మొదటి బుక్కరాయలు

సంగముని మూడవ కొడుకు మొదటి బుక్కరాయలు తన సోదరుడు మొదటి హరిహరుని తర్వాత విజయనగర పాలకుడయ్యాడు. సూయెల్ (Sewell) ఆయన పాలనకు రెండు రకాల తేదీలు ఇచ్చారు:¹²³

• 1900లో 1343 నుంచి 1379 వరకు; నూనిజ్ ఆయనకు ముప్పై ఏడు సంవత్సరాలు ఇస్తాడని, ఆయన శాసనాలు దాదాపు 1354 నుంచి 1371 వరకు ఉన్నాయని గుర్తిస్తూ¹
• 1932లో 1355 నుంచి 1377 వరకు; బుక్కరాయలు 1377 ఫిబ్రవరి 24న లేదా దాదాపు ఆ రోజు చనిపోయాడని చెప్పే ఒక శాసనాన్ని ఉదహరిస్తూ²³

1377లో ముహమ్మద్ షా బహమనీ మరణం తర్వాత “ఒక సంవత్సరానికి బుక్కరాయలు ఆయనను అనుసరించాడు” అని ఎస్. కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (S. Krishnaswami Aiyangar) రాశారు.⁴ విజయనగర సామ్రాజ్యం, మొదటి హరిహరరాయలు చూడండి.

పేర్లు

నూనిజ్ (Nuniz) ఆయనను “బుకారావు” అంటారు.⁵⁶ రెండు శతాబ్దాల తర్వాత రాసిన ఫెరిష్తా (Ferishta) ముహమ్మద్ షాతో పోరాడిన రాజును “కిషన్ రాయ్” అంటారు. సూయెల్ దీనిని బుక్కగా సరిచేశారు.⁵⁶ బుర్హాన్-ఇ మాసిర్లో “కపాజా” అని ఉంది. ఇది బుక్క పేరును తప్పుగా రాయడం అని సూయెల్ సూచించారు.⁵⁶

సరిహద్దు వెంట మొదటి బహమనీ సుల్తాన్‌ను ఎదుర్కొన్న ముగ్గురు హిందూ నాయకులలో ఒకడైన “కప్రాస్”గా కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ ఆయనను గుర్తించారు.⁷ తెలుగు క్రీడాభిరామము ఆయనను పెద్ద బుక్క అంటుంది.⁸

కుటుంబం

సూయెల్ తెలియజేసిన 1356 నాటి నెల్లూరు ఫలకాల ప్రకారం, బుక్కరాయలు సంగముని ఐదుగురు కొడుకులలో మూడవవాడు.⁹ ఆయన కొడుకు కంపణుని భార్య గంగాదేవి తన సంస్కృత కావ్యంలో దేపాయిని బుక్కరాయల ఇష్టమైన రాణిగా పేర్కొంటుంది.¹⁰ దేపాయి వల్ల ఆయనకు కంపణుడు, సంగముడు, చిన్న కంపణుడు అనే ముగ్గురు కొడుకులు పుట్టారని ఆమె చెబుతుంది.¹⁰

మొదటి బుక్కరాయల తర్వాత ఆయన రాణి గౌరి వల్ల పుట్టిన కొడుకు రెండవ హరిహరుడు సింహాసనం ఎక్కాడు.¹¹ సూయెల్ తర్వాత ఇచ్చిన వంశవృక్షం బుక్కరాయలకు జొమ్మ, గౌరి అనే ఇద్దరు రాణులను ఇస్తుంది.²

ఆయన పాలనలోకి ఎలా వచ్చాడు

హరిహరుని వారసత్వంపై వివాదం జరిగిందని సూయెల్ భావించారు.⁹ హరిహరుని తర్వాత కంపుడు వచ్చాడని, కంపుని కొడుకు రెండవ సంగముడు ఆయనను అనుసరించాడని 1356 నాటి నెల్లూరు ఫలకాలు చెబుతాయి.⁹ కానీ 1354 నాటి ఒక శాసనం ఇప్పటికే బుక్కరాయలను రాజుగా చూపిస్తుంది.⁹ “హరిహరుని వారసత్వంపై వివాదం జరిగిందని, ఏదో విధంగా బుక్కరాయలు పైచేయి సాధించాడని అనుకోవడం ఒక్కటే సాధ్యమైన నిర్ణయం” అని సూయెల్ రాశారు.⁹

1358లో మొదటి బహమనీ సుల్తాన్ చనిపోయినప్పుడు “బుక్కరాయలు హొయసల సరిహద్దు సంరక్షకులకు ఏకైక ప్రతినిధి” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.⁴ ఆయన ఉదహరించిన 1352 నాటి ఒక శాసనం ఇప్పటికే ఆయనను “ద్వారసముద్రం, పెనుగొండలలో పాలిస్తున్న వీర బుక్కరాయలు” అంది.⁷ అది ఆయనను “హొయసల సామ్రాజ్యాన్ని ఉద్ధరించినవాడు” అని కూడా అంది.⁷

తెలుగు దేశం

బుక్కరాయల పాలన పశ్చిమ, దక్షిణ తెలుగు దేశంలోకి విస్తరించింది. అనంతపురం జిల్లాలోని గుత్తి కొండపై ఉన్న, తేదీ లేని ఒక శాసనం ఆ కోట “రాజు బుక్కరాయలకు” చెందినదని చెబుతుంది.¹

1364లో ఆయన మంత్రి చిక్కప్ప ఒడెయరు పండు నదికి అడ్డంగా ఆనకట్ట కట్టించాడని హండే అనంతపురం చరిత్ర చెబుతుంది.¹² ఆ ఆనకట్ట రాజు పేరు మీద బుక్కరాయసముద్రం చెరువును, ఆయన రాణి పేరు మీద అనంతసాగరాన్ని ఏర్పరిచింది.¹²

క్రీడాభిరామమును రెండవ దేవరాయల కింద వినుకొండ పాలకుడైన వల్లభరాయుడు రాశాడు.⁸ తన ముత్తాత “పెద్ద బుక్క” దగ్గర మంత్రిగా ఉన్నాడని ఆ కావ్యం చెబుతుంది.⁸

తెలుగువారిపై యుద్ధం గురించి గొప్పలు చెప్పే బుక్కరాయల పది శాసనాలను హెరాస్ (Heras) సేకరించారు.¹³¹⁴ వాటిలో ఒకటి “ఆంధ్రులు ఉదయగిరి దిశలో గుహలలోకి పారిపోయారు … కళింగులు ఓడిపోయారు” అని చెబుతుంది.¹³¹⁴ హెరాస్ వాటిని తెలుగు దేశపు తిరుగుబాటును నమోదు చేసేవిగా చదివారు.¹³¹⁴

బుక్కరాయలు పోషించినట్లు తెలిసిన వ్యవహార భాషా కవి ఒక్కడే, అతను తెలుగు కవి నాచన సోమన అని వెంకటరమణయ్య (Venkataramanayya) గుర్తించారు.¹⁵ ఉదయగిరి చూడండి.

బహమనీలతో, వరంగల్‌తో యుద్ధాలు

ముహమ్మద్ షా బహమనీ సింహాసనం ఎక్కినప్పుడు విజయనగర రాజు భూములను తిరిగి ఇవ్వమని కోరాడని ఫెరిష్తా చెప్పారు.¹⁶¹⁷ ఆ రాజుకు “వరంగల్‌లోని ఆయన మిత్రుడు మద్దతు ఇచ్చాడు”.¹⁶¹⁷ బహమనీలపై చర్య తీసుకోమని కోరుతూ ఇద్దరు రాజులు తర్వాత ఢిల్లీకి చెందిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ దగ్గరకు ఉమ్మడి రాయబారాన్ని పంపారని ఫెరిష్తా జోడించారు.¹⁶¹⁷

రాయల సైన్యం రాయచూరు దోఆబ్‌లోని ముద్గల్‌ను దోచుకుంది.^17181920 దీని తర్వాత 1366లో ముహమ్మద్ షా కృష్ణా నదిని దాటి, ఆదోని దగ్గర హిందూ సైన్యాన్ని ఓడించి, రాయలను ఆయన రాజధాని వరకు తరిమాడు.^17181920 చనిపోయిన హిందువుల సంఖ్యను ఫెరిష్తా ఐదు లక్షలుగా చెబుతారు.^17181920

ముహమ్మద్ కొడుకు ముజాహిద్ తుంగభద్రకు తూర్పున ఉన్న భూమిని కోరాడు.⁶²¹ ఫెరిష్తా కథనానికి సూయెల్ సారాంశంలో, రాయచూరు, ముద్గల్ “ఎప్పుడూ ఆనెగొంది కుటుంబానికే చెందినవి” అని బుక్కరాయలు జవాబిచ్చాడు.⁶²¹ ఆయన “కృష్ణా నదే అసలైన సరిహద్దు అని ప్రకటించాడు”. 1375–78లో కొత్త యుద్ధం జరిగింది.⁶²¹ బహమనీలు, మొదటి ముహమ్మద్ షా, రాయచూరు, ముసునూరి నాయకులు చూడండి.

సామ్రాజ్యం, వేదాలు

బుక్కరాయల కాలంలో రాజ్యం సామ్రాజ్యంగా మారింది. ఆయన కొడుకు కుమార కంపణుడు ముళబాగిలు నుంచి పాలించాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.²² కంపణుడు బ్రాహ్మణ సేనాపతి గోపణ, తర్వాతి సాళువ రాజుల పూర్వీకుడు సాళువ మంగులతో కలిసి తమిళ దేశంలోకి దండెత్తాడు.²² ఆయన ముస్లిం సైనిక దళాలను వెళ్లగొట్టి, మదురై సుల్తాన్‌ను చంపి, శ్రీరంగం దేవాలయాన్ని పునరుద్ధరించాడు.²²

అదే పండితుని ప్రకారం, వేదాలకు భాష్యాలు రాయమని బుక్కరాయలు సోదరులు మాధవాచార్యుడు, సాయణులను కోరాడు.²³ ఆయన ఆస్థానంలో మాధవాచార్యునికి ఉన్న “ఉన్నత స్థానాన్ని” ఈ కోరిక చూపించింది.²³ శ్రీరంగం చూడండి.

Footnotes

1. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 27 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 400 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 403, notes to the pedigrees (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 490 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 35 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 40 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. S. Krishnaswami Aiyangar, South India and her Muhammadan Invaders (1921), p. 181 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

8. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 56, extract 17, the Kridabhiramamu (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 23, extract 1, the Kamparayacharitam of Ganga Devi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 48 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 45, extract 7, the annals of Hande Anantapuram (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. H. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), p. 119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. Heras, Beginnings of Vijayanagara History (1929), pp. 120–121 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. N. Venkataramanayya, Kampili and Vijayanagara (1929), p. 26, note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 30–31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

17. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 32–33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

18. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 33–35, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 36–38, quoting Ferishta (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

20. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 25, chapter summary (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

22. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

23. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 3 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²