కోన, పల్నాటి హైహయులు

12, 13 శతాబ్దాల తెలుగు దేశంలోని రెండు నాయకుల కుటుంబాలు హైహయుల పౌరాణిక రాజు కార్తవీర్యుని నుండి వంశాన్ని చెప్పుకున్నాయి. కోన నాయకులు గోదావరి డెల్టాను పాలించారు. వారు స్పష్టమైన తేదీలున్న అనేక శాసనాలను వదిలారు. గుంటూరు ప్రాంతానికి పడమరన ఉన్న పల్నాడులోని హైహయ నాయకులు కొన్ని రికార్డుల నుండి మాత్రమే తెలుసు. వారిని అన్నిటికంటే ఎక్కువగా పల్నాటి వీరుల రాజులుగా గుర్తుంచుకుంటారు. వారి కథ గొప్ప తెలుగు మౌఖిక ఇతిహాసాల్లో ఒకటి.¹²³ ప్రతి కుటుంబానికీ ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నందువల్ల, రెండూ తమను హైహయులుగా పిలుచుకున్నందువల్ల ఈ పేజీ రెండు కుటుంబాల గురించి చెబుతుంది. ఇది రికార్డును, వీరగాథను వేరుగా ఉంచుతుంది.

కోన నాయకులు: వంశం, దేశం

1897లో ఇ. హుల్ష్ సంపాదకత్వం వహించిన 1195 నాటి పిఠాపురం శాసనం ఇద్దరు సంయుక్త పాలకులు మల్లిదేవుడు, రెండవ మన్మ సత్యుల వంశావళిని ఇస్తుంది. వారు కృతవీర్యుని కుమారుడు, హైహయుని మనవడు అయిన పౌరాణిక కార్తవీర్యుని నుండి తమ వంశాన్ని చెప్పుకుంటారు.¹ మల్లిదేవ, మన్మసత్యుల పిఠాపుర శాసనం చూడండి.

జాబితాలోని మూడవ నాయకుడు మొదటి రాజపరేండుని కోనమండల ప్రభువు అని పిలుస్తారు. అనేక పేర్లకు ముందు కోన అనే పదం ఉంది. అందువల్ల హుల్ష్ ఆ కుటుంబాన్ని కోనమండల నాయకులు అని పిలిచారు.¹ ఆయన కోనమండలాన్ని గోదావరి డెల్టాకు తెలుగు పేరు అయిన కోనసీమగా గుర్తించారు.¹

“అమలాపురం డెల్టా తాలూకాను ఇప్పటికీ కోన దేశం అని పిలుస్తారు” అని Godavari District Gazetteer (గోదావరి జిల్లా గెజిటీర్, 1907) గుర్తించింది.⁴ వారి రికార్డులు ఆ కుటుంబాన్ని ఇతిహాసాల్లోని హైహయ రాజధాని “మాహిష్మతి (నగరానికి) ఆభరణం” అని పిలుస్తాయి.⁵

చోళ–చాళుక్యుల, వెలనాటి చోడుల కింద

స్థాపకుడు మొదటి ముమ్మడి భీముడు చక్రవర్తి రాజేంద్ర చోడుని నుండి సార్వభౌమత్వ చిహ్నాలను పొందాడని చెబుతారు. హుల్ష్ ఆ చక్రవర్తిని మొదటి కులోత్తుంగునిగా గుర్తించారు.¹⁵ ఆ కుటుంబం “వేంగిని పాలించింది” అనే దావాకు కోనమండలం వేంగి దేశపు అధీన ప్రాంతం అని మాత్రమే అర్థమని ఆయన భావించారు.¹⁵

ద్రాక్షారామం, పాలకొల్లులోని రికార్డులు ఆ కుటుంబాన్ని 1128 నుండి చూపిస్తాయి.⁵ ఆ సంవత్సరం విక్రమ రుద్రుడు అనే బిరుదున్న కోన మొదటి రాజేంద్ర చోడుడు ఒక దానం చేశాడు.⁵ ఆ నాయకుడు ద్రాక్షారామంలోని భీమనాథ ఆలయంలో ఒక మండపాన్ని (స్తంభాల హాలు) కూడా కట్టించాడు.⁵

