ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

శ్రీకూర్మం

శ్రీకాకుళం దగ్గరి గ్రామం, పుణ్యక్షేత్రం. ఇక్కడ తాబేలు (కూర్మ) రూపంలోని విష్ణువు ఆలయం ఉంది. ఆలయంలోని నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలా తూర్పు గాంగ రాజులు, వారి మంత్రులు, సామంతులు (అధీన నాయకులు), గజపతులకు చెందినవి.

Colour close-up photograph of a dark stone pillar block carved with a figure in a square panel, flanked by rearing animal brackets.
Colour close-up photograph of a dark stone pillar block carved with a figure in a square panel, flanked by rearing animal brackets. · G.N. Subrahmanyam (opens in a new tab) · CC0 (opens in a new tab)

Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) (1908) శ్రీకూర్మాన్ని (“పవిత్ర తాబేలు”) గంజాం జిల్లాలోని శ్రీకాకుళం (అప్పుడు చికాకోల్) తాలూకాలో, “చికాకోల్‌కు 9 మైళ్లు ఆగ్నేయంగా” ఉంచుతుంది. 1901లో దాని జనాభా 6,510.1 దాని ఆలయం “విష్ణువు తాబేలు అవతారానికి అంకితమైంది”.1

గెజిటీర్ ప్రకారం, ఆలయ శాసనాలు తెలుగు, దేవనాగరి అక్షరాలలో ఉన్నాయి. అవి పదకొండవ శతాబ్దం నుంచి ఎనిమిది శతాబ్దాల కాలాన్ని కవర్ చేస్తాయి.1 అవి “గాంగులు, మత్స్యులు, శిలలు, చాళుక్యులు వంటి వివిధ తొలి వంశాల చరిత్ర గురించి అపూర్వమైన సమాచారాన్ని ఇస్తాయి”.1 1882 నాటి గంజాం జిల్లా మాన్యువల్ దాన్ని “జిల్లాలో తెలుగువారికి ఉన్న ఏకైక పుణ్యక్షేత్రం” అని పిలిచింది.2 శ్రీకూర్మం ఆలయం పేజీ చూడండి.

శ్రీకూర్మం శాసనాలలో చాలావరకు అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి వారసులకు సంబంధించినవని వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch)ను ఉదహరిస్తూ గుర్తించారు.34 శాఖ జాబితాలో వాటిలో వందకు పైగా ఉన్నాయని కూడా ఆయన గుర్తించారు.34 రెండు సమూహాలను పూర్తిగా సంపాదకత్వం చేశారు: శ్రీకూర్మంలోని చాళుక్య సామంతుల శాసనాలు, నరహరితీర్థుని శ్రీకూర్మం శాసనం. తూర్పు గాంగులు (కళింగ గాంగులు) పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 230 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. T. J. Maltby, The Ganjam District Manual (1882), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  3. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 685 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 686 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1078–1146

కళింగను పాలించిన తూర్పు గాంగ రాజు. 1078లో ఆయనకు పట్టాభిషేకం జరిగింది. తన 72వ పాలనా సంవత్సరం (1146–47)లో కూడా ఆయన పాలిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆయన గాంగ రాజు రాజరాజు, మొదటి కులోత్తుంగుని కూతురు రాజసుందరిల కొడుకు. కాబట్టి ఆయన పాలనలో కళింగపై దండెత్తిన సైన్యాల చోళ-చాళుక్య చక్రవర్తికి ఆయన మనవడు. ఆయన తెలుగు, సంస్కృత శాసనాలు డజన్ల కొద్దీ తెలుగు దేశపు ఉత్తర భాగంలోని ముఖలింగం, శ్రీకూర్మం, సింహాచలం, ద్రాక్షారామం, ఇతర ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి. ఆయన దానశాసనాలు గాంగ కుటుంబ మూలాన్ని బ్రహ్మ వరకు తీసుకువెళ్తాయి.

మొదటి నరసింహదేవుడు (తూర్పు గాంగ)

సుమారు క్రీ.శ. 1250–1268

13వ శతాబ్దం మధ్యలో కళింగ, ఒరిస్సా తూర్పు గాంగ రాజు, అనంగభీముని కొడుకు. 1267–68లో సింహాచలం దేవాలయపు కేంద్ర గర్భగుడిని, మండపాలను, చుట్టూ ఉన్న వసారాను నల్లరాతితో కట్టించిన ఘనతను విశాఖపట్నం గెజిటీర్ ఆయనకు ఇస్తుంది. ఆయన సామంతులు, మంత్రులు శ్రీకూర్మంలో శాసనాలు వదిలారు. ఒరిస్సా దేవాలయ చరిత్ర ఆయనను కోణార్క్ సూర్య దేవాలయ నిర్మాత లంగూలియ నరసింహుడిగా గుర్తుంచుకుంటుంది. ఆయన తేదీలు ఆధారాల మధ్య చాలా భిన్నంగా ఉన్నాయి.

కపిలేంద్రుడు (కపిలేశ్వరుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1434–1470

ఒరిస్సా సూర్యవంశీ గజపతి వంశ స్థాపకుడు. ఆయన 1434–35లో చివరి తూర్పు గాంగ రాజు సింహాసనాన్ని తీసుకుని, దాదాపు 1470 వరకు పాలించాడు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం, కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను జయించి, తన సోదరుడి కొడుకు రఘుదేవుడు, తన బంధువు గణదేవుని ద్వారా వాటిని పాలించాడు. 1459లో ఆయన దేవరకొండను బహమనీల నుంచి విడిపించాడు. 1460లో ఆయన కొడుకు హంవీరుడు, రఘుదేవుడు వరంగల్‌ను తీసుకున్నారు. ఆయన శాసనాలు తీరం వెంట కావేరి వరకు విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తాయి.

పురుషోత్తముడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1470–1497

1469–70 నుంచి 1496–97 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, కపిలేంద్రుని కొడుకు. ఆయన పాలన మొదట్లో, వివాదాస్పద వారసత్వం తర్వాత బహమనీలు రాజమహేంద్రవరాన్ని, కొండపల్లి లేదా కొండవీడును తీసుకున్నారు. ఆ వారసత్వ వివాదంలో ఆయన వారి సాయాన్ని కొనుక్కుని ఉండవచ్చు. 1470లలో గోదావరి ప్రాంతాన్ని తిరిగి పొందడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం మూడవ ముహమ్మద్ షా ఒరిస్సాపై దండయాత్రతో ముగిసింది. కానీ 1489 నాటికి ఆయన దానశాసనాలు, శాసనాలు మళ్లీ కృష్ణ, ఒంగోలు ప్రాంతం వరకు చేరాయి. కంచిపై దండయాత్రను, ఒక ప్రేమ వివాహాన్ని ఒరిస్సా సంప్రదాయం ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.

ప్రతాపరుద్రుడు (గజపతి)

సుమారు క్రీ.శ. 1497–1540

1496–97 నుంచి దాదాపు 1540 వరకు ఒరిస్సా గజపతి రాజు, పురుషోత్తముని కొడుకు, సూర్యవంశీ వంశపు చివరి గొప్ప రాజు. ఆయన సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు ఆయన సామ్రాజ్యం బెంగాల్ నుంచి గుంటూరు, నెల్లూరు ప్రాంతం వరకు విస్తరించింది. 1512–19లో విజయనగర రాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని, ఆయన కొడుకు వీరభద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, సింహాచలం వరకు దండెత్తి, ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు. తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ గోదావరి–కృష్ణ ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడు. సరస్వతీవిలాసం అనే ధర్మశాస్త్ర సంగ్రహం ఆయన పేరుతో ఉంది. ఆయన చైతన్యుని శిష్యుడు.

కట్టడాలు

శ్రీకూర్మం ఆలయం

శ్రీకాకుళం దగ్గర శ్రీకూర్మంలో కూర్మావతారంలో ఉన్న విష్ణువు ఆలయం. దాని గ్రానైట్ వసారాలు, నల్లరాతి స్తంభాలపై వందకు పైగా శాసనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో చాలావరకు అనంతవర్మ చోడగంగదేవుడి తర్వాత వచ్చిన తూర్పు గాంగ రాజులకు, వారి మంత్రులకు, సామంతులకు, తర్వాత గజపతులకు చెందినవి. అనంగభీముడు అనే రాజు సమకాలీనుడైన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఆలయానికి నల్లరాతి ప్రాకారం కట్టించాడని 1283 నాటి ఒక శాసనం చెబుతుంది.

శాసనాలు

శ్రీకూర్మంలోని చాళుక్య సామంతుల శాసనాలు

క్రీ.శ. 1273

శ్రీకూర్మంలోని కూర్మేశ్వర ఆలయ స్తంభాలపై ఉన్న 1273 నుంచి 1318 వరకు నాటి నాలుగు శాసనాలు. తూర్పు చాళుక్య రాజులు విమలాదిత్యుడు, రాజరాజ నరేంద్రుడి నుంచి వంశాన్ని చెప్పుకుని, తూర్పు గాంగ రాజులకు సేవ చేసిన నాయకులు వాటిని వదిలి వెళ్లారు. అతి తొలిది నాయకుడి తండ్రిని మొదటి నరసింహదేవుడి మంత్రి అని పిలుస్తుంది. రాజరాజ నరేంద్రుడు పండితులతో కలిసి భరత వంశ చరిత్రను తెలుగులోకి అనువదించాడని కూడా అది చెబుతుంది. నన్నయ తెలుగు మహాభారతం సంప్రదాయానికి శాసనం నుంచి నిర్ధారణగా ఇ. హుల్ష్ దీన్ని భావించారు.

నరహరితీర్థుని శ్రీకూర్మం శాసనం

క్రీ.శ. 1281

శ్రీకూర్మంలోని కూర్మేశ్వర ఆలయపు ఒక నల్ల గ్రానైట్ స్తంభంపై తెలుగు అక్షరాలలో ఉన్న, శక 1203 (1281) నాటి సంస్కృత శాసనం. అది మాధ్వ ఆచార్యులు పురుషోత్తముడు, ఆనందతీర్థుడు, నరహరితీర్థుల పేర్లు చెబుతుంది. నరహరితీర్థుడు శవరుల నుంచి శ్రీకూర్మాన్ని రక్షించి, అక్కడ యోగానంద-నరసింహ గుడిని కట్టించాడని అది చెబుతుంది. తూర్పు గాంగ రాజుల కింద ఆయన కళింగ దేశాన్ని పాలించాడని అది సూచిస్తుంది. తత్త్వవేత్త మధ్వుడి కాలాన్ని నిర్ణయించడానికి హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి దీన్ని, నరహరితీర్థుడి ఇతర శాసనాలను ఉపయోగించారు.

శ్రీకూర్మంలోని గజపతుల శాసనాలు (1452–1503)

క్రీ.శ. 1452–1503

శ్రీకూర్మం ఆలయపు నల్లరాతి స్తంభాలపై ఉన్న చిన్న తెలుగు శాసనాలు. వాటి తేదీలు గజపతి రాజులు కపిలేంద్రుడు (1452, 1455, 1460), పురుషోత్తముడు (1470–1495), ప్రతాపరుద్రుడు (1503) పాలనలలో ఉన్నాయి. అవి భూమి, దీపాలు, విగ్రహాలు, వెండి పాత్రల దానాలను నమోదు చేస్తాయి. 1896లో వాటిని నకలు తీసి, South-Indian Inscriptions V (1925)లో ముద్రించారు. మన్మోహన్ చక్రవర్తి, ఆర్. డి. బెనర్జీ రాజుల పాలనా సంవత్సరాలను నిర్ణయించడానికి వాటిని ఉపయోగించారు. రాజులు అంతకు ముందే సింహాసనం ఎక్కారని వాదించడానికి వి. రంగాచార్య వాటిని ఉపయోగించారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 230. [Public domain]
  2. T. J. Maltby (ed. G. D. Leman), The Ganjam District Manual (opens in a new tab), Lawrence Asylum Press, Madras, 1882, pp. 62. [Public domain]
  3. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 685–686. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: