ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

వేములవాడ చాళుక్యులు

తమ రాజధాని వేములవాడ (లెంబులవాటక) నుండి ఉత్తర తెలంగాణలోని సబ్బి దేశాన్ని, నేటి కరీంనగర్ జిల్లాను పాలించిన చాళుక్య నాయకుల కుటుంబం. సుమారు 750 నుండి సుమారు 970 వరకు వారు రాష్ట్రకూటుల సామంతులు. వారి రికార్డులు వినయాదిత్య యుద్ధమల్లునితో ప్రారంభమవుతాయి. అతను పోదన (బోధన్) వద్ద తన ఏనుగులకు నూనెతో స్నానం చేయించాడని చెబుతారు. రెండవ అరికేసరి (సుమారు 930–955) కన్నడ కవి పంపకు పోషకుడు. సోమదేవసూరి 959లో అరికేసరి కుమారుని పట్టణంలో తన యశస్తిలకం రాశాడు. 973కు ముందు కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకున్నప్పుడు వారి పాలన ముగిసింది.

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

70075080085090095010001050తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలు (క్రీ.శ. 624–1163)తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలుతెలంగాణబాదామి చాళుక్యులుముదిగొండ చాళుక్యులువేములవాడ చాళుక్యులుకాకతీయులురాష్ట్రకూటులుకందూరు చోడులుతూర్పు చాళుక్యులుకళ్యాణి చాళుక్యులుకోస్తా ఆంధ్రతూర్పు గాంగులుతూర్పు చాళుక్యులుతంజావూరు చోళులుబాదామి చాళుక్యులుతూర్పు చాళుక్యులుపల్లవులురాయలసీమపల్లవులుతంజావూరు చోళులురేనాటి చోళులుకళ్యాణి చాళుక్యులుబాదామి చాళుక్యులుబాణులువైదుంబులునొళంబ పల్లవులురాష్ట్రకూటులు70075080085090095010001050
జాబితాగా చూపించు

తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలు క్రీ.శ. 624–1163

తెలంగాణ
బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 655–753) · ముదిగొండ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 890–1218) · వేములవాడ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1052–1162) · రాష్ట్రకూటులు (సుమారు క్రీ.శ. 753–973) · కందూరు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1060–1160) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 935–973) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 973–1163)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 615–973) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 999–1135) · బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 655–680) · పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 670–750)
రాయలసీమ
పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 300–900) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 985–1268) · రేనాటి చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 550–800) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1000–1190) · బాదామి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 654–753) · బాణులు (సుమారు క్రీ.శ. 700–915) · వైదుంబులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–1000) · నొళంబ పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–974) · రాష్ట్రకూటులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973)
రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

7257507758008258508759009259509751000మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు · సుమారు క్రీ.శ. 750–775 · సుమారు 25 సం.మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 750–775 · సుమారు 25 సం.మొదటి అరికేసరి · సుమారు క్రీ.శ. 775–800 · సుమారు 25 సం.మొదటి అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 775–800 · సుమారు 25 సం.మొదటి నరసింహుడు · సుమారు క్రీ.శ. 800–825 · సుమారు 25 సం.మొదటి నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 800–825 · సుమారు 25 సం.రెండవ యుద్ధమల్లుడు · సుమారు క్రీ.శ. 825–850 · సుమారు 25 సం.రెండవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 825–850 · సుమారు 25 సం.మొదటి బద్దెగ (సోలదగండ) · సుమారు క్రీ.శ. 850–895 · సుమారు 45 సం.మొదటి బద్దెగ (సోలదగండ)సుమారు క్రీ.శ. 850–895 · సుమారు 45 సం.మూడవ యుద్ధమల్లుడు · సుమారు క్రీ.శ. 895–915 · సుమారు 20 సం.మూడవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 895–915 · సుమారు 20 సం.రెండవ నరసింహుడు · సుమారు క్రీ.శ. 915–930 · సుమారు 15 సం.రెండవ నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–930 · సుమారు 15 సం.రెండవ అరికేసరి · సుమారు క్రీ.శ. 930–955 · సుమారు 25 సం.రెండవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 930–955 · సుమారు 25 సం.వాగరాజు · సుమారు క్రీ.శ. 955–965 · సుమారు 10 సం.వాగరాజుసుమారు క్రీ.శ. 955–965 · సుమారు 10 సం.మూడవ అరికేసరి · సుమారు క్రీ.శ. 966–973 · సుమారు 7 సం.మూడవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 966–973 · సుమారు 7 సం.
  1. మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 750–775 · సుమారు 25 సం.
  2. మొదటి అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 775–800 · సుమారు 25 సం.
  3. మొదటి నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 800–825 · సుమారు 25 సం.
  4. రెండవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 825–850 · సుమారు 25 సం.
  5. మొదటి బద్దెగ (సోలదగండ)సుమారు క్రీ.శ. 850–895 · సుమారు 45 సం.
  6. మూడవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 895–915 · సుమారు 20 సం.
  7. రెండవ నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–930 · సుమారు 15 సం.
  8. రెండవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 930–955 · సుమారు 25 సం.
  9. వాగరాజుసుమారు క్రీ.శ. 955–965 · సుమారు 10 సం.
  10. మూడవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 966–973 · సుమారు 7 సం.
పాలనాకాలం · సుమారు = అంచనా తేదీ

ఎన్. వెంకటరమణయ్య (1953) ప్రకారం సుమారు పాలనా సంవత్సరాలు; 959, 966 మాత్రమే నిర్దిష్ట తేదీలు.