1932–33 శాసన వార్షిక నివేదిక (Annual Report on Epigraphy) అంతకుముందు ప్రస్తావనలను జోడించింది.⁶ ఒకటి శక 995లో (శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) హైహయ కీర్తిరాజు రాణి ద్రాక్షారామంలో ఇచ్చిన దీపం.⁶ మరొకటి శక 1004లో కోన ముమ్మడిరాజు కుమార్తె ఇచ్చిన కానుక. నివేదిక ఆ ముమ్మడిరాజును మొదటి ముమ్మడి భీమునిగా గుర్తించింది.⁶

1195 నాటి శాసనంలో వెలనాటి రాణి జయమాంబను ప్రశంసించే శ్లోకాలు ఉన్నాయి.⁵ “కోనమండల నాయకులు వెలనాటి నాయకులపై ఆధారపడి ఉన్నారు” అని దీని అర్థమని హుల్ష్ చదివారు.⁵ గెజిటీర్ వారిని “స్పష్టంగా వేంగి రాజప్రతినిధులకు, వెలనాటి కుటుంబానికి లోబడిన వంశపారంపర్య నాయకులు” అని పిలిచింది.⁴

కోన నాయకులు, కాకతీయులు

కాకతీయ రెండవ ప్రోలరాజు మరణం గురించిన ఒక ద్రాక్షారామం శాసనాన్ని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఉదహరించారు. కోన దేశపు హైహయ నాయకులు సత్యుడు, మల్లిదేవులతో కలిసి కోట కుటుంబానికి చెందిన చోడయరాజు ప్రోలుని చంపాడని అది చెబుతుంది. 1195 నాటి పిఠాపురం శాసనంలోని 91వ పంక్తి దీనిని “నిర్ధారించింది” అని ఆయన కనుగొన్నారు.⁷

ఆ పంక్తి రెండవ మన్మ సత్యుని ప్రోదారి-బడబానల అని పిలుస్తుంది. ప్రోద అనే రాజు కిరీటం మల్లిదేవుని సింహాసనాన్ని అలంకరించిందని 79వ పంక్తి చెబుతుంది.⁸ అయితే హుల్ష్ తన అడుగు గమనికల్లో రెండు చోట్లా ఆ పదాన్ని ప్రౌఢ, అంటే “శక్తిమంతమైన”, అని సరిదిద్దారు.⁸

కోన హైహయులు కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి అధిరాజ్యాన్ని అంగీకరించలేదని కూడా పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.⁹¹⁰ చోళ రాజుల నీడ లాంటి (నామమాత్రపు) ఆధిపత్యం కింద కోన నాయకులు ఉన్నట్లే ఉండటానికి గణపతిదేవుడు అనుమతించాడని ఆయన రాశారు.⁹¹⁰

ఆ కుటుంబంలోని తర్వాతి నాయకులు పాలకొల్లులో కనిపిస్తారు. కోన గణపతిదేవునికి శక 1184 నుండి 1222 వరకు రికార్డులు ఉన్నాయి. అతను పాత తూర్పు చాళుక్య పేరు విష్ణువర్ధనుడు అని కలిగిన నిడుదప్రోలు మహాదేవుని కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకున్నాడు. 1318లో ఒక భీమవల్లభుడు తెలుసు.¹¹¹² రాబర్ట్ సూయెల్ పట్టిక (1932) 1364–65లో తర్వాతి కోన భీమవల్లభుని పేర్కొంటుంది.¹³ “14వ శతాబ్దంలో ఆ కుటుంబం చరిత్ర నుండి కనుమరుగవుతుంది” అని అది చెబుతుంది.¹³

పల్నాటి హైహయులు: రికార్డు

పల్నాడు శాసనాలు అక్కడి హైహయ నాయకులను కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులుగా చూపిస్తాయి. మాచర్లలోని శక 1033 (1111) నాటి ఒక రికార్డు వీరకాముని కుమారుడు బేత నాయకుని పేర్కొంటుంది. వీరకాముడు “కార్తవీర్యార్జునుని చంద్ర వంశానికి చెందిన” చాగి బేతని నలుగురు కుమారుల్లో రెండవవాడు. దాని కన్నడ లేఖకులు పశ్చిమ చాళుక్య ప్రభావాన్ని సూచిస్తున్నారని ప్రభుత్వ శాసన శాస్త్రవేత్త భావించారు.¹⁴

గురజాలలో చాళుక్య రాజు మూడవ సోమేశ్వరుని పాలనలోని 1129 నాటి ఒక రికార్డు “బేత బిరుదాంకరుద్రుడు అనే హైహయ సామంత నాయకుడు” చేసిన భూదానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.¹⁵ ఆ దానం మాధవీపట్టణం, అంటే గురజాల, లోని ఒక ఆలయానికి.¹⁵ 1932–33 వార్షిక నివేదిక ఈ బేతని “కార్తవీర్యార్జునుని వారసుడు, చాగి వంశానికి చెందినవాడు” అని వర్ణించిన హైహయ నాయకునిగా గుర్తించింది.¹²

పెద్దకొడమగుండ్లలోని ఒక రికార్డు వెలనాటి నాయకుడు గొంకుని అధికారులు, మాహిష్మతి ప్రభువు అనే బిరుదున్న “హైహయ నాయకుడు కామరాజ మల్లిదేవరాజు” అధికారులు ఒక గ్రామపు పన్నులను పంచుకున్నట్లు చూపిస్తుంది.¹⁶ ఆ గ్రామం వారి రెండు భూభాగాల సరిహద్దులో ఉందని శాసన శాస్త్రవేత్త భావించారు.¹⁶ పేరు తెలియని ఒక హైహయ రాజు దెబ్బతిన్న రికార్డు కూడా కారెంపూడిలో మిగిలి ఉంది.¹⁷

పల్నాటి యుద్ధం: వీరగాథ

పల్నాటి వీరచరిత్ర ద్విపద (రెండు పాదాల) ఛందస్సులోని వీరగాథల సమూహం. రాబర్ట్ సూయెల్ 1879లో పల్నాడులో పర్యటించారు.¹⁸ 1862లో ముదిగొండ వీరభద్రుడు రాసిన రూపాన్ని ఆయన సంగ్రహించారు. అది “పల్నాటి దేశపు స్థానిక సంప్రదాయాల మీద, అదే విషయంపై అంతకుముందు కావ్యాల మీద ఆధారపడినది”.¹⁸

ఆయన సంగ్రహంలో, కార్తవీర్యార్జునుని వంశానికి చెందిన రాజు అలుగు భూపతి దొడ్డ నాయుడు మంత్రిగా గురజాలలో పాలిస్తాడు.¹⁹²⁰ అలుగు చందవోలు రాజు కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకుంటాడు.¹⁹²⁰ అతని మంత్రుల కుటుంబానికి దొడ్డ నాయుడు కుమారుడు బ్రహ్మనాయుడు నాయకత్వం వహిస్తాడు.¹⁹²⁰ సంపన్నురాలు, ఆశాపరురాలు అయిన నాయకురాలు అనే స్త్రీ కుట్రలు రాజ్యాన్ని చీలుస్తాయి. బ్రహ్మనాయుడు యువ రాజకుమారులు బాలమ, దేవులను తీసుకుని గురజాలను వదిలి మాచర్ల వద్ద కొత్త నగరాన్ని కడతాడు.²¹

ఏడు సంవత్సరాల వనవాసం పందెంగా గురజాలలో జరిగిన కోడిపందెం మంత్రతంత్రాల వల్ల అతనికి వ్యతిరేకంగా వెళ్తుంది.²²²³ అతను తిరిగి వచ్చిన తర్వాత రెండు పక్షాలు ఒక మహా యుద్ధం చేస్తాయి. అందులో బ్రహ్మనాయుడి కుమారుడు, “అందరి ముద్దుబిడ్డ” బాలుడు, అనేక మంది వీరులు చంపబడతారు.¹⁸²⁴²⁵ కావ్యం కారెంపూడి వద్ద, గుత్తికొండ గుహ వద్ద ముగుస్తుంది.¹⁸²⁴²⁵

