వెలనాటి చోడులు

వెలనాటి చోడులు, లేదా వెలనాండు నాయకులు, పశ్చిమ కృష్ణా డెల్టాకు చెందిన కుటుంబం.¹² 12వ శతాబ్దంలో వారు చోళ చక్రవర్తుల తరఫున వేంగి దేశాన్ని పాలించారు.¹²

తూర్పు చాళుక్యుల పతనానికి, కాకతీయుల రాకకు మధ్య కొంతకాలం వారు తెలుగు తీరంలో ప్రధాన శక్తి. 1930లో రాస్తూ ఎం. రామారావు వారి స్థానాన్ని ఇలా సంగ్రహించారు: “తెలుగు దేశ చరిత్రలో వారు తూర్పు చాళుక్యులకు, కాకతీయులకు మధ్య ఒక లంకె”.¹ వారి రాజధాని చందవోలు, పాత రేపల్లె తాలూకాలోని ఆధునిక చందోలు (Tsandavolu).²

పేరు, దేశం

ఆ పేరు శాసనాల నుండి వస్తుంది. 1897లో ఇ. హుల్ష్ ఆ కుటుంబపు వంశావళిని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.² పృథ్వీశ్వరుని తాత పేరు ముందు, అతని పూర్వీకుల అనేక రికార్డుల్లో వెలనాంటి అనే తెలుగు షష్ఠీ రూపాన్ని ఆయన గమనించారు.² కాబట్టి ఆయన వారిని “వెలనాండు నాయకులు” అని పిలిచారు.²

గోర్డన్ మెకంజీ Manual of the Kistna District (కిస్ట్నా జిల్లా మాన్యువల్, 1883) ను ఆయన ఉదహరించారు. దానిలో వెల్నాడు “మొత్తం చందోలు దేశానికి పాత పేరు”.²³ తొలి తెలుగు స్థిరనివాసులు చందోలు దేశాన్ని వెల్నాడు, “బయటి లేదా దిగువ భూమి” అని పిలిచారని కూడా మెకంజీ నమోదు చేశారు.⁴ దానికి భిన్నంగా, వారు అమరావతి దేశాన్ని క్రొరునాడు, “కొత్త భూమి” అని పిలిచారు.⁴

మూడవ గొంకరాజు వెలనాండులోని సనదవ్రోలులో నివసించాడని ద్రాక్షారామంలోని ఒక శాసనం చెబుతుంది.² దీనితో హుల్ష్ చందోలును వారి పూర్వ రాజధానిగా గుర్తించగలిగారు.² Godavari District Gazetteer (గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్, 1907) చందవోలు దేశాన్ని “కిస్ట్నా డెల్టా పశ్చిమ భాగంలో” ఉంచింది.⁵

పుట్టుక

ఆ కుటుంబం నాలుగవ వర్ణమైన శూద్ర వర్ణం నుండి తన వంశాన్ని చెప్పుకుంది. పిఠాపురం శాసనంలోని వంశావళి తొలి భాగాన్ని హుల్ష్ “పూర్తిగా కల్పితం” అని పిలిచారు.²⁶ దాని మొదటి పూర్వీకుడు ఇంద్రసేనుని పౌరాణిక రాజు యుధిష్ఠిరుడు దత్తత తీసుకున్నాడని చెబుతారు.²⁶ తర్వాతి మొదటి మల్లుడు త్రినేత్ర పల్లవునితో మైత్రిలో “ఆరు వేల” దేశాన్ని (షట్సహస్ర) తీసుకున్నాడని చెబుతారు.²⁶

అమరావతి నాయకులైన కోట వంశం అదే దేశాన్ని “శ్రీ త్రినయన పల్లవుని అనుగ్రహం ద్వారా” పొందామని చెప్పుకున్నారని హుల్ష్ గుర్తించారు.⁶ తేదీ ఉన్న మొదటి పూర్వీకుడు తూర్పు చాళుక్య రాజు విమలాదిత్యుని (1015–1022) సామంతుడు రెండవ కుడ్యవర్మ.⁶ అతను రెండు గుద్రవార జిల్లాలను పొందాడు. హుల్ష్ వాటిని గుడివాడతో ముడిపెట్టారు.⁶

1917లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి రెండవ రాజేంద్ర చోడుని తామ్రశాసనాలను చదివారు. బాపట్ల తహసీల్దారు (తాలూకా ఆదాయ అధికారి) వాటిని ఆయనకు అప్పుగా ఇచ్చారు.⁷⁸⁹ మల్లియ అనే ఒక పూర్వీకుడు తూర్పు చాళుక్య రెండవ చాళుక్య-భీముని ముఖ్య సేవకుడు అని అవి జోడిస్తాయి.⁸⁹ రెండు వంశావళులూ ఏకీభవించే నన్న మొదటి రాజరాజుకు సేనాని అని కూడా అవి చెబుతాయి.⁸⁹

మొదటి కులోత్తుంగుని అధికారులు

ప్రతినిధి పాలకుల ద్వారా వేంగిని పట్టుకున్న చోళ–చాళుక్య చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగునితో పాటు ఆ కుటుంబం ఎదిగింది. పిఠాపురం శాసనం ప్రకారం, మొదటి గొంకరాజు కులోత్తుంగుని ఆజ్ఞల మేరకు ఆంధ్ర దేశాన్ని పాలించాడు.¹⁰ అతని మేనల్లుడు రెండవ వెదుర ప్రతినిధి పాలకుడు వీర చోడుని కోసం పేరు చెప్పని ఒక పాండ్య రాజుపై యుద్ధంలో గెలిచాడు.¹⁰

వీర చోడుడు అతనికి “తన సింహాసనంలో సగాన్ని”, రెండు నదుల మధ్య దేశాన్ని బహుమతిగా ఇచ్చాడు.¹⁰ హుల్ష్ ఆ నదులను కృష్ణా, గోదావరిగా భావించారు.¹⁰ చేబ్రోలులోని గొంకుని ఒక రికార్డుకు శక 998 (1076; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) తేదీ ఉంది.¹¹

తర్వాత కులోత్తుంగుడు గొంకుని కుమారుడు చోడుని, మొదటి రాజేంద్ర చోడుని దత్తత తీసుకున్నాడు.¹⁰ అతను అతనికి “పదహారు వేల (గ్రామాలు) ఉన్న వేంగి దేశాన్ని” ఇచ్చాడు.¹⁰ హుల్ష్ దీనిని 1100, 1112 మధ్య ఉంచారు.¹⁰

1118లో చివరి చోళ ప్రతినిధి పాలకుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత వేంగిలోని చిన్న పాలకుల్లో ఈ కుటుంబాన్ని Godavari District Gazetteer అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా పిలుస్తుంది.⁵ వారు “ఇతరులపై అంగీకరించబడిన సార్వభౌములుగా కనిపిస్తారు”, అంటే వారి ఆమోదం పొందిన అధిపతులు అని అది జోడిస్తుంది.⁵

చోళులకు, కళ్యాణి చాళుక్యులకు మధ్య

చోళ ప్రతినిధి పాలకుడు విక్రమ చోళుడు 1118లో వేంగిని వదిలి దక్షిణానికి వెళ్లాడు.¹² అప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్య ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు ఆ దేశంలో గుర్తింపు పొందాడు. రాజేంద్ర చోడుడు అతని వైపు వెళ్లాడు.¹² రాజేంద్ర చోడుని ఒక ద్రాక్షారామం శాసనానికి శక 1042 (1120) తేదీ, విక్రమాదిత్యుని చాళుక్య-విక్రమ శకపు నలభై ఐదవ సంవత్సరం తేదీ రెండూ ఉన్నాయని హుల్ష్ కనుగొన్నారు.¹³¹⁴ కులోత్తుంగుని మరణం తర్వాత వెలనాండు నాయకులు “పశ్చిమ చాళుక్య రాజుకు కప్పం చెల్లించేవారయ్యారు” అని ఆయన దీని నుండి తేల్చారు.¹³¹⁴

1132 నాటి ఒక రికార్డు అతనిని ఆరవ విక్రమాదిత్యుని సామంతునిగా పిలుస్తుందని 1916 వార్షిక శాసన నివేదిక గుర్తించింది.¹⁵ బహుశా ఒక తెలుగు చోడుడైన సిద్ధి-బేత అనే వ్యక్తిపై విజేతగా కూడా అదే రికార్డు అతనిని పిలుస్తుంది.¹⁵ పశ్చిమ చాళుక్య ఆక్రమణను, చోళ పునర్విజయాన్ని రామారావు ఈ పాలనలో ఉంచారు.¹⁶ కళ్యాణి చాళుక్యులు చూడండి.

రెండవ గొంకరాజు, రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు

ద్రాక్షారామంలోని భీమనాథ ఆలయంపై బంగారు శిఖరం నిలిపిన ఘనతను పిఠాపురం శాసనం రెండవ గొంకరాజుకు (రామారావు లెక్కలో 1132–1163) ఇస్తుంది.¹⁰¹ కాళహస్తి, మహేంద్ర పర్వతం మధ్య రాజులందరినీ పాలించిన ఘనతను కూడా అది అతనికి ఇస్తుంది.¹⁰¹ దీనికి మొత్తం తెలుగు దేశం అని అర్థమని హుల్ష్ వివరించారు.¹⁰¹

అతని బిరుదుల్లో ఒకటి “చాళుక్య-రాజ్య-భవన-మూలస్తంభ”, అంటే చాళుక్య రాజ్యమనే భవనానికి మధ్య స్తంభం.¹⁴ రామారావు అతనిని “ఆ కుటుంబంలో అత్యంత స్వతంత్రుడు, వైభవోపేతుడు” అని పిలిచారు.¹⁶ అతని మంత్రి ఈశాన-పెగ్గడ కారెంపూడిలో సురేశ్వర ఆలయాన్ని కట్టించాడని అక్కడి 1154 నాటి ఒక శాసనం నమోదు చేస్తుంది.¹⁷

రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు (1163–1181) ధనదపురి (చందోలు) వద్ద ఇచ్చిన ఆయన తామ్రశాసనాల నుండి తెలుసు.⁹ 1917లో బాపట్ల తహసీల్దారు వాటిని పరిశీలన కోసం అప్పుగా ఇచ్చారు.⁷ ఆ తామ్రశాసనాలకు చోళ రాజు రెండవ రాజరాజు ఇరవై మూడవ సంవత్సరమైన శక 1091 తేదీ ఉంది.⁹ అవి రాజేంద్ర చోడుని రాజరాజు సేనానిగా, సామంతునిగా పిలుస్తాయి.⁸⁹ అతను కొలనాండుకు చెందిన భీముని చంపి, తూర్పు సముద్రం, కాళహస్తి కొండ, మహేంద్ర పర్వతం, శ్రీశైలం సరిహద్దులుగా ఉన్న ఆంధ్ర దేశాన్ని రాజరాజు నుండి పొందాడు.⁸⁹

రెండవ రాజరాజు జీవించి ఉన్నంత కాలం అతను విధేయంగా ఉన్నాడని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి రాశారు.¹⁸ ఆయన కథనంలో, 1172లో ఆ రాజు మరణం తర్వాత రాజేంద్ర చోడుడు చోళ అధికారాన్ని తిరస్కరించి దర్శి నుండి సింహాచలం వరకు తీరానికి అధిపతి అయ్యాడు.¹⁸ కాబట్టి అతను జీవించి ఉన్నంత కాలం కాకతీయ రుద్రదేవుడు తీరాంధ్రలోకి ముందుకు రాలేకపోయాడు.¹⁸ మరోవైపు, 1162కు ముందే రుద్రదేవుడు వెలనాటి రాజ్యం నుండి త్రిపురాంతకం ప్రాంతాన్ని తీసుకున్నాడని రామారావు భావించారు.¹⁹

చివరి నాయకులు, కాకతీయ విజయం

రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు 1181లో చనిపోయాడు.¹⁸ పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కథనంలో, అతని మరణం, పల్నాడు నాయకుల మధ్య అంతర్యుద్ధం కలిసి కాకతీయ రుద్రదేవునికి తీరంలో అవకాశం ఇచ్చాయి.¹⁸ హైహయులు చూడండి. మూడవ గొంకరాజు పాలన స్వల్పం. రామారావు దానిని 1181, 1186 మధ్య ఉంచారు.²⁰

అతని కుమారుడు పృథ్వీశ్వరుడు 1186 నాటి పిఠాపురం శాసనాన్ని ఇచ్చాడు.² పిఠాపురంలోని కుంతీమాధవ ఆలయానికి అతని తల్లి జయాంబిక చేసిన దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.² పృథ్వీశ్వరుని పిఠాపుర శాసనం చూడండి. కోన నాయకుల పిఠాపురం శాసనం వారు పృథ్వీశ్వరునిపై ఆధారపడినవారని చూపిస్తుందని హుల్ష్ చదివారు.²¹ ఆయన పఠనంలో, 1195లో కూడా పృథ్వీశ్వరుడు జీవించి ఉన్నాడు.²¹