వంశవృక్షం

పాలకులు, వారసత్వాన్ని వివరించే బంధువులు. ప్రతి గీత ఒక వ్యక్తి పుటలోని ఆధారసహిత వాక్యంపై ఆధారపడింది; ఆధారాలు వృక్షం కింద ఉన్నాయి. ఆ పుటను తెరవడానికి కార్డును ఎంచుకోండి.

  • తల్లిదండ్రులు, సంతానం
  • వివాహం
  • దత్తత
  • ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి (కింద చూడండి)
  • వారసత్వ క్రమం
వంశవృక్షం: Chalukyas of Vemulavadaమొదటి వినయాదిత్యయుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 750–7751మొదటి అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 775–8002బీరగ్రహుడువినయాదిత్యుని కుమారుడు(కురువగట్టు శాసనం)మొదటి నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 800–8253భద్రదేవుడుమొదటి అరికేసరి చిన్నకుమారుడురెండవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 825–8504మొదటి బద్దెగ(సోలదగండ)సుమారు క్రీ.శ. 850–8955మూడవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 895–9156రెండవ నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–9307జాకవ్వెరెండవ నరసింహుని రాణిరెండవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 930–9558రేవకనిర్మడిరాష్ట్రకూట మూడవ ఇంద్రునికుమార్తెలోకాంబికరాష్ట్రకూట రాకుమార్తెవాగరాజుసుమారు క్రీ.శ. 955–9659భద్రదేవుడు (రెండవబద్దెగ)రెండవ అరికేసరి చిన్నకుమారుడుమూడవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 966–97310

  1. తరం 1

  2. తరం 2

    • 2మొదటి అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 775–800కుమారుడు: మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు
    • బీరగ్రహుడువినయాదిత్యుని కుమారుడు (కురువగట్టు శాసనం)కుమారుడు: మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు

  3. తరం 3

    • 3మొదటి నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 800–825కుమారుడు: మొదటి అరికేసరి
    • భద్రదేవుడుమొదటి అరికేసరి చిన్న కుమారుడుకుమారుడు: మొదటి అరికేసరి

  4. తరం 4

    • 4రెండవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 825–850కుమారుడు: మొదటి నరసింహుడు

  5. తరం 5

  6. తరం 6

    • 6మూడవ యుద్ధమల్లుడుసుమారు క్రీ.శ. 895–915కుమారుడు: మొదటి బద్దెగ (సోలదగండ)

  7. తరం 7

    • జాకవ్వెరెండవ నరసింహుని రాణిభార్య: రెండవ నరసింహుడు
    • 7రెండవ నరసింహుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–930కుమారుడు: మూడవ యుద్ధమల్లుడుభర్త: జాకవ్వె

  8. తరం 8

    • రేవకనిర్మడిరాష్ట్రకూట మూడవ ఇంద్రుని కుమార్తెభార్య: రెండవ అరికేసరి
    • 8రెండవ అరికేసరిసుమారు క్రీ.శ. 930–955కుమారుడు: రెండవ నరసింహుడు మరియు జాకవ్వెభర్త: రేవకనిర్మడిభర్త: లోకాంబిక
    • లోకాంబికరాష్ట్రకూట రాకుమార్తెభార్య: రెండవ అరికేసరి

  9. తరం 9

    • 9వాగరాజుసుమారు క్రీ.శ. 955–965కుమారుడు: రెండవ అరికేసరి
    • భద్రదేవుడు (రెండవ బద్దెగ)రెండవ అరికేసరి చిన్న కుమారుడుకుమారుడు: రెండవ అరికేసరి మరియు లోకాంబిక

  10. తరం 10

వృక్షంలోని ప్రతి గీతకు ఆధారాలు
  • మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు → మొదటి అరికేసరి మరియు బీరగ్రహుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • మొదటి అరికేసరి → మొదటి నరసింహుడు మరియు భద్రదేవుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • మొదటి నరసింహుడు → రెండవ యుద్ధమల్లుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • రెండవ యుద్ధమల్లుడు → మొదటి బద్దెగ (సోలదగండ) (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • మొదటి బద్దెగ (సోలదగండ) → మూడవ యుద్ధమల్లుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • మూడవ యుద్ధమల్లుడు → రెండవ నరసింహుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • రెండవ నరసింహుడు · జాకవ్వె (వివాహం)
  • రెండవ నరసింహుడు మరియు జాకవ్వె → రెండవ అరికేసరి (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Arikesari II was the son of Narasimha II and his queen Jakavve. →
      1. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 400, reprinting Venkataramanayya, "The Kurkiyala Inscription" (1974). Cite-only; paraphrased.
  • రెండవ అరికేసరి · రేవకనిర్మడి (వివాహం)
  • రెండవ అరికేసరి · లోకాంబిక (వివాహం)
    • He also married Lokambika, a princess of the Rashtrakuta family named in the Parbhani plates of his grandson. →
      1. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 93, introduction to the Parabhani plates (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
      2. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • రెండవ అరికేసరి → వాగరాజు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Arikesari II had two sons, Vagaraja and Bhadradeva, also called Baddega. →
      1. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased.
  • రెండవ అరికేసరి మరియు లోకాంబిక → భద్రదేవుడు (రెండవ బద్దెగ) (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • భద్రదేవుడు (రెండవ బద్దెగ) → మూడవ అరికేసరి (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)

ఒకే తల్లి/తండ్రి నుంచి గీత ఉంటే, ఉటంకించిన ఆధారాలు మరొకరి పేరు ఇవ్వలేదని అర్థం.

