ని వర్ణిస్తాయి.2 దానిలో “లోపల ఒక గది ఉన్న పెద్ద గుండ్రని బురుజు, ఒక పెద్ద ధాన్యాగారం, ఒక చిన్న హనుమంతుడి గుడి, కొన్ని ఆధునిక అనుబంధ గదులు” ఉండేవి.2 బురుజుల లాగా కట్టిన గోడలు దాన్ని చుట్టి ఉన్నాయి.2 కింద ఉన్న కోట గోడలు, శిథిల బురుజులు “మరమ్మతుకు ఏ ప్రయత్నమూ సమర్థించలేనంతగా శిథిలమయ్యాయి”.2

కోట కాలం

కోట నిర్మాణ కాలాన్ని దాని సొంత శాసనమే చెబుతుంది. ఉత్తర ద్వారం బురుజుపై ఉన్న 1901 నాటి నం. 339 కన్నడ శాసనం తేదీని ఇస్తుంది.3 ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) చదివిన ప్రకారం, అది మొదటి బుక్కరాయలను పాలకుడిగా, ఆయన కొడుకు విరూపణ్ణను పెనుగొండె (పెనుకొండ) రాజ్యపు పాలకుడిగా పేర్కొంటుంది.3 వారి కాలంలో “మంత్రి (మహాప్రధాన) అనంత[ర]స-ఒడెయరు శక-సంవత్ 1276లో పెనుగొండె కోటను కట్టించాడు”. అంటే 1354 మార్చి 25న.3

1882 నాటి రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) జాబితాలు ఈ శాసనాన్ని మొదట గుర్తించాయి.4 అది “‘విరూపణ్ణ ఉడయార్’ మంత్రి కోటను నిర్మించడాన్ని” స్మరిస్తుందని అవి వర్ణిస్తాయి.4 క్రియాశక్తి ఉడయార్ అనే వ్యక్తి ఈ ఊరిని స్థాపించాడన్న సంప్రదాయాన్ని గెజిటీర్ నమోదు చేసింది.1 టాలెమీ చెప్పిన “పికెండక”గా దీన్ని గుర్తించడాన్ని అది అనుమానించింది.1 పెనుకొండ కోట శాసనం (1354) పేజీ చూడండి.

రెండో శాసనం తర్వాతి పనిని నమోదు చేస్తుంది. అది అదే ద్వారం దగ్గరి ఆంజనేయ ఆలయంపై ఉంది. 1576–77 నాటిది. హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) దాని సారాంశం ఇచ్చారు.5 ఆయన సారాంశంలో, తిరుమలదేవరాయల చామరం (వింజామర) పట్టే చెన్నప్ప నాయుడు, ఆయన ఆజ్ఞతో “పెద్ద కోట లోపల ఒక చిన్న కోట (పిల్ల-కోట) కట్టించాడు, కోట ద్వారాలు నిలబెట్టాడు, బురుజులు జోడించాడు, కందకాలు తవ్వించాడు, మొదలైనవి”.5 ఆయన కొండ కోటను కూడా బాగుచేశాడు. 1566–67, 1568–69, 1576–77లలో ముస్లిం దాడులను తిప్పికొట్టాడు.5

కృష్ణ శాస్త్రి ఈ పనిలో మొదటిదాన్ని 1565 యుద్ధానికి ముందు, 1557–58లో ఉంచారు.5 అదే శాసనాన్ని ఉదహరిస్తూ గెజిటీర్ ఈ మరమ్మతులను సుమారు 1568లో తిరుమలదేవరాయలు సింహాసనం ఎక్కిన తర్వాత జరిగినట్లు చెబుతుంది.6 1882 నాటి సూయెల్ జాబితాలో దాని దగ్గర అదే వ్యక్తి కోటకు చేసిన మరమ్మతుల గురించి 1567 నాటి ఒక తెలుగు శాసనం కూడా ఉంది.4 చెన్నప్ప నాయుని పెనుకొండ శాసనం (1577), తిరుమలదేవరాయలు (ఆరవీడు) పేజీలు చూడండి.

గగన్ మహల్, ఆలయాలు

రామ, ఈశ్వర ఆలయాలకు దక్షిణాన ఉన్న గగన మహల్, అంటే “ఆకాశాన్ని తాకే మహల్”ను గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.7 అది దాన్ని “విజయనగరంలోని రాజభవనాల విషయంలో అనుసరించిన అదే హిందూ-సార్సెనిక్ శైలిలో కట్టిన ఒక పాత హిందూ రాజభవనం” అని పిలుస్తుంది.7 అది ఇలా జోడిస్తుంది: “ఇది అందమైన, బలమైన రెండు అంతస్తుల కట్టడం. దానికి ఒక బురుజు ఉంది, దాని నుంచి పట్టణం బాగా కనిపిస్తుంది”.7 అప్పుడు దాన్ని జిల్లా మున్సిఫ్ కోర్టుగా వాడేవారు.7

1912–13 నాటి తనిఖీ నోట్సు దాన్ని “ఎత్తైన చతురస్రాకారపు బురుజు ఉన్న, కొంత అందమైన, బలమైన రెండు అంతస్తుల కట్టడం” అని పిలుస్తాయి.2 దాని శైలి “హంపిలోని రాజభవనాల విషయంలో అనుసరించిన ఇండో-సార్సెనిక్ శైలి” అని అవి చెబుతాయి.2 కార్యాలయంగా వాడటం వల్ల అది చాలా మారిపోయింది.2

దాని ముందున్న మైదానంలో “రాజభవనం శైలిలోనే కట్టిన, అదే కాలానికి చెందిన” ఒక చిన్న మండపం ఉంది.2 ఉత్తర ద్వారం దగ్గర ఒక బురుజుపై “తర్వాతి విజయనగర రాజులు అనుసరించిన ఇండో-సార్సెనిక్ శైలిలో” ఉన్న ఒక కావలి బురుజును కూడా నోట్సు పేర్కొంటాయి.2 ఈ రెండు ఆధారాలలో ఏదీ రాజభవనం కాలాన్ని ఏ శాసనం ఆధారంగానూ చెప్పలేదు. గెజిటీర్ నమోదు చేసిన స్థానిక సంప్రదాయం శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పట్టణంలో నివసించడాన్ని దీనితో ముడిపెడుతుంది.6 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు పేజీ చూడండి.