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ముగింపును వర్ణించారు. పృథ్వీశ్వరుడు తన స్థానాన్ని చందవోలు నుండి పిఠాపురానికి మార్చాడు.²²²³ సుమారు 1203లో కాకతీయ సేనాని మల్యాల చౌండ పృథ్వీశ్వరుని కింది నాయకులు ఎదిరించి నిలిచిన దివి ద్వీపాన్ని తీసుకున్నాడు.²²²³ పృథ్వీశ్వరుని చివరి రికార్డు 1206 నాటిది. తర్వాత అతను నెల్లూరు తెలుగు చోడుడు తిక్కతో సహా గణపతిదేవుని సైన్యాలపై యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు.²²²³

ఆయన అభిప్రాయంలో, 1209లో ఇడుపులపాడు వద్ద గణపతిదేవుని ఒక శాసనం వెలనాడు విలీనాన్ని సూచిస్తుంది.²³ 1213లో గణపతి చేబ్రోలును తన సేనాని జాయకు ఇచ్చాడు.²³¹¹ హుల్ష్ ప్రకారం, ఇది అతని పాలనలో ధృవీకరించబడిన తొలి తేదీ.¹¹ జాయ శాసనాలు చేబ్రోలులో, “వెలనాండు నాయకుల రాజధాని” అయిన చందోలులో ఉన్నాయి.²⁴ జాయప చేబ్రోలు శాసనం, గణపేశ్వరం శాసనం చూడండి.

సంబంధిత కుటుంబాలు, పొరుగువారు

వెలనాటి నాయకులు సంబంధిత కుటుంబాల సమూహానికి అగ్రస్థానంలో ఉన్నారు. మూడవ గొంకరాజు రాణి జయాంబిక “కొండకు పడమరగా ఉన్న” (కొండపడుమటి) దేశపు నాయకుల కుటుంబం నుండి వచ్చిందని హుల్ష్ కనుగొన్నారు.¹³ వారి శాసనాలు నాదెండ్లలో ఉన్నాయి.¹³

రెండవ రాజేంద్ర చోడుడు అదే కుటుంబానికి చెందిన అక్కమను పెళ్లి చేసుకున్నాడని రామారావు జోడించారు.¹⁹ మండాది నాయకులు వంశపారంపర్య అధికారులుగా సేవ చేశారని కూడా ఆయన చెప్పారు.¹⁹ గోదావరి డెల్టాలోని కోన దేశపు హైహయ నాయకులు వారిపై ఆధారపడినవారని హుల్ష్ భావించారు.²¹ అమరావతి కోట నాయకుడు రెండవ కేతని తల్లి వెలనాండుకు చెందిన ఒక గొంకుని సోదరి.²⁵

1914 వార్షిక నివేదిక పెద్దకొడమగుండ్ల వద్ద ఒక రికార్డును గుర్తించింది.²⁶ దానిలో మూడవ గొంకరాజు అధికారులు, హైహయ నాయకుడు కామరాజ-మల్లిదేవరాజు అధికారులు ఒక గ్రామపు పన్నులను పంచుకున్నారు.²⁶ ఆ గ్రామం రెండు భూభాగాల సరిహద్దులో ఉందని శాసన నిపుణుడు భావించారు.²⁶

తెలుగు కవి మంచన కేయూరబాహుచరిత్రము పృథ్వీశ్వరుని మంత్రి కేతన మనవడు నండూరి గుండన్నకు అంకితం చేయబడింది.⁹ దాని పీఠిక గొంకుని మంత్రి గోవిందుని వరకు ఆ కుటుంబపు మంత్రుల పేర్లు చెబుతుంది.⁹

ఆధారాలు, విభేదాలు

• ఎంత మంది గొంకరాజులు, ఎప్పుడు? హుల్ష్ (1897) శక 1060–1079 (1138–1157) నాటి రికార్డులను మూడవ గొంకరాజుకు ఆపాదించారు.¹⁴ శక 1085–1102 (1163–1180) నాటి రికార్డుల రాజేంద్ర చోడుని ఆయన పృథ్వీశ్వరునిగా గుర్తించారు.¹⁴ Godavari Gazetteer ఆయనను అనుసరించి, మూడవ గొంకరాజును 1137–56 నాటివాడిగా, పృథ్వీశ్వరుని 1163–1186 నాటివాడిగా చెప్పింది.⁵ 1916 వార్షిక నివేదిక కూడా పృథ్వీశ్వరుని “రాజేంద్ర-చోడుడు” అని పిలిచి, అతని రికార్డులను శక 1085 నుండి 1121 వరకు ఇచ్చింది.¹⁵ 1917లో కృష్ణ శాస్త్రి రెండవ గొంకరాజుకు, సబ్బాంబికకు కుమారుడైన ఒక రాజేంద్ర చోడుని తామ్రశాసనాలను చదివారు.⁹ ఈ తేదీల్లో చాలావరకు దానికి బదులుగా రెండవ గొంకరాజుకు, అతని కుమారుడు రాజేంద్ర చోడునికి చెందినవని ఆయన సూచించారు.⁹ సూయెల్ పట్టిక (1932), రామారావు (1930), పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (1978) ఈ పఠనాన్ని అనుసరిస్తారు.²⁷¹⁹¹⁸
• మూడవ గొంకరాజు ఉన్నాడా? కేయూరబాహుచరిత్రము పృథ్వీశ్వరుని చోడుని కుమారునిగా చేస్తుందని, పిఠాపురం శాసనం వారి మధ్య ఒక గొంకుని ఉంచుతుందని రామారావు గుర్తించారు.¹⁹²⁰ మూడవ గొంకరాజు ఉన్నాడని, 1170 నుండి తన తండ్రితో కలిసి పాలించాడని ఆయన మూడు శాసనాల నుండి వాదించారు.¹⁹²⁰
• పృథ్వీశ్వరుని ముగింపు. మెకంజీ (1883), Godavari Gazetteer అతనిని “1186 వరకు” మాత్రమే తెలుసుకున్నారు.²⁸⁵ హుల్ష్ అతనిని 1195లో జీవించి ఉన్నట్లు ఉంచారు.²¹ పరబ్రహ్మ శాస్త్రి అతని చివరి తేదీని 1206గా, ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే యుద్ధంలో మరణాన్ని ఇస్తారు.²³
• వారు ఏ అధిపతికి సేవ చేశారు? శాసనాలు ఆ కుటుంబపు రికార్డులకు చోళ–చాళుక్య రాజుల ద్వారా, ఆరవ విక్రమాదిత్యుని ద్వారా, లేదా ఎవరి ద్వారానూ కాకుండా తేదీలు ఇస్తాయి.¹⁴ 12వ శతాబ్దం చివర్లో తీర నాయకుల్లో ఎవరూ చోళ రాజుకు కచ్చితంగా విధేయులు కాదని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.²⁹

Footnotes

1. M. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs”, Journal of the Andhra Historical Research Society V, pt. 2 (October 1930), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Prithvisvara; Saka-Samvat 1108”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴

3. Mackenzie, Kistna District Manual (1883), p. 214 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

4. Mackenzie, Kistna District Manual (1883), p. 151 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

7. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1916–17 (1917), Part II, para. 26, p. 118 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1916–17 (G.O. No. 1035, Home (Education), 10 August 1917), Part II, paras. 26–27, p. 119 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

9. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1916–17 (1917), Part II, paras. 27–28, p. 120 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹

10. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 36 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

11. E. Hultzsch, “Chebrolu Inscription of Jaya; after Saka-Samvat 1135”, Epigraphia Indica V (1899), p. 143 and note 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

12. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 96 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

13. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

14. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 38 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

15. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1915–16 (G.O. No. 99, Home (Miscellaneous), 29 August 1916), Part II, paras. 48–49, p. 134 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

16. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs” (1930), p. 68 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. II (1919), p. 810, No. 522 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 98. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

19. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs” (1930), p. 71 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

20. Rama Rao, “History of the Velnadu Chiefs” (1930), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II; Saka-Samvat 1117”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

22. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 107, 150. ↩ ↩² ↩³

23. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 108. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

24. Hultzsch, “Chebrolu Inscription of Jaya” (1899), p. 150, postscript (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

25. E. Hultzsch, “Two Pillar Inscriptions at Amaravati”, Epigraphia Indica VI (1901), p. 148 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

26. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1913–14 (G.O. No. 920, Public, 4 August 1914), Part II, para. 41, p. 104 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

27. Sewell, Historical Inscriptions (1932), pp. 398–399, “Velanandu Chiefs” (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

28. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 7 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

29. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 95. ↩