1912లో రాస్తూ చిలుకూరి వీరభద్రరావు ఆ కథను సవతి సోదరుల మధ్య తగాదాగా చెప్పారు. ఒకవైపు వెలనాటి రాజకుమార్తె మైలమాదేవి ద్వారా అనుగు రాజుకు పుట్టిన కుమారుడు నలగామ. మరోవైపు మరో రాణి కుమారులు మలిదేవుడు, అతని సోదరులు. బ్రహ్మనాయుడు మలిదేవుని తరఫున, నాయకురాలు నలగామ తరఫున పోరాడారు.²⁶²⁷²⁸ బ్రహ్మనాయుడు చూడండి.

సంప్రదాయం ఈ వీరగాథను కవి శ్రీనాథునికి ఆపాదిస్తుంది. దానిలోని వ్యాకరణ దోషాల వల్ల ఆ మహాకవి దానిని రాశాడని వీరభద్రరావు సందేహించారు.²⁶ సి. పి. బ్రౌన్ 1852లో ఆ కావ్యాన్ని “పండితులు చిన్నచూపు చూసేది” కానీ విద్యార్థికి విలువైనది అని వర్ణించారు.²⁹

యుద్ధానికి తేదీ

ఏ శాసనమూ యుద్ధానికి తేదీ ఇవ్వదు. దానికి ప్రతిపాదించిన తేదీలు మూడు శతాబ్దాల పరిధిలో ఉన్నాయి:

• 1080–1087. హెచ్. హెచ్. విల్సన్ మెకంజీ వ్రాతప్రతుల జాబితా (1828) “1080 నుండి 1087 వరకు ఏడు సంవత్సరాల యుద్ధాన్ని” వర్ణిస్తుంది.³⁰ అది “బ్రహ్మనాయుడు, మరో పన్నెండు మంది భూస్వాములు, పశుపోషకులు పల్నాటి దేశంలోని గురజాల, మాచర్ల అనే రెండు పట్టణాలకు వ్యతిరేకంగా చేశారు”.³⁰ అది “ఒక కోడిపందెంలో వచ్చిన వివాదం నుండి పుట్టింది”.³⁰ విలియం టేలర్ జాబితా ఆ తేదీలను పునరావృతం చేసింది.³¹
• సుమారు 1160. “వర్ణించిన సంఘటనలు సుమారు క్రీ.శ. 1160లో జరిగాయి” అని, విల్సన్ తేదీలు “చాలా ముందుగా ఉన్నాయి” అని సి. పి. బ్రౌన్ రాశారు.²⁹
• 14వ శతాబ్దం. ఆ గాథ “వాస్తవాల మీద ఆధారపడినది” అని సూయెల్ భావించారు. నాయకులు 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వర్ధిల్లారనే అభిప్రాయం ఆయనకు కలిగింది.³¹⁸ కారెంపూడిలోని ఒక వృద్ధ కరణం యుద్ధ ముగింపును శక 1308 (1386) నాటిదిగా చెప్పే ఒక పద్యాన్ని వినిపించాడు.³¹⁸ అక్కడి వీరుల ఆలయంలోని ఒక మండపంపై 1333 నాటి శాసనం ఉంది.³¹⁸
• 1176–1182. యుద్ధం 1176 నుండి 1182 మధ్య జరిగిందని వీరభద్రరావు “నిస్సందేహంగా” భావించారు.²⁸³² ఆయన కారణాలు కావ్యంలోనే ఉన్న సమకాలీనతలు (తేదీ తెలిసిన సంఘటనలు): దానిలోని ప్రతాపరుద్రుని ప్రస్తావనలు, ధరణికోట కోట నాయకులు భీముడు, కేతల ప్రస్తావనలు, వెలనాటి చోడ గొంకుని ప్రస్తావనలు.²⁸³²
• 1181 తర్వాత. 1181లో వెలనాటి రెండవ రాజేంద్ర చోడుని మరణం తర్వాత పరబ్రహ్మ శాస్త్రి యుద్ధాన్ని ఉంచారు.³³³⁴ పల్నాటి నాయకుడు నలగామ కాకతీయ రుద్రదేవుని సహాయం కోరాడని, ఈ నడకలో రుద్రదేవుడు ధరణికోట కోట నాయకులను లొంగదీశాడని ఆయన రాశారు.³³³⁴

1919లో పల్నాటి శాసనాలను జాబితా చేస్తూ వి. రంగాచార్య, వీరుల ఆరాధన “తర్వాతి కాకతీయుల కాలంలో ప్రచారంలోకి వచ్చింది” అని అవి చూపిస్తాయని కనుగొన్నారు. వీరులు ఎప్పుడు, ఏ సందర్భంలో ప్రసిద్ధులయ్యారో వాటిలో ఏదీ చూపదని ఆయన గుర్తించారు.²

కారెంపూడిలోని వీరుల ఆలయం

“పల్నాటి వీరులు” దేశమంతటా గౌరవం పొందుతున్నట్లు సూయెల్ చూశారు.³ “వారి గౌరవార్థం ఆలయాలు కట్టారు, వారి కార్యాలను వర్ణిస్తూ కావ్యాలు రాశారు” అని ఆయన రాశారు.³ “ఏటా ఒకసారి వచ్చే వారి మహా పండుగ రోజున వారిని పూజించడానికి హిందువులు, ముస్లింలు ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడతారు” అని ఆయన జోడించారు.³

కారెంపూడిలో వీరుల ఆలయం నాగులేరు కుడి ఒడ్డున ఉంది.³⁵³⁶³⁷ దానిలో బ్రహ్మనాయుడి సేవకుడు కన్నమ దాసుకు ఒక గుడి, 73 రాళ్లతో ఒక గర్భగుడి ఉన్నాయి. “ప్రతి రాయి ఒక్కో నాయకుని సూచిస్తుందని భావిస్తారు”.³⁵³⁶³⁷ దాని హాలుపై 1333 నాటి ఒక శాసనం ఉంది.³⁵³⁶³⁷ అక్కడ ఆరు ఇనుప ఈటెలు ఉంచారు. అన్నిటికంటే పెద్దదానిని “నాయుడి ఈటె” అని, అన్నిటికంటే చిన్నదానిని “బాలుడి ఈటె” అని పిలుస్తారు.³⁵³⁶³⁷

వీరుల ఆరాధనను కొనసాగించే సమాజానికి అధ్యక్షత వహించే ఒక బ్రాహ్మణ గురువు స్థానం కారెంపూడి ఇంకా అని రంగాచార్య గుర్తించారు.³⁸³⁹ వీరుడు చిలమ నాయుడు తన ఈటెను నాటిన చోట 1445 నాటి ఒక గోపురాన్ని కూడా ఆయన నమోదు చేశారు.³⁸³⁹ కార్తీక మాసంలో యుద్ధభూమిపై జరిగే వార్షిక పండుగను, కోడిపందెం, యుద్ధం కోసం దాని వరుస రోజులను వీరభద్రరావు వర్ణించారు.⁴⁰

“ఈ వీరగాథల్లో అంత ఎక్కువ స్థానం ఆక్రమించే” కోడిపందేలు కారెంపూడిలో ఇంకా జరుగుతున్నాయని 1883లో గోర్డన్ మెకంజీ గుర్తించారు.⁴¹⁴²⁴³ పల్నాడు తొలి చరిత్ర తెలియదని ఆయన భావించారు.⁴¹⁴²⁴³ ఆయన సూయెల్ గాథలను “చారిత్రక విలువ లేనివి” అని పిలిచారు.⁴¹⁴²⁴³

ఆధారాలు, విభేదాలు

• పల్నాటి నాయకులు హైహయులా, చాగులా? 1111 నాటి మాచర్ల రికార్డు బేతని కార్తవీర్యార్జునుని వంశానికి చెందిన చాగిగా పిలుస్తుంది. 1932–33 నివేదిక పల్నాటి హైహయులను చాగి కుటుంబానికి చెందినవారిగా చూసింది. వీరభద్రరావు పల్నాటి హైహయ రాజులను కలచురులు అని పిలిచారు. వీరగాథలోని అనుగు రాజు శాసనాల్లోని చాగి నాయకుడే అని ఆయన సందేహించారు. కానీ అనుగు కుటుంబం శాసనాల్లోని ఆ కుటుంబానికే చెందినదని ఆయన భావించారు.^14124445
• కోన నాయకులు రెండవ ప్రోలరాజును చంపారా? పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఒక ద్రాక్షారామం శాసనం మీద, పిఠాపురం శాసనంలోని 91వ పంక్తి మీద ఆధారపడ్డారు. ఆ పంక్తిలోని ముఖ్య పదాన్ని హుల్ష్ సరిదిద్దారు.⁷⁸
• యుద్ధం తేదీ. విల్సన్ 1080–87, బ్రౌన్ సుమారు 1160, సూయెల్ 14వ శతాబ్దం, వీరభద్రరావు 1176–1182, పరబ్రహ్మ శాస్త్రి 1181 తర్వాత అని ఇచ్చారు. 1111–1129లో హైహయ నాయకులు పల్నాడును పట్టుకున్నారని, 14వ శతాబ్దం నాటికి ఆరాధన స్థిరపడిందని మాత్రమే శాసనాలు రుజువు చేస్తాయి.^3029328332
• శ్రీనాథుని రచనా? సంప్రదాయం ఈ వీరగాథను శ్రీనాథునికి ఆపాదిస్తుంది. ఒక ప్రతిని “శ్రీనాథుని రూపం నుండి” తీసుకున్నారని టేలర్ జాబితా చెబుతుంది. శ్రీనాథుడు దానిని రాశాడని వీరభద్రరావు సందేహించారు.⁴⁶²⁶

Footnotes

1. E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II; Saka-Samvat 1117”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 84 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. II (1919), p. 805 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Robert Sewell, Lists of the Antiquarian Remains in the Presidency of Madras, Vol. I (1882), Appendix A, p. i (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 23 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva” (1897), p. 86 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

6. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1932–33 (1936), Part II, para. 10, p. 57 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 87. ↩ ↩²

8. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva” (1897), p. 91, text lines 79 and 91 and notes 8 and 20 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 127. ↩ ↩²

10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 177. ↩ ↩²

11. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva” (1897), p. 87 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1932–33 (1936), Part II, paras. 10–12, p. 59 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

13. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 361, “Kona or Konamandala Chiefs” (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩²

14. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 812, No. 536 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 808, No. 509 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1913–14 (G.O. No. 920, Public, 4 August 1914), Part II, para. 41, p. 104 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 810, No. 523 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

18. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. ii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

19. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. iii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

20. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. v (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

21. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. vi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

22. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. vii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

23. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. viii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. x (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

25. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. xi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

26. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 196 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩ ↩² ↩³

27. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 197 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩

28. Chilukuri Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 192 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

29. C. P. Brown, A Dictionary, Telugu and English (1852), preface, p. xi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

30. H. H. Wilson, The Mackenzie Collection: A Descriptive Catalogue of the Oriental Manuscripts, Vol. I (1828), p. 305 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

31. William Taylor, A Catalogue Raisonnée of Oriental Manuscripts, Vol. II (1860), p. 729 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

32. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 193 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩ ↩²

33. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 98. ↩ ↩² ↩³

34. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 156–157. ↩ ↩²

35. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. xiii (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

36. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. xiv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

37. Sewell, Lists of Antiquarian Remains, Vol. I (1882), Appendix A, p. xv (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

38. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 809 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

39. Rangacharya, Topographical List, Vol. II (1919), p. 811, No. 525 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

40. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 232 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩

41. Mackenzie, Kistna District Manual (1883), p. 161 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

42. Mackenzie, Kistna District Manual (1883), p. 162 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

43. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), p. 9, note 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

44. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 195 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩

45. Veerabhadra Rao, Andhrula Charitramu, Part II (1912), p. 198 (archive.org↗ (opens in a new tab)). In Telugu. ↩

46. Taylor, Catalogue Raisonnée, Vol. II (1860), p. 730 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