రామస్వామి, ఈశ్వర ఆలయాల గోడలు “రామాయణ, పురాణ దృశ్యాలను చూపించే చెక్కడాలతో నిండి ఉన్నాయి” అని గెజిటీర్ చెబుతుంది.7 ఈ చెక్కడాలు “విజయనగరంలోని హజార రామస్వామి ఆలయంపై ఉన్న వాటి శైలిలోనే ఎక్కువగా ఉన్నాయి”.7 రామ ఆలయ అలంకరణ ఎప్పుడూ పూర్తి కాలేదని, దాని ఉబ్బెత్తు శిల్పాలకు సున్నం వేశారని తనిఖీ నోట్సు కనుగొన్నాయి.8 తక్కువ నాణ్యత గల చెక్కడాలున్న ఈశ్వర ఆలయం “విష్ణు ఆలయం కంటే కొంచెం తర్వాతిది” అని అవి అంచనా వేశాయి.8

షేర్ ఖాన్ మసీదును ఒక హిందూ ఆలయ సామగ్రితో కట్టారు.7 దాని నేలపై సదాశివరాయల తెలుగు శాసనం ఉంది.79 గెజిటీర్ ఆ శాసనాన్ని 1564 నాటిదిగా చెబుతుంది.7 వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) దాన్ని శక 1487 (శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి), క్రోధన సంవత్సరంలో సోమేశ్వర ఆలయానికి ఇచ్చిన భూదానంగా జాబితా చేస్తారు.9 విజయనగర సామ్రాజ్యం పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Annual Report of the Archaeological Department, Southern Circle, Madras, for the year 1912–13 (1913), p. 53, Anantapur district, Nos. 55–60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  3. E. Hultzsch, “Ranganatha Inscription of Goppana; Saka-Samvat 1293”, Epigraphia Indica VI (1900–01), p. 327 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 119 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  5. H. Krishna Sastri, “The Third Vijayanagara Dynasty; its Viceroys and Ministers”, Archaeological Survey of India, Annual Report 1911–12 (1915), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 191 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 193 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  8. Annual Report of the Archaeological Department, Southern Circle, Madras, 1912–13 (1913), p. 54, Nos. 61–62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 24, Anantapur No. 156 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

శాసనాలు

పెనుకొండ కోట శాసనం (1354)

క్రీ.శ. 1354

పెనుకొండ కోట ఉత్తర ద్వారపు ఒక బురుజుపై ఉన్న కనరీస్ (కన్నడ) శాసనం. దాని తేదీ శక 1276, జయ. ఇ. హుల్ష్ దాన్ని 1354 మార్చి 25కు సమానం చేశారు. మొదటి బుక్కరాయలు పాలిస్తూ, ఆయన కొడుకు విరూపణ్ణ పెనుగొండె సీమను పాలిస్తున్నప్పుడు మంత్రి అనంతరసుడు కోటను కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. పట్టణం గురించి తేదీ ఉన్న అతి తొలి రికార్డు ఇదే. మొదటి విజయనగర వంశపు ఒక రాకుమారుడు అక్కడ నివసించాడని అది చూపిస్తుంది.

చెన్నప్ప నాయుని పెనుకొండ శాసనం (1577)

సుమారు క్రీ.శ. 1577

పెనుకొండ కోట ఉత్తర ద్వారం వద్ద ఉన్న ఆంజనేయ ఆలయ దక్షిణ గోడపై ఉన్న శాసనం. దాని తేదీ మొదటి శ్రీరంగరాయల పాలనలో శక 1499, ధాత (1576–77). తిరుమల అధికారి చెన్నప్ప నాయుడు తిరుమల కోసం పెనుకొండలో ఒక లోపలి కోట, ద్వారాలు, బురుజులు, కందకాలు కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. 1566–67, 1568–69, 1576–77లో ఆయన ముస్లిం సేనానులను తిప్పికొట్టాడు. పెనుకొండను దేవుడు కట్టించిన నగరంగా, దాని గోడలను జయించానని ఏ మనిషీ గొప్పగా చెప్పుకోలేనిదిగా పిలుస్తూ శాసనం ముగుస్తుంది. 1565 యుద్ధానికి ముందే తిరుమల పెనుకొండను పాలించాడనడానికి రుజువుగా హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దాన్ని చదివారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VI (1900–01) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1901, pp. 327. E. Hultzsch. [Public domain]
  2. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 190–193. [Public domain]
  3. Archaeological Department, Southern Circle, Madras, Annual Report of the Archaeological Department, Southern Circle, Madras, for the Year 1912-13 (opens in a new tab), Superintendent, Government Press, Madras, 1913, pp. 53–54. Inspection notes on the protected monuments of the Anantapur district. [Public domain]
  4. Archaeological Survey of India (ed. J. H. Marshall), Archaeological Survey of India, Annual Report 1911-12 (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1915, pp. 184. H. Krishna Sastri. [Public domain]
  5. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 24–25. [Public domain]
  6. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1882, pp. 119. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: