మూడవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

శాసనాల ద్వారా తెలిసిన వేములవాడ చాళుక్యుల చివరి రాజు మూడవ అరికేసరి. తేదీ ఉన్న ఆయన ఏకైక తామ్ర దానశాసనం, 966 నాటి పర్భణి ఫలకాలు, జైన రచయిత సోమదేవసూరికి ఇచ్చినవి.¹²

కుటుంబం

మూడవ అరికేసరి భద్రదేవుని కొడుకు. భద్రదేవుడు రెండవ అరికేసరి, ఆయన రాణి లోకాంబికల కొడుకు.³² ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya) ప్రకారం, రెండవ అరికేసరి తర్వాత మొదట ఆయన పెద్ద కొడుకు వాగరాజు సింహాసనం ఎక్కాడు. ఆయన కొడుకు లేకుండా చనిపోయినట్లు కనిపిస్తుంది. వాగరాజు సవతి తమ్ముడు భద్రదేవుడు ఆయన కంటే ముందే చనిపోయాడు.⁴² కాబట్టి సింహాసనం భద్రదేవుని కొడుకు మూడవ అరికేసరికి వెళ్లింది.⁴²

పర్భణి ఫలకాలు తమ శ్లోకాలలో రాజు తండ్రి పేరును భద్రదేవుడుగా ఇస్తాయి.³⁵ తమ వచన భాగంలో దేవాలయం కట్టించిన రాజు తండ్రిని “వద్యగ” అంటాయి.³⁵

The Early History of the Deccan (దక్కన్ తొలి చరిత్ర) (1960) సంపాదకులు దీనిని వేరుగా చూశారు.⁶ వారు ఈ వంశపు చివరి ఇద్దరు పాలకులను రెండవ భద్రదేవుడు, మూడవ అరికేసరిగా పేర్కొన్నారు.⁶ రెండవ అరికేసరి పెద్ద కొడుకుగా వారు చెప్పే “బద్యగ”, 959లో సోమదేవుడు తన యశస్తిలకమును పూర్తి చేసిన పట్టణపు రాకుమారుడు అని వారు భావించారు.⁶ యశస్తిలకము (1903) ముద్రిత ముగింపు వాక్యం (కొలఫన్) ఆ రాకుమారుడిని అరికేసరి “మొదటి కొడుకు” (ప్రథమపుత్ర) వాగరాజుగా పేర్కొంటుంది.⁷

పర్భణి ఫలకాలు

పర్భణి ఫలకాల తేదీ క్షయ సంవత్సరం, శక 888 (శక అనేది సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి), వైశాఖ పౌర్ణమి, బుధవారం.²³⁵ వెంకటరమణయ్య ఈ తేదీని 966 ఏప్రిల్ 7గా ఇచ్చారు.²³⁵ ఆ ఫలకాలు మూడవ అరికేసరిని రాష్ట్రకూట రాజు అకాలవర్ష కృష్ణరాజు, అంటే మూడవ కృష్ణుని సామంతుడిగా వర్ణిస్తాయి.²³⁵

అవి సబ్బి వేయి ప్రాంతంలోని రేపాక పన్నెండు గ్రామాల సమూహంలో ఉన్న కుట్టుంవృత్తి-వణికటుపలు గ్రామాన్ని సోమదేవసూరికి ఇస్తాయి.²³⁵ శుభధామ జినాలయానికి సున్నం వేయడం, మరమ్మతులు, నైవేద్యాల కోసం ఆ దానం ఇచ్చారు.²³⁵ ఆ దేవాలయాన్ని రాజు తండ్రి రాజధాని లెంబులపాటక (వేములవాడ)లో కట్టించాడు.²³⁵ ఆ పాఠాన్ని కవి పెద్దనభట్టు రచించాడు, రేవ చెక్కాడు.²³⁵

ఆ ఫలకాలు రెండవ అరికేసరి బిరుదులైన పంబరంకుశ, సామంత-చూడామణి వంటి వాటిని పునరావృతం చేస్తాయి.² ఈ బిరుదులు వారసత్వానికి మించి ఏమీ సూచించవని వెంకటరమణయ్య భావించారు.² ముద్రలు (ఫలకాల సిరా ప్రతులు) లేకుండానే ఆయన ఆ పాఠాన్ని సంపాదకత్వం చేయవలసి వచ్చింది.⁸ అప్పుడు ఆ ఫలకాలు పూనాలోని భారత ఇతిహాస సంశోధక మండలి గ్రంథాలయంలో ఉన్నాయి.⁸ ఆయన ఆ పాఠాన్ని Jain Sahitya aur Itihas (జైన సాహిత్యం, చరిత్ర) అనే హిందీ పుస్తకం నుంచి తీసుకున్నారు.⁸

ఇతర శాసనాలు

కరీంనగర్ జిల్లాలోని రేపాకలో ఒక స్తంభంపై ఉన్న 968 ఫిబ్రవరి 14 నాటి శాసనం ఒక జైన దేవాలయానికి ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తుంది. అది జైన గృహస్థుల ఒక కుటుంబాన్ని, జైన గురువుల ఒక పరంపరను వివరిస్తుంది. ఆ దేవాలయాన్ని రాజు అరికేసరి కట్టించాడని చెబుతూ ముగుస్తుంది. Epigraphia Telanganica (తెలంగాణ శాసనాలు) (2023) దానిని మూడవ అరికేసరికి ఆపాదిస్తుంది.⁹

వంశ ముగింపు

966 తర్వాత మూడవ అరికేసరి ఎంత కాలం పాలించాడో వెంకటరమణయ్య చెప్పలేకపోయారు. ఆయన కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండు శాసనాలను ఉదహరించారు.² ఒకటి మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా మక్తల్ తాలూకాలోని ఉప్పిలిలో ఉన్న శక 888 నాటి శాసనం.² మరొకటి నల్గొండ జిల్లాలోని కొరప్రోలులో ఉన్న ఆహవమల్ల (రెండవ తైలుడు) వీరుడు సోమ పెరుమాడి శాసనం. దాని తేదీ శక 895 (973–74).²

వీటిని బట్టి 966, 973 మధ్య తెలంగాణ రెండవ తైలుడి చేతికి వెళ్లిందని ఆయన నిర్ణయించారు.² అప్పటికి వేములవాడ కుటుంబ పాలన ముగిసిందని కూడా ఆయన నిర్ణయించారు.²

Footnotes

1. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

2. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 42 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸

3. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 93 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

4. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 41 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

5. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 97, text of the Parabhani plates (archive.org↗ (opens in a new tab)). The quoted word is the name as printed. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

6. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada”, appendix C to “The Eastern Chalukyas”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 511. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³

7. Somadeva Suri, Yasastilaka, ed. Pandit Sivadatta and Kasinath Pandurang Parab, Part II (Kavyamala 70, 1903), p. 419, closing colophon (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

8. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 92, introduction to the Parabhani plates (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³

9. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 90, No. 6, summarising Inscriptions of Karimnagar District, pp. 12–17. Cite-only; paraphrased. ↩