ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మూడవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట)

రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 939–966), ఆ వంశంలో అత్యంత శక్తిమంతుడు. ఆయన చోళుల నుంచి కంచి, తంజావూరులను తీసుకున్నాడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన వైదుంబ నాయకుల ద్వారా కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని నిలుపుకున్నాడు. అనంతపురం నొళంబ నాయకులు ఆయన కింద సేవ చేశారు. వేంగి నుంచి రెండవ అమ్మరాజును వెళ్లగొట్టడానికి తూర్పు చాళుక్య హక్కుదారు బాడప ఆయన సాయం కోరాడు. ఆయన పాలన కాలపు లేదా ఆయన సామంతుల శాసనాలు తెలంగాణలోని చెన్నూరు, మల్లికార్జునపల్లి, మీనాంబరం, ఐనవోలులలో దొరికాయి.

Photograph of an upright stone slab; a sunk panel at the top holds a relief of a hound and a wild boar locked in combat; the inscribed face below is worn and hardly legible in the photograph.
Photograph of an upright stone slab; a sunk panel at the top holds a relief of a hound and a wild boar locked in combat; the inscribed face below is worn and hardly legible in the photograph. · J. F. Fleet (Epigraphia Indica, Government of India); photograph by E. F. H. Wiele, photo-etching by the Survey of India Offices, Calcutta (opens in a new tab) · Public domain

మూడవ కృష్ణుడు రాష్ట్రకూట వంశంలో చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన కాలంలో తూర్పు, దక్షిణ దిశలలో రాజ్య విస్తరణ శిఖరానికి చేరిందని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ (J. F. Fleet) రాశారు.1 ఆయన “తూర్పు తీరంలో మద్రాసు దగ్గరి చెంగల్పట్టు జిల్లా వరకు చొచ్చుకుపోయి, కంజీవరం, టాంజోర్‌లను తీసుకున్నాడు” (కాంచీపురం, తంజావూరు).1 తెలుగు దేశంలో ఆయన సార్వభౌమాధికారం కడప (అప్పుడు కడ్డపా), అనంతపురం నుంచి తెలంగాణ, వేంగి వరకు నమోదైంది.234

కుటుంబం

మూడవ ఇంద్రునికి రెండవ అమోఘవర్షుడు, నాల్గవ గోవిందుడు అనే ఇద్దరు కొడుకులు.5 నాల్గవ గోవిందుడు తన అన్నను పక్కన పెట్టి సింహాసనం తీసుకున్నాడని ఫ్లీట్ భావించారు. నాల్గవ గోవిందుని తర్వాత ఆయన బాబాయి వద్దిగ పదవికి వచ్చాడు. వద్దిగ జగత్తుంగునికి రెండవ భార్య గోవిందాంబ ద్వారా పుట్టిన కొడుకు (రెండవ కృష్ణుడు (రాష్ట్రకూట) చూడండి).56

మూడవ కృష్ణుడు మూడవ అమోఘవర్షుని (వద్దిగ) పెద్ద కొడుకు. ఒకసారి ఆయనను “ప్రియమైన కొడుకు” అని పిలిచారు.6 మూడవ కృష్ణుని తమ్ముడు మూడవ జగత్తుంగుడు ఆయన కంటే ముందే చనిపోయాడు.78 940 నాటి దేవ్లీ దానశాసనం జగత్తుంగుని ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సు కోసం చేసినది.78 మూడవ కృష్ణుని మరో తమ్ముడు ఖొట్టిగ ఆయన తర్వాత పదవికి వచ్చాడు.8 ఖొట్టిగ తమ్ముడు నిరుపముడు పాలించలేదు.9

నిరుపముని కొడుకు రెండవ కక్కుడు ఖొట్టిగ తర్వాత వచ్చాడు. ఆయనే ఆ వంశంలో చివరి రాజు.910 పేరు ఇవ్వని మూడవ కృష్ణుని కొడుకు ఒకరు తన తండ్రి కంటే ముందే చనిపోయాడు.8 ఆ కొడుకు కొడుకు, అంటే మూడవ కృష్ణుని మనవడు నాల్గవ ఇంద్రునికి పశ్చిమ గంగ రాకుమారుడు మారసింహుడు పట్టాభిషేకం చేశాడు.10 ఈ విధంగా 973 తర్వాత వంశాన్ని కొనసాగించడానికి మారసింహుడు ప్రయత్నించాడు.10

పాలన, విజయాలు

మూడవ కృష్ణుని రాజధాని మాన్యఖేట (మళఖేడ్). ఫ్లీట్ ఆయనకు ఇచ్చిన తొలి తేదీ 940 ఏప్రిల్.11 ఆలూరులోని ఒక శాసనం 956 మేలో ఆయన పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది. వెల్లూరు శాసనం ఆయన ఇరవై ఆరవ పాలనా సంవత్సరం నాటిది.11

చోళ రాజు రాజాదిత్యునితో యుద్ధం ఆ పాలనలో ప్రధాన సంఘటన.11 కృష్ణుడు 949–50లో గానీ దానికి కొంచెం ముందు గానీ తక్కోలం దగ్గర రాజాదిత్యునితో పోరాడి చంపాడని ఆతకూరు శాసనం చెబుతుంది.11 అసలు చంపినవాడు ఆయన పశ్చిమ గంగ సామంతుడు బూతుగ అని, కృష్ణుడు ఆయనకు బనవాసి రాష్ట్రాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చాడని అది చెబుతుంది.11 చెంగల్పట్టు (అప్పుడు చింగిల్‌పుట్) జిల్లాలోని తిరుక్కళుకుండ్రంలో ఉన్న ఆయన శాసనాలు ఆయనను కంచి, టాంజోర్లను తీసుకున్నవాడు అంటాయి.11

బళ్లారి జిల్లాలోని కోలగల్లులో 966 ఫిబ్రవరి 17 నాటి ఒక శాసనం కృష్ణుడు ఆ సంవత్సరం చనిపోయాడని, ఖొట్టిగ ఆయన తర్వాత వచ్చాడని చెబుతుంది.12 రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) ఆయన మరణాన్ని 965 ఫిబ్రవరి, 966 ఫిబ్రవరి మధ్య ఉంచారు.13

వేంగి

దాదాపు 956లో తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ అమ్మరాజు తన రాజ్యాన్ని వదిలి ఉత్తరానికి వెళ్లాడు. రెండవ యుద్ధమల్లుని కొడుకు, హక్కుదారు బాడప తామ్ర దానశాసనం ఒకటి 1920–21 నాటి మద్రాసు శాసన నివేదికలో గుర్తించబడింది.14 బాడప “వల్లభ (అంటే రాష్ట్రకూట) కృష్ణరాజు సాయం కోరి, అమ్మను దేశం నుంచి వెళ్లగొట్టాడు” అని అది చెబుతుంది.15

శాసన నిపుణుడు ఆ వల్లభుని మూడవ కృష్ణుడిగా గుర్తించారు.15 ఆ దానశాసనం తన రాజ్యంలో భాగంగా చెప్పుకునే త్రికళింగ దేశంపై కృష్ణుడు దండెత్తాడని ఆయన ఊహించారు.15 అప్పుడు తూర్పు చాళుక్య దేశం తూర్పున బాడప, పశ్చిమాన అమ్మ పేరు మీద పాలించిన దానార్ణవుని మధ్య విభజించబడిందని ఆయన నిర్ణయించారు.15

కడప, అనంతపురం

మూడవ కృష్ణుడు “శేషాచలం కొండలకు అవతల ఉన్న తూర్పు భాగం తప్ప కడప జిల్లా మొత్తాన్ని నిలుపుకుని ఉండాలి” అని కడప గెజిటీర్ (1915) రాసింది. ఆయన చిత్తూరు జిల్లాలోని మేల్పాడి వరకు దక్షిణానికి వెళ్లాడని అది చెప్పింది. జిల్లా దక్షిణ భాగాన్ని సమర్థంగా జయించడం కంటే, వైదుంబులతో సహా స్థానిక నాయకుల నుంచి ఆయన విధేయతను రాబట్టాడని (విశ్వాసాన్ని కోరాడని) అది జోడించింది.2

కమలాపురం తాలూకాలోని పాలగిరిలో ఒక దేవాలయాన్ని 1056లో వైదుంబ నాయకుడు భీమ మహారాజు పునరుద్ధరించాడు.1617 ఆ పునరుద్ధరణ శాసనం మూడవ కృష్ణుడు ఆ దేవాలయానికి ఇంతకు ముందు ఇచ్చిన దానాన్ని పేర్కొంటుంది.1617 1958లో రాసిన పి. బి. దేశాయి (P. B. Desai) ఒక వైదుంబ మహారాజును మూడవ కృష్ణుని సామంతుడిగా పేర్కొనే పాలగిరి శాసనాన్ని ఉదహరించారు.18

అనంతపురం జిల్లాలో, కంబదూరులో 965 మార్చి 6 నాటి ఒక నొళంబ స్తంభ శాసనాన్ని రెండవ పొలల్చోర మంత్రి నిలిపాడు.3 వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) రెండవ పొలల్చోరను “చోళ భూమిని జయించడంలో రాష్ట్రకూట మూడవ కృష్ణుని సహాయకుడు” అని వర్ణించారు.3

తెలంగాణలో శాసనాలు

  • చెన్నూరు (ఆదిలాబాద్ జిల్లా). శివాలయంలోని ఒక స్తంభ శాసనం అకాలవర్ష పాలనలో 940 జూలై 12 నాటిది.4 చాళుక్య కుటుంబానికి చెందిన గుణగరసుని కొడుకు బద్దెగ గోదావరి ఒడ్డున ఒక అగ్రహారం (బ్రాహ్మణ గ్రామం) ఇచ్చినట్లు అది నమోదు చేస్తుంది.4 బద్దెగ అరికేసరికి సామంతుడు. అరికేసరిని చాళుక్య కుటుంబ వంశీయుడిగా, రాష్ట్రకూట రాజు సామంతుడిగా వర్ణించారు.4 వేములవాడ చాళుక్యులు చూడండి.
  • మల్లికార్జునపల్లి (మెదక్ జిల్లా). అకాలవర్ష (మూడవ కృష్ణుడు) పాలనలో 946 ఆగస్టు 30 నాటి అరిగిపోయిన ఒక శాసనం, పాండురవాడికి చెందిన మహాసామంతుడు (గొప్ప సామంతుడు) కొమ్మన తడి భూమిని దానం చేసినట్లు నమోదు చేస్తుంది.19
  • మీనాంబరం (మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా). పి. బి. దేశాయి మూడవ కృష్ణుడు కావచ్చని భావించిన కన్నర పాలన కాలపు ఒక శాసనం కాలాముఖ సన్యాసి అగస్త్యుని పేరు చెబుతుంది.2021
  • ఐనవోలు (వరంగల్ జిల్లా). పాత కన్నడలోని 10వ శతాబ్దపు ఒక శాసనం సత్యాశ్రయ రాజు సేవలో అంగరక్ష (అంగరక్షకుడు), తంత్రపాల పదవులు నిర్వహించిన ఒక దాత పేరు చెబుతుంది.21 దాని సంపాదకులు ఈ రాజును మూడవ కృష్ణుడిగా భావించారు.21

Footnotes

  1. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 383 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (1915), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency I (1919), p. 20, Anantapur district No. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 80, Rashtrakuta No. 16, summarising the Annual Report on Indian Epigraphy for 1959–60, p. 46. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 416 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 418 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 420 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 422 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 423 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  10. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 424 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  11. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 419 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  12. Rangacharya, Topographical List I (1919), p. 34, Bellary district No. 84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 50 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  14. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1920–21 (G.O. No. 183, Finance, 23 September 1921), p. 90 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  15. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1920–21 (G.O. No. 183, Finance, 23 September 1921), p. 91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Brackenbury, Cuddapah (1915), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. M. Venkataramayya, “Machupalle Inscription of the Time of Somideva-Maharaja”, Epigraphia Indica XXVIII (1958), p. 117 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  18. P. B. Desai, “Madras Museum Plate of Bhuvanatrinetra”, Epigraphia Indica XXVIII (1958), p. 69 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  19. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 81, No. 17. Cite-only; paraphrased. ↩

  20. P. B. Desai (introduction), Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 11, No. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  21. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 82, Nos. 18 and 20. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

సుమారు క్రీ.శ. 753–973

750లలో బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి, 973 వరకు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) నుండి పాలించిన దక్కన్ రాజవంశం. తెలుగు దేశంలో వారు అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకుని, రెండు శతాబ్దాల పాటు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు. వేములవాడ చాళుక్యుల వంటి సామంతుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి శాసనాలు అలంపురం, బోధన్ నుండి వరంగల్, నల్గొండ వరకు కనిపిస్తాయి. మూడవ కృష్ణుడు కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగాన్ని పట్టుకున్నాడు. 973లో కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండవ తైలపుడు చివరి రాజు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 416, 418–424. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts, chapter III. [Public domain]
  2. Madras Government (Superintendent for Epigraphy, Southern Circle), Annual Reports on Epigraphy for 1920-21 to 1924-25 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1925, pp. 91 (report for 1920–21). [Public domain]
  3. C. F. Brackenbury, Madras District Gazetteers: Cuddapah, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1915, pp. 29–30. [Public domain]
  4. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 20, 34. [Public domain]
  5. B. Ch. Chhabra (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XXVIII (1949–50) (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1958, pp. 69, 117. Paraphrased. [Public domain in India]
  6. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 50. Paraphrased. [Public domain in India]
  7. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 80–82. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: