ద్రాక్షారామం

గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురానికి నాలుగు మైళ్లు దక్షిణాన ఉన్న ఆలయ పట్టణం. దాని భీమేశ్వర ఆలయం వల్ల ఇది 'దక్షిణ కాశీ'గా ప్రసిద్ధి. ఆ ఆలయ గోడలపై 11వ శతాబ్దం నుంచి వందలాది శాసనాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయం దీని పేరును దక్షుడి తోట అయిన దక్షారామం నుంచి వచ్చినదిగా చెబుతుంది. ఆలయ లింగాన్ని అది ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా లెక్కిస్తుంది.

ఒక్క చూపులో

ద్రాక్షారామం గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురానికి నాలుగు మైళ్లు దక్షిణ-తూర్పుగా ఉంది. దాని భీమేశ్వర ఆలయం పట్టణ మత జీవితానికి కేంద్రం. ఇతర పవిత్ర స్థలాల లాగే ఈ పట్టణాన్ని దక్షిణ కాశీ అని పిలుస్తారు.¹
ఈ పేరు మరింత సరిగ్గా "దక్షుడి తోట" అనే అర్థం గల దక్షారామం అని చెబుతారని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది. త్రిలింగ అనే పేరు గురించిన ఒక సంప్రదాయాన్ని రామారావు గుర్తిస్తారు. దాని ప్రకారం, ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరుడు, శ్రీశైలం, కాళేశ్వరం దేవుళ్లు తెలుగు దేశానికి ఈ పేరు ఇచ్చారు.^1,8
గెజిటీర్ ఆలయంపై 271 శాసనాలను లెక్కించింది. దానికి దొరికిన అతి పురాతన తేదీ గల శాసనం 1055 నాటిది, చివరిది 1447 నాటిది. వెలనాటి నాయకుడు మూడవ గొంక నివాసాన్ని గుర్తించడానికి హుల్ష్ వాటిలో ఒకదాన్ని ఉపయోగించారు.^7,12

A tall gateway tower of several storeys with openings in the centre of each, rising above a pillared entrance; a car and a few people at its foot. · M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 19, ed. Mohd. Abdul Waheed Khan, Director of Archaeology); photographer not credited (opens in a new tab) · Public domain in India

ద్రాక్షారామం గోదావరి డెల్టాలో రామచంద్రపురానికి నాలుగు మైళ్లు దక్షిణ-తూర్పుగా ఉంది.¹ 1907 నాటి గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్ దాని జనాభాను 11,213గా ఇచ్చింది.¹ అది ఒక పెద్ద పశువుల సంతను, బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టే ఒక సత్రం (విశ్రాంతి గృహం)ను వర్ణించింది.¹ అది ఈ గ్రామాన్ని “తన చక్కటి ఆలయానికి, పవిత్రతకు ప్రసిద్ధి” అని పిలిచింది.¹

1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) రామచంద్రపురం తాలూకాలో బాగా తెలిసిన రెండు యాత్రా స్థలాలుగా ద్రాక్షారామం, కోటిపల్లిలను పేర్కొంది.² జిల్లాలోని ఆలయాలలో “విలువైన శాసనాల” కోసం అది ద్రాక్షారామ ఆలయాన్ని ప్రత్యేకంగా పేర్కొంది.³

పేరు, పురాణ కథలు

ఈ పేరు మరింత సరిగ్గా “దక్షుడి తోట” అనే అర్థం గల దక్షారామం అని చెబుతారని గెజిటీర్ నివేదిస్తుంది.¹ అది శివ పురాణం నుంచి కథను మళ్లీ చెబుతుంది.¹ శివుడి మామ దక్షుడు ఆయనను పిలవకుండా ఒక యజ్ఞం చేశాడు.¹ ఆయన కూతురు పిలవకుండానే వెళ్లి అవమానం పొంది, అగ్నిలో దూకింది.¹ అప్పుడు శివుడి కోపం నుంచి పుట్టిన వీరభద్రుడు దక్షుడిని చంపాడు.¹

ఈ కారణంగా సనాతన బ్రాహ్మణులు గ్రామం లోపల యజ్ఞం చేసేవారు కాదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹ 1964లో రాసిన ఎం. రామారావు (M. Rama Rao) ఇదే కథను స్కాంద పురాణం గోదావరి ఖండం నుంచి చెప్పారు.⁴⁵ తెలుగు కవి శ్రీనాథుడి భీమేశ్వర పురాణము నుంచి కూడా ఆయన దాన్ని చెప్పారు.⁴⁵

ద్రాక్షారామంలోని చెరువును “ఏడు గోదావరులు” అనే అర్థం గల సప్త-గోదావరి అని పిలుస్తారు.¹ ఏడుగురు ఋషులు గోదావరి ఏడు ముఖద్వారాలను చేశారని పురాణ కథ చెబుతుంది.¹ వారిలో ఒక్కొక్కరు తన నది నీటిని భూగర్భంలో ఈ చెరువుకు తెచ్చారు.¹ దాని పవిత్ర స్నానఘట్టంలో ఒకసారి స్నానం చేస్తే, ఏడింటిలోనూ స్నానం చేసిన పుణ్యం సంక్షిప్త రూపంలో లభిస్తుందని నమ్మేవారు.¹

ఏడుగురు ఋషులు నదిని భూగర్భంలో దక్షారామానికి నడిపించిన స్కాంద పురాణం కథను రామారావు ఇస్తారు.⁵⁶ అక్కడ శివుడు అప్పటికే లింగం (శివుడి రాతి చిహ్నం)లో తనను తాను ప్రతిష్ఠించుకున్నట్లు వారు చూశారు.⁵⁶

ఇతర పవిత్ర స్థలాల లాగే ఈ పట్టణాన్ని దక్షిణ కాశీ అని పిలుస్తారని గెజిటీర్ జోడిస్తుంది.¹ అక్కడ ఒక రాత్రి ఆగితే మళ్లీ జన్మలు అవసరం లేదని కొందరు నమ్మేవారు.¹⁷ త్రిలింగ అనే పేరు గురించిన ఒక సంప్రదాయాన్ని కూడా రామారావు గుర్తిస్తారు.⁸ దానిలో ద్రాక్షారామ భీమేశ్వర దేవుడు, శ్రీశైలం మల్లికార్జునుడు, కాళేశ్వరం కాళేశ్వరుడితో కలిసి తెలుగు దేశానికి ఈ పేరు ఇచ్చాడు.⁸

ఆలయం, దాని శాసనాలు

భీమేశ్వర ఆలయం పట్టణ మత జీవితానికి కేంద్రం.¹ ప్రభుత్వ శాసన పండితుడు నకలు తీసిన 271 శాసనాలను (1893 నాటి నం. 181 నుంచి 451 వరకు) గెజిటీర్ లెక్కించింది.⁷ దానికి దొరికిన అతి పురాతన తేదీ గల శాసనం రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా ఉన్న రాజరాజు పాలనలో 1055 నాటిది.⁷ చివరిది 1447 నాటిది.⁷

రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) 1882లో ఆలయ శాసనాల జాబితాను ముద్రించారు.⁹ వాల్టర్ ఎలియట్ (Walter Elliot) కింద పనిచేసిన ఒక గుమాస్తా తీసిన నకళ్ల నుంచి ఆయన దాన్ని తీసుకున్నారు.⁹ అవి “చాలా నమ్మదగనివి” అని తనకు ఖచ్చితంగా అనిపిస్తుందని, కానీ వాటిని వదిలేయడం తనకు ఇష్టం లేదని ఆయన హెచ్చరించారు.⁹ ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం, రాజరాజ నరేంద్రుడు పేజీలు చూడండి.

చోళ-చాళుక్య వైస్రాయ్ వీరచోడుడి చెల్లూరు రేకులు మేడమార్యుడు అనే ఒక వ్యక్తిని పొగుడుతాయి.¹⁰¹¹ ఆయన “పవిత్రమైన ద్రాక్షారామంలో, పవిత్ర స్థలమైన పీఠాపురిలో” బ్రాహ్మణులకు ప్రతిరోజూ భోజనం పెట్టే రెండు సత్రాలను (అన్నదాన గృహాలను) స్థాపించాడు.¹⁰¹¹

ప్రాంతీయ వంశాల శాసనాలు

వెలనాటి నాయకుడు మూడవ గొంక నివాసమైన సనదవ్రోలును త్సందవోలుగా గుర్తించడానికి హుల్ష్ (Hultzsch) ఒక ద్రాక్షారామ శాసనాన్ని ఉపయోగించారు.¹² రెండవ గొంక భీమనాథ ఆలయంపై బంగారు శిఖరాన్ని ఉంచాడని పిఠాపురం శాసనం చెబుతుందని ఆయన గుర్తించారు.¹²¹³¹⁴ తర్వాతి ఒక రాజేంద్ర చోడుడు ఆలయానికి ఇచ్చిన గొప్ప దానాలను అదే శాసనం నమోదు చేస్తుంది.¹²¹³¹⁴ వెలనాటి చోడులు పేజీ చూడండి.

గోదావరి డెల్టాలోని కోన ప్రాంతపు హైహయ నాయకులు 1128 నుంచి ఆలయ శాసనాలలో కనిపిస్తారు.¹⁵ వారిలో ఒకరైన కోనకు చెందిన మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు ఆలయంలో ఒక మండపాన్ని (స్తంభాల మండపాన్ని) కట్టించాడు.¹⁵ కోన, పల్నాటి హైహయులు పేజీ చూడండి.

డచ్, ముస్లిం ద్రాక్షారామం

1673, 1728 నాటి రెండు “అందంగా చెక్కిన డచ్ సమాధులను” సూయెల్ నమోదు చేశారు.⁹ “హాలండు దిబ్బ” అనే అర్థం గల ఒల్లాందు దిబ్బ అని ఇప్పటికీ పిలిచే చోట అవి ఉన్నాయి.⁹

ద్రాక్షారామం ముస్లింలకు కూడా పవిత్రమైనదని గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.⁷ సయ్యద్ షా బాజీ ఔలియా అనే ఒక పీరు మసీదును, సమాధిని చుట్టుపక్కల ముస్లింలు ఎంతో గౌరవించేవారు.⁷ గెజిటీర్ నమోదు చేసిన పురాణ కథలో, ఆ పీరు ఒక స్థానిక మఠం (మత సంస్థ) శైవ ప్రధాన పూజారితో పవిత్రత పోటీలో గెలిచాడు.⁷ తర్వాత ఆయన ఆ మఠాన్ని మసీదుగా మార్చాడు.⁷

F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari (1907), p. 250, s.v. Draksharamam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 291 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 273 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Rama Rao, Eastern Calukyan Temples (1964), p. 17 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hemingway, Godavari (1907), p. 251 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸
M. Rama Rao, Eastern Calukyan Temples of Andhra Desa (1964), p. 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), p. 25, s.v. Drakshārāmam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵
E. Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), No. 39, Chellur plates of Vira-Choda, p. 60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hultzsch, South-Indian Inscriptions, Vol. I (1890), p. 61 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
E. Hultzsch, “Pithapuram Pillar Inscription of Prithvisvara”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³
Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 36 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Prithvisvara” (1897), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 86 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²