తెలుగు చరిత్రTelugu History

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం (1853–1906) నిజాం హైదరాబాద్‌కు చెందిన పండితుడు, అధికారి. అక్కడ తొలి ప్రజాచైతన్యానికి నాయకత్వం వహించారు. 1885 తర్వాత త్వరలోనే భారత జాతీయ కాంగ్రెసులో చేరారు. 1894లో నిర్బంధ విద్య కోసం ఒక పుస్తకం రాశారు. దాయిరతుల్ మఆరిఫ్, ఒక రాష్ట్ర గ్రంథాలయం స్థాపనకు తోడ్పడ్డారు. 1905లో అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయతో కలిసి హైదరాబాద్‌లో స్వదేశీ ఉద్యమం మొదలుపెట్టారు.

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం 19వ శతాబ్ది చివరి భాగంలో హైదరాబాద్కు చెందిన పండితుడు, ప్రభుత్వ అధికారి.1 తన మిత్రుడు అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయతో కలిసి నిజాం రాజ్యంలో మొట్టమొదటి ప్రజాచైతన్యానికి దారి చూపారు.1 భారత జాతీయ కాంగ్రెసుకు అండగా నిలిచారు; ప్రతి బిడ్డకూ చదువు ఉండాలని వాదించారు; రెండు గొప్ప విద్యాసంస్థల స్థాపనకు తోడ్పడ్డారు.23 హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు ఆయన సజీవ ఉదాహరణ అని తర్వాత సరోజినీ నాయుడు గుర్తుచేసుకున్నారు.4

ఆధారాల గురించి. ఈ పేజీలో ఎక్కువ భాగం హైదరాబాద్ ప్రభుత్వ కమిటీ కూర్చిన ద ఫ్రీడమ్ స్ట్రగుల్ ఇన్ హైదరాబాద్, మూడో సంపుటం (1957) నుంచి తీసుకున్నది. అందులో ఆయనకు ఒక అధ్యాయమే కేటాయించారు.1

బాల్యం, చదువు

అబ్దుల్ ఖయ్యూం 1853లో మద్రాసులో పుట్టారని హైదరాబాద్ చరిత్ర చెబుతుంది.1 చిన్నతనం మైసూరులో గడిచింది; ఆయనకు ఎనిమిదేళ్లప్పుడు కుటుంబం హైదరాబాద్‌లో స్థిరపడింది.1 ప్రసిద్ధ దారుల్ ఉలూం బడిలో చదివి పారసీ, అరబ్బీ భాషల్లో గట్టి పునాది వేసుకున్నారు.1 తర్వాత ఉత్తరాదిలోని మీర్జాపూర్ వెళ్లి చదువు పూర్తిచేశారు.1

1875లో నిజాం ప్రభుత్వపు సర్వే, సెటిల్‌మెంట్ శాఖలో ఉద్యోగంలో చేరారు.1 అప్పట్లో మొదటి సాలార్ జంగ్ సంస్కరణల వల్ల ఎంతోమంది సమర్థులు రాజ్యసేవలోకి వచ్చారు. చాదర్‌ఘాట్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయ వారిలో ఒకరు.1 దాదాపు 1880లో ఇద్దరూ కలిశారు; ఆ స్నేహం జీవితాంతం నిలిచింది.1 అబ్దుల్ ఖయ్యూం తన మిత్రులతో కలిసి ఇఖ్వానుస్సఫా అనే సంఘం పెట్టారు. విద్య, సంఘసంస్కరణలపై అది నెలనెలా ఉపన్యాసాలు ఏర్పాటు చేసేది; ఒక మాసపత్రిక కూడా వేసేది.1

తర్వాత హైదరాబాద్ గెజెట్‌ల కూర్పులో పారసీ విభాగానికి బాధ్యుడిగా పనిచేశారు.1 ఆ తర్వాత విద్యాశాఖలో అసిస్టెంట్ డైరెక్టర్ అయ్యారు.1

కాంగ్రెసుకు మిత్రుడు

ఆయన విద్యాశాఖలో ఉన్నప్పుడు చాందాకు రైలుమార్గం వేసే ప్రభుత్వ పథకం హైదరాబాద్ విద్యావంతుల్లో అలజడి రేపింది. ఆ మార్గంపై ప్రభుత్వం బ్రిటిషువారితో జరుపుతున్న చర్చలను వారు వ్యతిరేకించారు.12 నిరసన కమిటీకి అఘోరనాథ్, అబ్దుల్ ఖయ్యూం నాయకత్వం వహించారు. ప్రభుత్వం ఆ నిరసనను అణచివేసింది. అఘోరనాథ్‌ను రాజ్యం నుంచి బహిష్కరించారు; అబ్దుల్ ఖయ్యూం కొంతకాలం మద్రాసు వెళ్లవలసి వచ్చింది.2

తిరిగి వచ్చాక, 1885లో స్థాపించిన భారత జాతీయ కాంగ్రెసును ఆయన ఉత్సాహంగా ఆహ్వానించారు.2 హైదరాబాద్‌లో అందులో మొదట సభ్యులుగా చేరినవారిలో ఆయన ఒకరు.2 హైదరాబాద్‌లో కాంగ్రెసులో చేరిన మొదటి ముస్లిం నాయకుడు ఆయనేనని సరోజినీ రేగాని అంటారు.5 నిజాం ప్రభుత్వం కాంగ్రెసుకు వ్యతిరేకం. అందుకే 1888లో సఫీర్-ఎ-దక్కన్ పత్రికలో కాంగ్రెసును సమర్థిస్తూ వ్యాసాలు రాసినప్పుడు ప్రభుత్వం ఆయనను గట్టిగా హెచ్చరించింది.2

ప్రతి బిడ్డకూ బడి

విద్యాధికారిగా ఉన్నప్పుడు భూస్వాములు, ఇనాందార్లు, జాగీర్దార్ల (భూమి మాన్యాలు పొందినవారు) కొడుకులకు చదువు నిర్బంధం చేసే పథకం రూపొందించారు.2 1886లో డిప్యూటీ కమిషనర్‌గా గుల్బర్గాకు బదిలీ అయ్యారు.2 ఆయన కృషితో ఆ పిల్లల కోసం మద్రసా-ఎ-సర్దారాన్ అనే బడి 1888 ఆగస్టు 14న అక్కడ తెరుచుకుంది.2 కానీ పిల్లలను బలవంతంగా పంపించడానికి అధికారులు ఇష్టపడలేదు; బడి మూతపడింది.2

ఇది ఆయనను బాగా బాధించింది. 1894లో ఉర్దూలో ఎ ప్లీ ఫర్ కంపల్సరీ ఎడ్యుకేషన్ (నిర్బంధ విద్య కోసం విన్నపం) ప్రచురించారు.2 అందరికీ చదువుపై వచ్చే పది అభ్యంతరాలకు ఆ పుస్తకం జవాబిచ్చింది.67 ప్రజలు చదువుకున్నప్పుడే ప్రభుత్వం బలంగా ఉంటుందని ఆయన రాశారు.7 చదువు వల్ల ఉన్నతకులాలకూ సామాన్యులకూ తేడా చెరిగిపోతుందని భయపడినవారికి, కులీనత్వం పుట్టుకతో కాదు శీలంతో వస్తుందని (“nobility was derived not from blood, but from character”) జవాబిచ్చారు.8 ఆనాటి అధికారులు ఆ విన్నపాన్ని పట్టించుకోలేదు; కానీ విద్యావంతులు దాన్ని ఆదరించారని హైదరాబాద్ చరిత్ర చెబుతుంది.8

సంస్థలు, ప్రజాకార్యాలు

అరుదైన అరబ్బీ రాతప్రతులను పరిష్కరించి ప్రచురించే దాయిరతుల్ మఆరిఫ్ అనే కేంద్రాన్ని 1891లో ఆయనే ప్రారంభించారని అదే చరిత్ర చెబుతుంది.3 1892లో ఒక స్టేట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీని స్థాపించారనీ అంటుంది.3

దాదాపు 1898లో ప్లేగు వచ్చినప్పుడు ఆయన రాయచూరు జిల్లాలోని లింగసుగూరులో కలెక్టరుగా ఉన్నారు.3 గ్రామస్తులు సురక్షితంగా తరలిపోవడానికి సాయపడ్డారు.3 వారికి ఆశ్రయాలు కట్టించారు.3 కారణం లేకుండా జనాన్ని ఇళ్ల నుంచి వెళ్లగొట్టిన ప్లేగు సిబ్బందిని ఆయన నిలదీశారు.9 దాంతో యూరోపియన్ అధికారులు ఆయనకు శత్రువులయ్యారు.9 ఒక కమిషన్ ఆయనను నిర్దోషిగా తేల్చింది. అయినా యూరోపియన్ల ఒత్తిడితో ప్రభుత్వం 1901లో ఆయనకు పింఛను ఇచ్చి ఉద్యోగ విరమణ చేయించింది.9

చివరి సంవత్సరాలు

ఉద్యోగ విరమణ తర్వాత ఆయన పూర్తిగా ప్రజాకార్యాల్లో మునిగిపోయారు.9 మద్రాసు, బనారస్ కాంగ్రెసు సమావేశాలకు హాజరయ్యారు.95 డమాస్కస్ నుంచి మదీనా దాకా తుర్కీ నిర్మిస్తున్న హిజాజ్ రైలుమార్గం కోసం దేశమంతా తిరిగి డబ్బు సేకరించారు.9 1905 బనారస్ కాంగ్రెసులో మక్కా యాత్రికులపై ఉన్న ఆంక్షలు తొలగించాలని మాట్లాడారు.9 అదే ఏడాది కాంగ్రెసులో చేరిన ముస్లింలను సమర్థిస్తూ ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ అండ్ ద ముస్లిమ్స్ అనే కరపత్రం రాశారు.9

1905లో ఆయన, అఘోరనాథ్ కలిసి హైదరాబాద్‌లో స్వదేశీ ఉద్యమం మొదలుపెట్టారు; దేశంలో తయారైన వస్తువులే వాడాలని ప్రజలను కోరారు.10 కేశవరావు కొరట్కర్ ఆహ్వానంపై 1906 గణేశ ఉత్సవాల్లోనూ పాల్గొన్నారు.10 కొద్దికాలానికే, 1906 అక్టోబర్ 27న చనిపోయారు.10

1941లో కవయిత్రి సరోజినీ నాయుడు తన తండ్రికి ప్రియమిత్రుడైన ఆయనకు నివాళి రాశారు.10 ఆయనను హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు “సజీవ సందేశం” (“the living message of Hindu-Muslim Unity”) అని ఆమె వర్ణించారు.4

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

ఆయన చనిపోయిన సంవత్సరం. అఘోరనాథ్‌తో ఆయన స్నేహం 1900లో ఆయన చనిపోయే దాకా సాగిందని హైదరాబాద్ చరిత్ర మొదట అంటుంది.1 అదే అధ్యాయంలో తర్వాత, ఆయన 1901లో ఉద్యోగ విరమణ చేశారని, 1906 అక్టోబర్ 27న చనిపోయారని చెబుతుంది.910

దాయిరతుల్ మఆరిఫ్ స్థాపన. హైదరాబాద్ చరిత్ర దాన్ని 1891 నాటిదిగా చెబుతుంది.3 “కీర్తిశేషులు ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం”, సయ్యద్ హుసేన్ బిల్‌గ్రామీ దాన్ని 1886లో స్థాపించారని 1931 హైదరాబాద్ జనాభా లెక్కల నివేదిక అంటుంది.11

రాష్ట్ర గ్రంథాలయం. 1892లో ఆయన ఒక స్టేట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీని స్థాపించారని హైదరాబాద్ చరిత్ర అంటుంది.3 1886లో అబ్దుల్ ఖయ్యూం, సయ్యద్ హుసేన్ బిల్‌గ్రామీ ఒక గ్రంథాలయాన్ని చేపట్టి ప్రజలకు తెరిచారని జి. వెంకటరామారావు రాశారు.12

Footnotes

  1. The Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 62 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15

  2. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 63 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11

  3. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 67 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  4. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India. ↩ ↩2

  5. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 169 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  6. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩

  7. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 65 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2

  8. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 66 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India. ↩ ↩2

  9. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 68 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  10. Freedom Struggle in Hyderabad, Vol. III (1957), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  11. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 220 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. G. Venkataramarao, Telangana Charitra (2014), p. 141 (in Telugu) (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. Hyderabad State Committee Appointed for the Compilation of a History of the Freedom Movement, The Freedom Struggle in Hyderabad: A Connected Account, Vol. III (1885-1920) (opens in a new tab), Hyderabad State Committee, Hyderabad, 1957, pp. 61–73. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  2. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (opens in a new tab), Ministry of Cultural Affairs, Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1956, pp. 169. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. G. Venkataramarao; C. Narayana Reddy (chief ed.) and J. Chennayya (ed.), Telangana Charitra (తెలంగాణ చరిత్ర) (opens in a new tab), Andhra Saraswata Parishat, Hyderabad, 2014, pp. 141. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 220. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: