వేములవాడ · తెలుగు చరిత్ర

వేములవాడ

తెలంగాణలోని కరీంనగర్ ప్రాంతంలో (2016 నుంచి రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలో) ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని 10వ శతాబ్దపు శాసనాలు దీన్ని లెంబులవాటక అని పిలుస్తాయి. రాష్ట్రకూటుల సామంతులైన వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని ఇది. కన్నడ కవి పంపను పోషించిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానం ఇక్కడే. తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యుల గవర్నర్లకు ఇది కేంద్రం. 1909లో ఇది సిరిసిల్ల తాలూకాలోని జాగీర్ పట్టణం. ఒక పెద్ద చెరువు పక్కన ఒక ఆలయం ఉండేది. ఆలయ ఆవరణలో హిందువులు, ముస్లింలు సమానంగా గౌరవించే ఒక ముస్లిం పీరు సమాధి ఉండేది.

ఒక్క చూపులో

వేములవాడ 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని. రెండవ అరికేసరి స్తంభ శాసనం దాన్ని తన రాజధాని లెంబులవాటక అని పిలుస్తుంది.^1,2

ఆ శాసనం భీమేశ్వర ఆలయ గర్భగుడి పక్కన ఉంది. అది పట్టణంలోని నాలుగు ఆలయాల అధిపతుల పేర్లు చెబుతుంది. 966 నాటి పర్భణి రేకులు తమ దానాన్ని రాజధానిలో కట్టిన ఒక జైన ఆలయానికి చేస్తాయి.^1,4,6

కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో కూడా వేములవాడ పరిపాలనా కేంద్రంగా కొనసాగింది. రాజాదిత్యుడు అక్కడి తన రాజధాని నుంచి తన జిల్లాలను పాలించాడని 1083 డిసెంబరు 25 నాటి ఒక శాసనం చెబుతుంది. 1909లో దాని ఆలయ ఆవరణలో హిందువులు, ముస్లింలు సమానంగా గౌరవించే ఒక పీరు సమాధి ఉంది.^7,10,11

A temple with a stepped pyramidal tower, among trees. · A. Claude Campbell (ed.) (opens in a new tab) · Public domain

వేములవాడ 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో వేములవాడ చాళుక్యుల రాజధాని. రెండవ అరికేసరి స్తంభ శాసనం దాన్ని తన రాజధాని లెంబులవాటక అని పిలుస్తుంది.¹² ఆయన మనవడి పర్భణి రేకులు దాన్ని రాజనగరం లెంబులపాటక అని పిలుస్తాయి.¹²

1953లో ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya) హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ కోసం ఆ కుటుంబ చరిత్రను రాశారు.³ లెంబులవాటకను తెలుగు పేరు లేములవాడకు సంస్కృత రూపంగా భావించి, ఆయన కుటుంబానికి ఆ పేరు పెట్టారు.³

చాళుక్య రాజధాని

రెండవ అరికేసరి శాసనం ఒకప్పుడు బద్దెగేశ్వరం అని పిలిచిన భీమేశ్వర ఆలయ గర్భగుడి పక్కన ఒక స్తంభంపై ఉంది.⁴ ఒక సూర్య ఆలయంలోని అన్నదాన సత్రం కోసం రాజధానికి ఈశాన్యంలో భూమి దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.⁴¹ సాక్షులుగా అది తొమ్మిది మంది వర్తకులను, పట్టణంలోని నాలుగు ఆలయాల అధిపతులను పేర్కొంటుంది:⁴¹

రాజేశ్వర
సూర్యుడు
బద్దెగేశ్వర
నగరేశ్వర⁴¹

నగరేశ్వరాన్ని వర్తకుల ఆలయంగా వెంకటరమణయ్య భావించారు.⁵ 966 నాటి పర్భణి రేకులు తమ దానాన్ని శుభధామ జినాలయం అనే జైన ఆలయానికి చేస్తాయి.⁶ మూడవ అరికేసరి తండ్రి దాన్ని రాజధానిలో కట్టించాడు.⁶ వేములవాడ ఆలయాలు, రెండవ అరికేసరి వేములవాడ శాసనం పేజీలు చూడండి.

కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో

ఆ కుటుంబం పతనమైన తర్వాత కూడా వేములవాడ పరిపాలనా కేంద్రంగా కొనసాగింది.⁷ అక్కడి ఒక శాసనం 1083 డిసెంబరు 25 నాటిది.⁷ ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి సామంతుడైన మహామండలేశ్వరుడు (గొప్ప సామంత ప్రభువు) రాజాదిత్యుడు తన రాజధాని లెంబులవాడె నుంచి తన జిల్లాలను పాలించాడని అది నమోదు చేస్తుంది.⁷ ఆయన అక్కడ రాజాదిత్యేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించాడు.⁷

1106లో రాకుమారుడు సోమేశ్వరుడు హరికేశ్వర దేవుడికి ఇచ్చిన పూలతోటను ఇతర శాసనాలు నమోదు చేస్తాయి.⁸ ఈ శాసనం వేణిసాలె డెబ్బైలోని లెంబవాడి అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన గ్రామాన్ని) పేర్కొంటుంది.⁸ మాళవ పరమార వంశానికి చెందిన రాకుమారుడు జగద్దేవరస 1108లో ఇచ్చిన భూదానాన్ని మరొకటి నమోదు చేస్తుంది.⁸

పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) వేములవాడను సబ్బినాడులోని అత్యంత ముఖ్యమైన పట్టణం అని పిలిచారు.⁹ అక్కడ కాకతీయ శాసనాలు ఏవీ దొరకలేదని ఆయన గుర్తించారు.⁹

1909లో పట్టణం

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) కరీంనగర్ జిల్లాలోని ప్రధాన పట్టణాలలో వేమల్వాడను లెక్కించింది.¹⁰ అది సిరిసిల్ల తాలూకాలో, సిరిసిల్లకు 8 మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న జాగీర్ (భూమి మంజూరు) పట్టణం. 1901లో అక్కడ 5,372 మంది ఉండేవారు.¹¹ “దానిలో ఒక పెద్ద చెరువుకు దక్షిణాన ఒక ఆలయం ఉంది. దాని ఆవరణలో హిందువులు, ముస్లింలు సమానంగా పవిత్రంగా భావించే ఒక ముస్లిం పీరు సమాధి ఉంది.”¹⁰¹¹

రాజేశ్వరస్వామి ఆలయం, చెరువు ఇప్పటికీ యాత్రికుల గుంపులను ఆకర్షిస్తున్నాయని 1953లో పురావస్తు శాఖ డైరెక్టర్ పి. శ్రీనివాసాచార్ (P. Sreenivasachar) రాశారు.¹² స్థానిక సంప్రదాయం ఆ చోటును తెలుగు కవి వేములవాడ భీమకవితో ముడిపెడుతుందని ఆయన రాశారు.¹²

Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 84 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 97 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), author’s preface, p. vii (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩
Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 93 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), pp. 5–6, No. 12 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 5, Nos. 10 and 11 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³
P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 48. ↩ ↩²
Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 175 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 184 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
P. Sreenivasachar, preface to Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), unnumbered page before the author’s preface (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²