మూడవ భీముడు (కోన)

మూడవ భీముడు గోదావరి డెల్టా అయిన కోనమండలాన్ని ఏలిన కోన హైహయుల నాయకుడు.¹ 12వ శతాబ్దం మధ్యలో ఆయన తన దాయాది లోకమహీపాలునితో కలిసి అధికారం పంచుకున్నాడు. ఆయన తేదీ ఉన్న శాసనాలు 1153 నుంచి 1168 వరకు ఉన్నాయి.¹² ఆయన కాలంలో కృష్ణా డెల్టాలోని బలమైన వెలనాటి పాలకులు కోన దేశాన్ని గట్టిగా తమ అదుపులోకి తెచ్చుకున్నారు.³

కుటుంబం

మూడవ భీముడు మొదటి సత్యుని కొడుకు.⁴ ఆయన అన్న రెండవ రాజపరెండు.⁴ ఆయన దాయాది లోకమహీపాలుడు రెండవ ముమ్మడి భీముని కొడుకు.⁴ ఈ ఇద్దరు దాయాదులు తమ తండ్రుల తర్వాత కలిసి పాలించారని 1195 నాటి పిఠాపురం శాసనం చెబుతుంది.¹ భీముని అన్నను పక్కనపెట్టారని వి. యశోదాదేవి 1993లో అచ్చయిన తన పరిశోధన గ్రంథంలో గుర్తించారు.⁵ ఈ ఇద్దరి ఉమ్మడి పాలనను ఆమె 1150 నుంచి 1168 వరకు ఉంచారు.⁵

శాసనాలు

ద్రాక్షారామంలోని ఒక శాసనం కోన సత్యరాజు కొడుకు మహామండలేశ్వరుడు (గొప్ప ప్రాంతీయ పాలకుడు) భీమరాజును పేర్కొంటుంది.¹ దాని తేదీ శక 1075, అంటే సుమారు 1153.¹ అది రాజరాజదేవుడు అనే రాజు 9వ పాలనా సంవత్సరం కూడా (శకం సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి).¹ దీనిని బట్టి మూడవ భీముడు ఆ రాజుకు సామంతుడని ఇ. హుల్ష్ తేల్చారు.¹

1932–33 శాసన నివేదిక శక 1090, అంటే సుమారు 1168 నాటి మరో ద్రాక్షారామ శాసనాన్ని చేర్చింది.² అందులో కోన భీమరాజు సేవకుడు ఆలయానికి ఒక దానం చేశాడు.² ఆయనను నివేదిక మూడవ భీముడిగా గుర్తించింది.² 1168నే ఆయన మరణ సంవత్సరంగా యశోదాదేవి తీసుకున్నారు.⁵⁶

వెలనాడుతో యుద్ధం

ఈ ఇద్దరు దాయాదులు తమ చిన్న రాజ్యాన్ని పెంచుకోవాలని, వెలనాటి చోడుల అధికారం నుంచి బయటపడాలని ప్రయత్నించారని యశోదాదేవి భావించారు.⁵ ఆమె కథనంలో రెండవ గొంకరాజు మరణం తర్వాత లోకమహీపాలుడు వెలనాడుపై తిరగబడ్డాడు.³ అప్పుడు రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు 1164లో, మళ్లీ 1165లో దేవనప్రెగ్గడ నాయకత్వంలో కోన దేశంపైకి సైన్యాన్ని పంపాడు.³ కోనమండలం ఓడిపోయింది.³ అక్కడి నాయకులు మళ్లీ వెలనాడుకు లొంగారు.³

సుమారు 1175లో లోకమహీపాలుడు మళ్లీ తిరగబడ్డాడని ఆమె రాశారు.³ రెండవ రాజేంద్ర చోడుని కింది నాయకుడు ప్రోలయనాయకుడు కోన లోకుని చంపానని చెప్పుకున్నాడు.³ ఆ లోకుడు లోకమహీపాలుడే అని ఆమె భావించారు.³

వారసుడు

మూడవ భీముడు చనిపోయాక ఆయన అన్న రెండవ రాజపరెండుని కొడుకు వల్లభుడు ఆయన స్థానంలోకి వచ్చాడు.⁴⁷ తర్వాత వల్లభునితో కలిసి పాలించిన మల్లిదేవుని పేజీ చూడండి.

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

• రాజరాజు ఎవరు? వెలనాటి పృథ్వీశ్వరుడు ఏ రాజరాజుకు సామంతుడో, మూడవ భీముడు కూడా ఆ రాజరాజుకే సామంతుడని హుల్ష్ అన్నారు.¹ ఆ రాజును తూర్పు చాళుక్యుల వంశీయుడిగా వర్ణించారు.¹ 1150–1153 నాటి శాసనాల్లోని రాజరాజు చోళ చక్రవర్తి రెండవ రాజరాజు అని యశోదాదేవి భావించారు.⁶
• దాయాదుల తర్వాత ఎవరు? హుల్ష్ చదివిన ప్రకారం పిఠాపురం శాసనం లోకమహీపాలుడు, మూడవ భీముల తర్వాత మల్లిదేవుడు, వల్లభుడు వచ్చారని చెబుతుంది.¹ 1168లో వల్లభుడు లోకమహీపాలుని పక్కన భీముని స్థానంలోకి వచ్చాడని, 1175లో లోకమహీపాలుడు చనిపోయాకే మల్లిదేవుడు ఆయనతో చేరాడని యశోదాదేవి రాశారు.⁷

Footnotes

1. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva” (1897), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1932–33 (1936), Part II, para. 10, p. 57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II; Saka-Samvat 1117”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 85, table “The Chiefs of Konamandala” (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

5. V. Yashoda Devi, The History of Andhra Country, 1000 A.D.–1500 A.D. (1993), p. 83 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 84 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

7. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²