చాళుక్య భీమవరం భీమేశ్వరాలయం

The northern entrance through the high stone wall of the outer enclosure at Chalukya Bhimavaram (Samalkot), with a dark doorway and stepped cornices. · M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 19, ed. Mohd. Abdul Waheed Khan, Director of Archaeology); photographer not credited (opens in a new tab) · Public domain in India

ఇప్పుడు సామర్లకోటలో భాగమైన భీమవరంలోని భీమేశ్వరాలయం, ఒక మధ్యయుగ శాసనం పేరుతో ఒక తూర్పు చాళుక్య రాజుకు ఆపాదించే, మిగిలి ఉన్న కొద్ది ఆలయాలలో ఒకటి. దాని పవిత్రత శివుడి ఐదు ఆరామాల, అంటే “తోటల” పురాణ కథ నుంచి వస్తుంది.¹²

1202లో పేర్కొన్న స్థాపకుడు

1202 నాటి పిఠాపురం స్తంభ శాసనం తూర్పు చాళుక్య రాజుల జాబితా ఇస్తుంది.¹ వారిలో పద్నాలుగవవాడైన చాళుక్య భీముడు 360 యుద్ధాలలో గెలిచాడని, “తన పేరు మీదుగా చాళుక్య-భీమేశ్వర అనే” శివాలయాన్ని స్థాపించాడని అది చెబుతుంది.¹

ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) 1897లో ఈ శాసనాన్ని ప్రచురించారు.¹ ఆయన ఇలా జోడించారు: “ఈ ఆలయం గోదావరి జిల్లాలోని కాకినాడ దగ్గర భీమవరంలో ఇప్పటికీ ఉంది.”¹ ఆలయపు సొంత శాసనాలలో మూడు దానికి ఈ పేరు ఇస్తాయని, ఇతరవి గ్రామాన్ని చాళుక్య-భీమేశ్వరపురం, చాళుక్య-భీమనగరి లేదా చాళుక్య-భీమపురం అని పిలుస్తాయని ఆయన చూపించారు.¹ ఆయన దృష్టిలో గ్రామానికి ఆలయం పేరే పెట్టారు.¹ ఐదు శాసనాలు భీమవరాన్నే స్కందారామం లేదా కుమారారామం, అంటే “యుద్ధ దేవుడి తోట” అని పిలుస్తాయి.¹ హుల్ష్ ఈ రాజును మొదటి చాళుక్య భీముడిగా లెక్కించారు.¹

1964లో ఎం. రామారావు (M. Rama Rao) ఈ ఆలయాన్ని వర్ణించారు.³ 9వ శతాబ్దం చివరలో చాళుక్య భీముడు దీన్ని కట్టించాడని, దానికి ఆయన పేరు పెట్టారని, ఆ చోటును కుమారారామం అని పిలిచేవారని ఆయన రాశారు.³

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

1882లో స్థానిక సమాచారం ఆధారంగా పనిచేసిన రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) వేరే కథ విన్నారు.⁴ దానిలో ఆలయాన్ని “శక సంవత్ 1080 (క్రీ.శ. 1158)లో ఒక చాళుక్య మహారాజు నిర్మించాడని చెబుతారు”.⁴ ఆయన దానికి ఒక ప్రశ్నార్థకం జోడించారు. సుమారు 200 గజాల దూరంలో “ఆయన కోట”ను చూపించారని ఆయన గుర్తించారు.⁴

ఆలయపు సొంత తేదీలున్న శాసనాలు 9వ శతాబ్దం వరకు వెనక్కి వెళ్లవు.⁵³ గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ (1907) దాని రెండు ఆలయాలలో ముప్పై శాసనాలను లెక్కించింది. వాటిలో అతి పురాతనమైనది 1087 నాటిది.⁵ రామారావు భీమేశ్వరాలయంలో 1147 నుంచి 1494 వరకు ఉన్న ఇరవై ఏడు శాసనాలను జాబితా చేశారు. అయితే ఆయన జాబితాలో శక 1045 (1123; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటి ఒక దానం కూడా ఉంది.³

ఐదు ఆరామాల పురాణ కథ

స్థానిక ప్రజలు చెప్పినట్లుగా గెజిటీర్ ఈ పురాణ కథను చెబుతుంది.² మెడలో పెద్ద లింగం (శివుడి చిహ్నం) ధరించిన తారకాసురుడు అనే రాక్షసుడిని సుబ్రహ్మణ్యుడు చంపాడు.² ఆ లింగం ఐదు ముక్కలైంది. అవి భీమవరం, ద్రాక్షారామం, అమరావతి (అమరారామం), పాలకొల్లు (క్షీరారామం), గెజిటీర్ గుర్తించలేకపోయిన “కుమార-రామం” అనే చోట పడ్డాయి.²

రామారావు స్కాంద పురాణం గోదావరి ఖండం నుంచి ఒక రూపాంతరాన్ని ఇస్తారు.⁶ దానిలో శివుడు త్రిపుర రాక్షసుల లింగాన్ని ఐదు ముక్కలు చేశాడు.⁶ ఇంద్రుడు ఒక ముక్కను అమరావతిలో, సోముడు ఒకదాన్ని సోమారామంలో, రాముడు ఒకదాన్ని పాలకొల్లులో ప్రతిష్ఠించారు.⁶ కుమారుడు నాలుగోదాన్ని “చాళుక్యుల రాజధాని భీమవరంలో” భీమారామపు కుమార-భీమలింగంగా ప్రతిష్ఠించాడు. ఐదోదాన్ని ద్రాక్షారామంలో ప్రతిష్ఠించారు.⁶

రామారావు కుమారారామాన్ని చాళుక్య భీమవరంగా గుర్తించారు.⁷ ఆయన గ్రంథానికి రాసిన ముందుమాట ఐదు ఆరామాలను తీరాంధ్ర తెలుగు దేశంలో తూర్పు చాళుక్య రాజులకు సురక్షితంగా ఆపాదించగల అతి పురాతన ఆలయాలు అని పిలుస్తుంది.⁸ ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం పేజీ చూడండి.

కట్టడం

ఈ ఆలయం ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయాన్ని “అన్ని విధాలా పోలి ఉంది” అని రామారావు కనుగొన్నారు.⁹ దానికి పెద్ద రాతి దిమ్మెలతో కట్టిన రెండు ప్రాకార గోడలు, నాలుగు ప్రధాన దిక్కులలో (ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర) ద్వారాలు ఉన్నాయి.⁹ ఆయన కాలంలో ఉత్తర ద్వారం ప్రధాన ప్రవేశంగా పనిచేసింది.⁹ ప్రధాన గుడి మధ్యలో ఉంది. దాని నాలుగు వైపులా రెండు అంతస్తుల స్తంభాల వసారా ఉంది.⁹

గుడికి కూడా రెండు అంతస్తులు ఉన్నాయి.¹⁰¹¹ కింది అంతస్తు గర్భగుడిలో ఒక పీఠం నుంచి ఎత్తైన ఎనిమిది వైపుల లింగం లేస్తుంది.¹⁰¹¹ దాని పైభాగాన్ని మెట్ల వరుసల ద్వారా చేరే పై గర్భగుడిలో పూజిస్తారు.¹⁰¹¹ పైనున్న శిఖరం నాగర శైలిలో సాదా రెండు అంతస్తుల విమానం (గర్భగుడి పైని శిఖరం).¹⁰¹¹

ఒక ముందు కాలు ఎత్తిన సింహాలు ఉత్తర ద్వారం అడుగుభాగాన్ని అలంకరిస్తాయి.⁹ ఆలయం ముందున్న భీమగుండం చెరువులో స్నానం చేస్తే పుణ్యం వస్తుందని నమ్మేవారని గెజిటీర్ జోడించింది.²

తర్వాతి దానాలు

రామారావు సారాంశం ఇచ్చిన శాసనాలు తర్వాతి నిర్మాణ పనులను నమోదు చేస్తాయి:³

మంత్రిప్రగడ సూరన అనే మంత్రి 1422లో ఎనిమిది స్తంభాల ముఖమంటపం (ముందు మండపం), రెండు సంవత్సరాల తర్వాత తూర్పు ప్రవేశ ద్వారం కట్టించాడు.³
1426లో ఆయన గర్భగుడిలో గౌరీ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఆ శాసనం కూడా ఆ చోటును కుమారారామం అని పిలుస్తుంది.³
కొండవీడు రెడ్డి రాజు కుమారగిరి, ఆయన పాలకుడు అల్లాడ కాలంలో ప్రాకార గోడ కోసం ఒక రాతి గనిని ఇచ్చారు.³

E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Mallapadeva”, Epigraphia Indica IV (1896–97), p. 227 and notes 4–6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹
F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 207 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 24, s.v. Bhimavaram (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hemingway, Godavari (1907), p. 208 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (1964), preface (unnumbered) (archive.org (opens in a new tab)). ↩
M. A. Waheed Khan, foreword to Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. i (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