Panel of three standing nude Jaina figures carved side by side in a shallow niche on the rock, painted red.
Panel of three standing nude Jaina figures carved side by side in a shallow niche on the rock, painted red. · P. Madhusudan (Wikimedia Commons) (opens in a new tab) · CC0 (opens in a new tab)

వేములవాడ చాళుక్యులు తెలంగాణలోని నేటి కరీంనగర్ జిల్లాలో వేములవాడ చుట్టూ ఉన్న దేశాన్ని సుమారు రెండు శతాబ్దాలు పాలించిన చాళుక్య నాయకుల వంశం. వారు మళఖేడ్ రాష్ట్రకూటుల సామంతులు (లోబడిన పాలకులు). వేంగి తూర్పు చాళుక్యులకు, కనౌజ్ గుర్జర-ప్రతీహారులకు వ్యతిరేకంగా రాష్ట్రకూటుల యుద్ధాల్లో వారు పోరాడారు. అన్నిటికంటే ఎక్కువగా సాహిత్య పోషకులుగా వారిని గుర్తుంచుకుంటారు. కన్నడ కవి పంప రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో, జైన పండితుడు సోమదేవసూరి అతని కుమారుల కాలంలో రచనలు చేశారు.123

ఆధారాలు

1953లో ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆ కుటుంబంపై మొదటి పుస్తకం రాశారు.14 ఆయనకు నాలుగు శాసనాలు తెలుసు:14

  • 8వ శతాబ్దం చివరి కురువగట్టు శిలాశాసనం14
  • రెండవ అరికేసరి పొడవైన వేములవాడ స్తంభ శాసనం14
  • మొదటి అరికేసరి కొల్లిపర తామ్రశాసనాలు, వాటి ప్రామాణికతను ఆయన సందేహించారు14
  • 966 నాటి మూడవ అరికేసరి పర్భణి తామ్రశాసనాలు14

వీటికి ఆయన రెండు సాహిత్య ఆధారాలను జోడించారు.45 పంప విక్రమార్జునవిజయం తన పోషకుని కుటుంబ వంశావళితో (పద్యాలు 15–50) ప్రారంభమై, కావ్యం లోపల అతని కార్యాలను సూచిస్తుంది.45 సోమదేవుని యశస్తిలకం అది పూర్తయిన పట్టణపు చాళుక్య రాకుమారుని పేరు చెబుతుంది.45

తర్వాత వెంకటరమణయ్య కురిక్యాల వద్ద బొమ్మలగుట్టపై ఉన్న పంప సోదరుడు జినవల్లభుని రాతి శాసనాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.6 Epigraphia Telanganica (ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా, 2023) మరికొన్నింటిని జాబితా చేస్తుంది.78 వాటిలో ఇప్పుడు కరీంనగర్ మ్యూజియంలో ఉన్న రెండవ అరికేసరి దానపత్రం, రేపాక వద్ద 968 నాటి శాసనం, వేములవాడలో ఒక జైన విగ్రహ పీఠంపై ఉన్న శాసనం ఉన్నాయి.78

రికార్డురాజుతేదీపేజీ
కురువగట్టు శాసనంవినయాదిత్యుని కుమారుడు బీరగ్రహుడు8వ శతాబ్దం చివర లేదా 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంకురువగట్టు శాసనం
వేములవాడ స్తంభ శాసనంరెండవ అరికేసరిసుమారు 930–955వేములవాడ శాసనం
కురిక్యాల రాతి శాసనంరెండవ అరికేసరి కింద జినవల్లభుడుసుమారు 945కురిక్యాల శాసనం
పర్భణి తామ్రశాసనాలుమూడవ అరికేసరి966 ఏప్రిల్ 7పర్భణి తామ్రశాసనం

పుట్టుక

ఆ కుటుంబం సూర్యుని నుండి పుట్టిందని పర్భణి తామ్రశాసనాలు చెబుతాయి.5 కొల్లిపర తామ్రశాసనాలు తప్ప ఆ కుటుంబపు అన్ని రికార్డులూ వంశావళిని వినయాదిత్య యుద్ధమల్లునితో ప్రారంభిస్తాయి.91011 కొల్లిపర తామ్రశాసనాలు సత్యాశ్రయ రణవిక్రమునితో ప్రారంభించి నలుగురు ముందటి రాజులను జోడిస్తాయి.91011

వెంకటరమణయ్య సత్యాశ్రయ రణవిక్రముని బాదామి మొదటి పులకేశిగా గుర్తించారు.91011 మధ్యలోని మూడు పేర్లు అంతరాన్ని పూరించడానికి కల్పించినవని ఆయన భావించి, మొత్తం రికార్డునే సందేహించారు.91011

జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్‌కు ఆ వంశం పంప ద్వారా మాత్రమే తెలుసు.12 ఆయన పంప ఇచ్చిన పేర్లను, వంశాన్ని అంగీకరించారు. కానీ ఆ కుటుంబాన్ని బాదామి చాళుక్యుల్లో గానీ తూర్పు చాళుక్యుల్లో గానీ ఇమడ్చలేకపోయారు.12 ఒక ప్రతిపాదన యుద్ధమల్లుని అవే బిరుదులున్న గుజరాత్ చాళుక్య రాకుమారునిగా గుర్తించింది.11 తేదీలు సరిపోవు కాబట్టి కాలక్రమ కారణాలతో వెంకటరమణయ్య దానిని తిరస్కరించారు.11

రాజులు

వెంకటరమణయ్య మొదటి వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుని సుమారు 750–775 నాటివాడిగా చెబుతారు.131415 అతను సపాదలక్ష దేశాన్ని పాలించి, పోదన వద్ద తన ఏనుగులకు నూనె చెరువుల్లో స్నానం చేయించి, చిత్రకూట కోటను తీసుకున్నాడని చెబుతారు.131415

