మూడవ భానుదేవుడు (తూర్పు గాంగ)

మూడవ భానుదేవుడు 14వ శతాబ్దం మూడవ పావులో కళింగను, ఒడిశాను ఏలిన తూర్పు గాంగుల రాజు.¹² ఆయన మూడవ నరసింహుని కొడుకు.¹ చుట్టుపక్కల రాజులు ఒడిశాపై అన్నివైపుల నుంచి దాడులు చేసిన పతన కాలంగా ఆర్. డి. బెనర్జీ ఆయన పాలనను చూశారు.¹

కుటుంబం

బెనర్జీ తన హిస్టరీ ఆఫ్ ఒరిస్సా (1930)లో మూడవ భానుదేవుని మూడవ నరసింహుడు, కమలాదేవిల కొడుకుగా చెప్పారు.¹ రాబర్ట్ సూయెల్ పట్టిక (1932) ఆయన రాణులను తార, హీర అంటుంది.² ఆయన కొడుకు నాల్గవ నరసింహుడు చాళుక్య వంశపు హీరాదేవికి పుట్టాడని బెనర్జీ రాశారు.³

సింహాచలంలోని శక 1305, అంటే సుమారు 1383 నాటి ఒక శాసనం తారాదేవిని వీర భానుదేవుని రాణిగా పేర్కొంటుంది (శకం సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి).⁴ అందులో ఆమె, గజపతి పెదనరసింహదేవుని రాణి బిరుజదేవి కలిసి ఆలయానికి రెండు చామరాలు (వింజామరలు) ఇచ్చారు.⁴ ఈ వీర భానుదేవుడు బహుశా కింద చెప్పిన శాసనంలోని రాజే అని, పెదనరసింహుడు ఆయన వారసుడని వి. రంగాచార్య భావించారు.⁴

అన్నివైపుల నుంచి దాడులు

ఈ సంవత్సరాల్లో ఒడిశాపై దాడి చేసిన శత్రువుల జాబితాను బెనర్జీ ఇచ్చారు:¹³

• 1353లో బెంగాల్ స్వతంత్ర సుల్తాన్ షంసుద్దీన్ ఇలియాస్ షా ఒడిశాపై దాడి చేశాడు¹
• 1356లో విజయనగర రాజు మొదటి బుక్కరాయల మేనల్లుడు, రాకుమారుడు సంగముడు గజపతి రాజును ఓడించాడు¹
• 1361లో ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ తుగ్లక్ తన రెండవ బెంగాల్ యాత్రలో భానుదేవుని రాజ్యంలోకి ప్రవేశించాడు¹³

విజయనగరానికీ ఒడిశాకూ మధ్య తెలిసిన మొదటి యుద్ధం 1356 నాటిదేనని బెనర్జీ అన్నారు.¹ బుక్కరాయలు “ఒరియా రాజ్యాన్ని తీసుకున్నాడు” అని పోర్చుగీసు రచయిత నూనిజ్ చెబుతాడని ఆయన జోడించారు.¹ ఫిరోజ్ తుగ్లక్ వచ్చినప్పుడు భానుదేవుడు ఆయనకు కొన్ని ఏనుగులను పంపాడు.³ సుల్తాన్ వెనక్కి వెళ్లిపోయాడు.³

తెలుగు ఉత్తర ప్రాంతంలో శాసనాలు

పాలన తొలి భాగపు దాన శాసనాలు మూడు మాత్రమే తెలుసని, అవన్నీ శ్రీకూర్మంలోనే ఉన్నాయని బెనర్జీ చెప్పారు.³ వాటిలో రెండింటిని వి. రంగాచార్య జాబితా చేశారు:

• శక 1275, వీరభానుదేవుని మూడవ సంవత్సరంలో కొడూరుకు చెందిన ఒక వ్యక్తి దీపం ఇచ్చాడు⁵
• శక 1276, ప్రతాపవీర-భానుదేవుని మూడవ సంవత్సరంలో ఒక దీపం ఇచ్చారు⁶

సింహాచలంలో శిష్టుకవు మహాసేనాపతి చేసిన భూదానం వీర భానుదేవుని 31వ సంవత్సరం, శక 1298, అంటే సుమారు 1376లో జరిగింది.⁴ దీనిని బట్టి ఈ రాజు 1345లో రాజయ్యాడని, కనీసం 1376 వరకు పాలించాడని రంగాచార్య తేల్చారు.⁴

మరణం

ఆయన కొడుకు నాల్గవ నరసింహుని మూడవ సంవత్సరం శక 1301, అంటే సుమారు 1379లో పడింది.³ కాబట్టి మూడవ భానుదేవుడు 1378లో చనిపోయాడని బెనర్జీ తేల్చారు.³

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

• ఆయన ఎప్పుడు రాజయ్యాడు? సూయెల్ పట్టిక 1346 లేదా 1350 అంటుంది.² ఆయన 31వ సంవత్సరపు సింహాచలం శాసనం నుంచి రంగాచార్య 1345 అని లెక్కించారు.⁴ బెనర్జీ ఆయన పట్టాభిషేకాన్ని శక 1275 లేదా 1276, అంటే సుమారు 1353–54లో ఉంచారు.⁷ ఆయన మూడవ సంవత్సరపు శ్రీకూర్మం శాసనాలు ఆ సంవత్సరాలవే.⁷
• ఆయన సంఖ్య. బెనర్జీ, సూయెల్ ఆయనను మూడవ భానుదేవుడు అంటారు.¹² 1896లో ఇ. హుల్ష్ ఈ శ్రీకూర్మం శాసనాల్లోని భానుదేవుని ఆ పేరున్న నాల్గవ రాజుగా లెక్కించారు.⁸

Footnotes

1. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 282 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

2. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 358, genealogical table of the Eastern Gangas (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Banerji, History of Orissa, Vol. I (1930), p. 283 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Rangacharya, Topographical List, Vol. III (1919), p. 1677, Vizagapatam Nos. 96–97 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 691, Ganjam No. 214 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 689, Ganjam No. 193 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. R. D. Banerji, History of Orissa from the Earliest Times to the British Period, Vol. I (1930), p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 685, introduction to Srikurmam, quoting the Madras epigraphical report for 1896 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