వెంకటరమణయ్య ఈ కార్యాలను రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుని ఉత్తర దండయాత్రల్లో ఉంచారు.131415 పోదన బహుశా ఆ రాజు రాజధాని అని ఆయన భావించారు.15 The Early History of the Deccan (దక్కన్ తొలి చరిత్ర, 1960) పోదనను బోధన్గా గుర్తిస్తుంది.16 అతని కుమారుడు మొదటి అరికేసరికి రాష్ట్రకూట ధ్రువుని (780–793) పాలనలో వేంగి, త్రికళింగలను జయించిన ఘనత ఇస్తారు.1718 మరో కుమారుడు బీరగ్రహుడు మూడవ గోవిందుని మిత్రుడు.1718

తర్వాతి ఇద్దరు రాజులు మొదటి నరసింహుడు, రెండవ యుద్ధమల్లుడు పేర్ల కంటే కొంచెం ఎక్కువ మాత్రమే.19 “ఓడిపోని వీరుడు” సోలదగండ అని పిలిచే మొదటి బద్దెగ నలభై రెండు యుద్ధాలు చేశాడు.2019 కవుల ఉపమానంలో, నీటిలో మొసలిని పట్టినట్లు అతను తూర్పు చాళుక్య రాజు భీముని పట్టుకున్నాడు.2019

మూడవ యుద్ధమల్లుని ప్రశాంత పాలన తర్వాత, రెండవ నరసింహుడు గుర్జర-ప్రతీహార రాజు మహీపాలునిపై రాష్ట్రకూట మూడవ ఇంద్రుని సైన్యాలను ఉత్తరానికి నడిపించాడు.212223 వెంకటరమణయ్య ప్రకారం, ఈ దండయాత్ర సుమారు 916లో జరిగింది.212223

సుమారు 930–955 నాటి రెండవ అరికేసరి ఇద్దరు రాష్ట్రకూట రాకుమార్తెలను పెళ్లి చేసుకున్నాడు.232425 రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని కోపం నుండి బిజ్జ అనే చాళుక్య రాకుమారునికి అతను ఆశ్రయం ఇచ్చాడు.232425 1903 నాటి అనువాదంలో పంప మాటల్లో, అతను గోవిందుని పినతండ్రి మూడవ అమోఘవర్షుడైన “బద్దెగదేవునికి సార్వభౌమత్వాన్ని ఇచ్చాడు”.232425

అతని తర్వాత అతని పెద్ద కుమారుడు వాగరాజు వచ్చాడు. అతని కాలంలో 959లో సోమదేవుడు యశస్తిలకం పూర్తి చేశాడు.262728 తర్వాత అతని మనవడు మూడవ అరికేసరి వచ్చాడు. అతని 966 నాటి పర్భణి తామ్రశాసనాలు రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుని అధిపతిగా అంగీకరిస్తాయి.262728

రాజధాని, దేశం

వేములవాడ శాసనం ఆధునిక వేములవాడ అయిన లెంబులవాటకను రెండవ అరికేసరి రాజధానిగా పిలుస్తుంది.29 పర్భణి తామ్రశాసనాలు లెంబులపాటకను మూడవ అరికేసరి రాజధానిగా పిలుస్తాయి.30 సంస్కృత లెంబులవాటక వెనుక ఉన్న తెలుగు పేరుగా తాను భావించిన లెములవాడ అనే రూపాన్ని వెంకటరమణయ్య ఇష్టపడ్డారు.31

పర్భణి తామ్రశాసనాలు దానం చేసిన గ్రామాన్ని సబ్బి వేయి లోపలి రేపాక పన్నెండులో ఉంచుతాయి.32 సబ్బి వేయి కరీంనగర్ జిల్లా మొత్తం కాకపోయినా దానిలో ఒక భాగానికి సరిపోతుందని కురిక్యాల శాసనంపై తన వ్యాసంలో వెంకటరమణయ్య తేల్చారు.33

రెండవ అరికేసరి రికార్డులు దాని ఆవల కూడా చేరతాయి.34 గోదావరిపై చెన్నూరు వద్ద 940 నాటి ఒక కన్నడ శాసనం అతని సామంతుని పేరు చెబుతుంది.34 మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని నాగర్‌కర్నూల్ తాలూకాలోని కురువగట్టు శాసనం చాలా దూరం దక్షిణాన ఉంది.35

మతం, సాహిత్యం

ఆ కుటుంబం కాలంలో శైవం, జైనం ప్రబలంగా ఉన్నాయని, సూర్యుని, విష్ణువు పూజ కూడా ఉండేదని వెంకటరమణయ్య కనుగొన్నారు. వేములవాడ శాసనం ఆ పట్టణంలోని నాలుగు ఆలయాల అధిపతుల పేర్లు చెబుతుంది: రాజేశ్వర, సూర్య (ఆదిత్యగృహ), బద్దెగేశ్వర, నగరేశ్వర ఆలయాలు.36 కొల్లిపర తామ్రశాసనాలు ఏలేశ్వరం వద్ద ఒక కాలాముఖ (శైవ శాఖ) మఠం పేరు చెబుతాయి.36

పర్భణి తామ్రశాసనాలు, వేములవాడలోని ఒక విగ్రహ శాసనం జైన ఆలయాలను నమోదు చేస్తాయి.237 పంప సోదరుడు చేయించిన జైన విగ్రహాలు, ఒక ఆలయం, ఒక చెరువు, ఒక తోటను కురిక్యాల శాసనం నమోదు చేస్తుంది.237 వేములవాడ ఆలయాలు, బొమ్మలగుట్ట చూడండి.

పంప రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో ఆదిపురాణం, విక్రమార్జునవిజయం రెండూ రాశాడు.238 సోమదేవుడు యశస్తిలకం, నీతివాక్యామృతం రాశాడు.238

సంస్కృతం, కన్నడ, తెలుగులలో ఉన్న కురిక్యాల శాసనంలో కంద ఛందస్సులో మూడు తెలుగు పద్యాలు ఉన్నాయి.639 వెంకటరమణయ్య వాటిని ఆ రకంలో తొలివి అని పిలిచారు.639 నన్నయ మహాభారతంకు ఒక శతాబ్దం ముందే తెలుగు దేశపు వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో తెలుగు కవిత్వం రాయబడిందనడానికి ఆయన వాటిని సాక్ష్యంగా తీసుకున్నారు.639

కుటుంబపు ముగింపు

ఉప్పిలి, కొరప్రోలులలోని కళ్యాణి చాళుక్యుల శాసనాల నుండి, 966, 973 మధ్య తెలంగాణ వారి రాజు రెండవ తైలపునికి వెళ్లిందని వెంకటరమణయ్య తేల్చారు.27 అప్పటికి వేములవాడ కుటుంబ పాలన ముగిసిందని ఆయన తేల్చారు.27

ఒక శతాబ్దం తర్వాత వేములవాడ ఒక కళ్యాణి చాళుక్య గవర్నర్ రాజధాని.40 తన రాజధాని లెంబులవాడె నుండి సవా లక్ష దేశాన్ని, చబ్బిజోయి డెబ్బై ఒక్క వేలను పాలించిన మహామండలేశ్వరుడు (గొప్ప ప్రాంతీయ ప్రభువు) రాజాదిత్యుని పేరు అక్కడి ఒక శాసనం చెబుతుంది.40 అతను అక్కడ రాజాదిత్యేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించి, 1083 డిసెంబరు 25న దానికి దానం ఇచ్చాడని అది నమోదు చేస్తుంది.40

కాకతీయ మొదటి ప్రోలరాజు పారదోలిన భద్రాంగుడు అనే నాయకుడు సబ్బి-నాడులో ఇంకా అధికారంలో ఉన్న వేములవాడ కుటుంబపు వారసుడు అని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి సూచించారు.41 భద్రాంగ అనేది బద్దెగ యొక్క సంస్కృత రూపం కావడం ఆయన కారణం.41

ఆధారాలు, విభేదాలు

  • ఆ కుటుంబం ఎక్కడ పాలించింది. 1950కి ముందు రచయితలు పంప పోషకుని కన్నడ దేశంలో ఉంచారు.421225 పంప “పులిగెరె సారవంతమైన … కన్నడం” రాశాడు కాబట్టి బి. లూయిస్ రైస్ (1898) అతని రాజధానిని లక్ష్మేశ్వర్ (అప్పట్లో పులిగెరె) గా ఇచ్చారు.42 ఫ్లీట్ (1896), డి. ఆర్. భండార్కర్ (1903) అతనిని ధార్వాడ్ జిల్లాలోని జోళ దేశంలో ఉంచారు.1225 వేములవాడ, పర్భణి రికార్డులు లెంబులవాటకను రాజధానిగా పేర్కొంటాయి.2930
  • సపాదలక్ష. వెంకటరమణయ్య, The Early History of the Deccan దానిని రాజపుతానాలోని సాంభర్ దేశంగా గుర్తించారు.1443 ఎన్. లక్ష్మీనారాయణరావు దానిని కరీంనగర్ దగ్గర ఉంచారు.1443
  • పంప వంశావళి. రైస్ 1882 వ్యాసం నుండి ఫ్లీట్ 1896లో ఇచ్చిన సంగ్రహం నరసింహుని, భద్రదేవుని ఒకే వ్యక్తిగా చేస్తుంది.44 అది రెండవ అరికేసరిని ఒక యుద్ధమల్లుని కుమారునిగా పిలిచి, అతని తల్లి పేరు చంద్రాననా అని చెబుతుంది.44 రైస్ 1898 అనువాదంలో నరసింహుడు, భద్రదేవుడు సోదరులు. రాణి జాతవ్వె, “చంద్రుని వంటి ముఖం కలది”.2045
  • బిజ్జ. రెండవ అరికేసరి రక్షించిన విజయాదిత్యుని ఆర్. జి. భండార్కర్, ఫ్లీట్ తూర్పు చాళుక్య రాజుగా భావించారు.4612 వెంకటరమణయ్య అతనిని ముదిగొండ చాళుక్యుల బిజయితునిగా గుర్తించారు.47
  • నాల్గవ గోవిందుని గతి. తిరుగుబాటుదారులు అతనిని చంపారని డి. ఆర్. భండార్కర్ తేల్చారు.25 అతనిని వెళ్లగొట్టారని వెంకటరమణయ్య తేల్చారు.48
  • కాలప్రియ. డి. ఆర్. భండార్కర్ దానిని ఉజ్జయినిలోని మహాకాళంగా గుర్తించారు.49 వెంకటరమణయ్య, The Early History of the Deccan దానిని యమునపై ఉన్న కాల్పిగా గుర్తించారు.5051
  • చివరి తరాలు. వెంకటరమణయ్య వాగరాజును రెండవ అరికేసరి పెద్ద కుమారునిగా, వారసునిగా చేశారు.26 మూడవ అరికేసరి తండ్రి భద్రదేవుని ముందే చనిపోయిన చిన్న కుమారునిగా చేశారు.26 The Early History of the Deccan చివరి పాలకులను రెండవ భద్రదేవుడు, మూడవ అరికేసరిగా పేర్కొంటుంది.52 యశస్తిలకం ముద్రిత పుష్పిక (ముగింపు వాక్యం) 959 నాటి రాకుమారుని అరికేసరి “మొదటి కుమారుడు” వాగరాజు అని పిలుస్తుంది.28

Footnotes

  1. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  2. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada”, appendix C to “The Eastern Chalukyas”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 504. Cite-only; paraphrased. ↩

  4. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  5. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 394, reprinting N. Venkataramanayya, “The Kurkiyala Inscription of Jinavallabha”, Epigraphia Andhrica II (1974), pp. 21–28. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 87. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  8. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 90. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  9. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 5 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  10. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  12. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 381 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  13. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  14. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  15. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 18 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Nilakanta Sastri and Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada” (1960), p. 507. Cite-only; paraphrased. ↩

  17. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  18. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  19. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 21 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  20. Rice, Pampa Bharata (1898), introduction, p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  22. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 25 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  23. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  24. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 31 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  25. Bhandarkar, “Cambay Plates of Govinda IV” (1903), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  26. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 41 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  27. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  28. Somadeva Suri, Yasastilaka, ed. Pandit Sivadatta and Kasinath Pandurang Parab, Part II (Kavyamala 70, 1903), p. 419, closing colophon (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  29. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  30. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 97, text of the Parabhani plates (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  31. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), author’s preface, p. vii (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  32. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 93, introduction to the Parabhani plates (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  33. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 398, reprinting Venkataramanayya (1974). Cite-only; paraphrased. ↩

  34. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 81, summarising the Annual Report on Indian Epigraphy for 1959-60, p. 46. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  35. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 81, introduction to the Kuruvagatta inscription (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  36. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 43 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  37. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 395, reprinting Venkataramanayya (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  38. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 46 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  39. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 401, reprinting Venkataramanayya (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  40. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), pp. 5–6, No. 12 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  41. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 46. ↩ ↩2

  42. B. Lewis Rice (ed.), The Pampa Bharata or Vikramarjuna Vijaya of Pampa (1898), introduction, p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  43. Nilakanta Sastri and Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada” (1960), p. 506 and note 1. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  44. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 380 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  45. Rice, Pampa Bharata (1898), introduction, p. 4 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  46. Rice, Pampa Bharata (1898), introduction, p. 6, quoting R. G. Bhandarkar (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  47. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 37 and note 55 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  48. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 38 and note 57 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  49. D. R. Bhandarkar, “Cambay Plates of Govinda IV; Saka-Samvat 852”, Epigraphia Indica VII (1903), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  50. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 29, note 50 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  51. Nilakanta Sastri and Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada” (1960), p. 509. Cite-only; paraphrased. ↩

  52. Nilakanta Sastri and Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada” (1960), p. 511. Cite-only; paraphrased. ↩

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (17)

వ్యక్తులు

వినయాదిత్య యుద్ధమల్లుడు (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 750–775

8వ శతాబ్దంలో వేములవాడ చాళుక్య కుటుంబ స్థాపకుడు. ఆయన సపాదలక్ష దేశాన్ని పాలించాడని, పోదన (బోధన్)లో నూనెతో నింపిన చెరువులలో తన ఏనుగులకు స్నానం చేయించాడని, చిత్రకూట కోటను తీసుకున్నాడని ఆ కుటుంబ శాసనాలు చెబుతాయి. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆయనను దాదాపు 750–775 నాటివానిగా చెప్పి, ఆయన రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుని ఉత్తర యుద్ధాలలో ఆయనకు సేవ చేశాడని భావించారు. ఆయన కొడుకులు వేంగిని జయించిన మొదటి అరికేసరి, కురువగట్టు శాసనంలో పేర్కొన్న బీరగ్రహుడు.

మొదటి బద్దెగ సోలదగండ (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 850–895

9వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో వేములవాడను పాలించిన చాళుక్య రాజు, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడు. పంప, పర్భణి ఫలకాలు ఆయనను నలభై రెండు యుద్ధాల వీరుడిగా ప్రశంసిస్తాయి. ఆయనను సోలదగండ ('ఓటమి ఎరుగని వీరుడు') అని పిలిచారు. ఆయన భీముడు అనే రాజును నీటిలో 'మొసలిని పట్టినట్లు' పట్టుకున్నాడు. చరిత్రకారులు ఆ భీముడిని తూర్పు చాళుక్య రాజు మొదటి చాళుక్య భీముడిగా గుర్తిస్తారు. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఆయన పాలనను దాదాపు 850–895 నాటిదిగా చెప్పారు.

పంప (ఆదికవి పంప)

క్రీ.శ. 902

కన్నడ కవి. ఆయన 902లో జైన మతాన్ని స్వీకరించిన, వేంగి దేశానికి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో పుట్టాడు. వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో ఆయన ఆదిపురాణం, విక్రమార్జునవిజయం లేదా 'పంప భారతం' (941) రాశాడు. రెండవ కావ్యంలో ఆయన తన పోషకుడిని ఇతిహాస వీరుడు అర్జునునిగా చేశాడు. కరీంనగర్ దగ్గరి కురిక్యాలలోని బొమ్మలగుట్టపై ఉన్న ఆయన తమ్ముడు జినవల్లభుని రాతి శాసనం ఆయన కుటుంబాన్ని, రాజు ఆయనకు ఇచ్చిన గ్రామాన్ని చెబుతుంది.

రెండవ నరసింహుడు (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 915–930

దాదాపు 915 నుంచి 930 వరకు పాలించిన, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడైన వేములవాడ చాళుక్య రాజు. పంప, ఆయన కొడుకు రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం లాటులపై, 'ఏడు మాళవాల'పై, గూర్జర ప్రతీహార రాజు మహీపాలునిపై విజయాలను, కాలప్రియలో విజయ స్తంభాన్ని ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. దాదాపు 916 నాటి రాష్ట్రకూట మూడవ ఇంద్రుని ఉత్తర దండయాత్రకు సేనాపతిగా ఆయన వాటిని గెలుచుకున్నాడని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు.

రెండవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 930–955

ఇప్పటి కరీంనగర్ జిల్లాలోని వేములవాడ చాళుక్య రాజు, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడు. ఆయన దాదాపు 930 నుంచి దాదాపు 955 వరకు పాలించాడు. ఆయన కన్నడ కవి పంపని పోషించాడు. పంప తన విక్రమార్జునవిజయము (941)లో ఆయననే నాయకుడిగా చేశాడు. వేములవాడలోని ఆయన స్తంభ శాసనం వంశావళిని ఇస్తుంది. ఆయన రాజధాని లెంబులవాటకలోని ఒక సూర్య దేవాలయానికి ఇచ్చిన దానాన్ని నమోదు చేస్తుంది. రాష్ట్రకూట రాజు నాల్గవ గోవిందుని నుంచి బిజ్జ అనే చాళుక్య రాకుమారుడికి ఆయన ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. గోవిందుని పినతండ్రి బద్దెగ (మూడవ అమోఘవర్షుడు)ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడానికి సాయం చేశాడు.

సోమదేవసూరి

క్రీ.శ. 959–966

10వ శతాబ్దపు జైన పండితుడు, సంస్కృత రచయిత. వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి పెద్ద కొడుకు వాగరాజు భూభాగంలోని గంగాధరలో, 959లో ఆయన తన గద్య-పద్య కావ్యం యశస్తిలకం పూర్తి చేశాడు. ఆ సమయంలో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడు మేల్పాటిలో శిబిరంలో ఉన్నాడు. 966లో వేములవాడలోని శుభధామ జినాలయం అనే జైన దేవాలయం కోసం మూడవ అరికేసరి ఆయనకు ఒక గ్రామాన్ని ఇచ్చాడు.

మూడవ అరికేసరి (వేములవాడ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 966–973

రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ కృష్ణుని సామంతుడైన, తెలిసిన చివరి వేములవాడ చాళుక్య రాజు. 966 ఏప్రిల్ 7 నాటి ఆయన పర్భణి తామ్ర ఫలకాలు సబ్బి వేయి ప్రాంతంలోని ఒక గ్రామాన్ని జైన పండితుడు సోమదేవసూరికి శుభధామ జినాలయం కోసం ఇస్తాయి. ఆ దేవాలయాన్ని ఆయన తండ్రి రాజధాని వేములవాడలో కట్టించాడు. రేపాకలోని 968 నాటి ఒక శాసనం ఆయనను ఒక జైన దేవాలయ నిర్మాతగా పేర్కొంటుంది. 973 వరకు ఉన్న సంవత్సరాలలో కళ్యాణి చాళుక్యులు తెలంగాణను తీసుకోవడంతో ఈ కుటుంబ పాలన ముగిసింది.

కట్టడాలు

బొమ్మలగుట్ట (కురిక్యాల)

కరీంనగర్‌కు పశ్చిమాన గంగాధర దగ్గర కురిక్యాలలో ఉన్న రాతి గుట్ట. దాని శిఖరంపై ఒక బండపై జైన విగ్రహాలు చెక్కి ఉన్నాయి. వాటి పక్కనే కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడి శాసనం ఉంది. అది సుమారు 945 నాటిది. ఆ శాసనం ఈ బండను సిద్ధశిల అని పిలుస్తుంది. జినవల్లభుడు అక్కడ మొదటి, చివరి జినులను, చక్రేశ్వరి దేవతను చెక్కించాడని, దగ్గరలో ఒక గుడి, ఒక చెరువు, ఒక తోట కట్టించాడని అది చెబుతుంది.

వేములవాడ ఆలయాలు

వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని వేములవాడలో, రాజరాజేశ్వర (రాజేశ్వర) ఆలయం, దాని చెరువు చుట్టూ ఉన్న ఆలయాల సమూహం. 10వ శతాబ్దపు రెండవ అరికేసరి శాసనం అక్కడి నాలుగు ఆలయాల పేర్లు చెబుతుంది: రాజేశ్వర, సూర్య, బద్దెగేశ్వర, నగరేశ్వర ఆలయాలు. అది ఒకప్పటి బద్దెగేశ్వర అయిన భీమేశ్వర ఆలయంలో ఉంది. రాజేశ్వర, బద్దెగేశ్వర ఆలయాలకు ఆ కుటుంబపు రాజుల పేర్లు పెట్టారని, లేదా వాటిని వారే కట్టించారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు. కళ్యాణి చాళుక్యుల తర్వాతి శాసనాలు రాజాదిత్యేశ్వర, హరికేశ్వర ఆలయాలను జోడిస్తాయి.

శాసనాలు

బీరగ్రహుని కురువగట్టు శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 793–814

పాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో కురువగట్టు దగ్గర చౌడాంబ దేవత విగ్రహం ముందు ఒక రాతిపై చెక్కిన, ఒక సంస్కృత శ్లోకం, ఒక కన్నడ గద్య భాగంతో ఉన్న తేదీ లేని చిన్న శాసనం. అది చాళుక్య కుటుంబానికి చెందిన వినయాదిత్యుని కుమారుడు బీరగ్రహుని, రాష్ట్రకూట కుటుంబానికి చెందిన కలివల్లభుని కుమారుడు గోవింద-వల్లభునికి స్నేహితునిగా పొగుడుతుంది. ఎన్. వెంకటరమణయ్య ఈ ఇద్దరినీ రాష్ట్రకూట రాజులు మూడవ గోవిందుడు, ధ్రువునిగా గుర్తించారు. ఆయన ఆ శాసనాన్ని వేములవాడ చాళుక్యుల తొలి రికార్డుగా భావించారు.

రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 930–955

వేములవాడలోని భీమేశ్వర (పాత బద్దెగేశ్వర) ఆలయ గర్భగుడి పక్కన ఒక రాతి స్తంభం నాలుగు ముఖాలపై, కన్నడ బిరుదులతో ఉన్న పొడవైన సంస్కృత శాసనం. అది వినయాదిత్య-యుద్ధమల్లుడి నుంచి రెండవ అరికేసరి వరకు వేములవాడ చాళుక్యుల వంశాన్ని వివరిస్తుంది. రెండవ నరసింహుడి ఉత్తర విజయాలను, గోవిందరాజు తనపైకి పంపిన సైన్యాన్ని రెండవ అరికేసరి ఓడించడాన్ని అది వర్ణిస్తుంది. దాని సంపాదకుడు ఎన్. వెంకటరమణయ్య గోవిందరాజును రాష్ట్రకూట నాలుగవ గోవిందుడిగా భావించారు, ఈ ఓటమి ఆయన గతిని నిర్ణయించిందని అనుకున్నారు. తన రాజధాని లేంబులవాటకంలోని ఒక సూర్య దేవాలయంలో అన్నదాన గృహం కోసం అరికేసరి చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. దానికి తేదీ లేదు. అరికేసరి సుమారు 930–955లో పాలించాడు.

జినవల్లభుని కురిక్యాల శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 945

కరీంనగర్ జిల్లాలో గంగాధర దగ్గరి కురిక్యాలలోని బొమ్మల గుట్ట అనే కొండపై సుమారు 945 నాటి శిలాశాసనం. కన్నడ కవి పంప తమ్ముడు జినవల్లభుడు దానిని వేయించాడు. సంస్కృతం, కన్నడం, తెలుగులో రాసిన అది జినవల్లభుడు చేయించిన జైన విగ్రహాలు, ఒక ఆలయం, ఒక చెరువు, ఒక తోటను నమోదు చేస్తుంది. అది వేంగి దేశంలో పంప కుటుంబాన్ని, స్వస్థలాన్ని ఇస్తుంది. పంప విక్రమార్జునవిజయం కోసం చాళుక్య రాజు రెండవ అరికేసరి అతనికి ధర్మవుర గ్రామాన్ని ఇచ్చాడని ధ్రువీకరిస్తుంది. కంద ఛందస్సులోని దాని మూడు తెలుగు పద్యాలు తొలి తెలుగు పద్యాల్లో ఉన్నాయి.

మూడవ అరికేసరి పర్భణి తామ్రశాసనం

క్రీ.శ. 966

రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుడి సామంతుడైన వేములవాడ చాళుక్య రాజు మూడవ అరికేసరి 966 ఏప్రిల్ 7 నాటి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. సబ్బి వెయ్యిలోని రేపాక పన్నెండులో ఉన్న కుట్టుంవృత్తి-వణికటుపలు గ్రామాన్ని అది జైన రచయిత సోమదేవసూరికి ఇస్తుంది. రాజు తండ్రి రాజధాని లెంబులపాటక (వేములవాడ)లో కట్టించిన శుభధామ జినాలయం కోసం ఆ దానం. ఆ కుటుంబపు తేదీ ఉన్న ఏకైక దానపత్రం ఇదే.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (9)
  1. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 1–46, 73–97. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada, Hyderabad Archaeological Department. Indian government work 1936–65: paraphrased. [Public domain in India]
  2. B. Lewis Rice (ed.), The Pampa Bharata or Vikramarjuna Vijaya of Pampa: An Ancient Jaina Poem of 941 A.D. (Bibliotheca Carnatica) (opens in a new tab), Mysore Government Central Press, Bangalore, 1898, pp. 1–12; Analysis p. 1. B. Lewis Rice, introduction to the Pampa Bharata. [Public domain]
  3. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 207, 211–212, 380–381. R. G. Bhandarkar, Early History of the Dekkan; J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts. [Public domain]
  4. Somadeva Suri; ed. Pandit Sivadatta and Kasinath Pandurang Parab, The Yasastilaka of Somadeva Suri, with the commentary of Srutadeva Suri, Part II (Kavyamala 70) (opens in a new tab), Tukaram Javaji, Nirnaya-Sagar Press, Bombay, 1903, pp. 419. Colophon of the Yasastilaka. [Public domain]
  5. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VII (1902–03), with Kielhorn's List of Inscriptions of Southern India (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the ASI 1981 facsimile reprint), 1903, pp. 30, 33–34. D. R. Bhandarkar, Cambay Plates of Govinda IV. [Public domain]
  6. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 5–6. Paraphrased. [Public domain in India]
  7. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 77–78, 81, 87–91, 394–401. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. G. Yazdani (ed.); Part VII by K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Early History of the Deccan, Parts VII-XI, Oxford University Press, London, published under the authority of the Government of Andhra Pradesh, 1960, pp. 504–512. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, appendix C. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 46. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: