ధ్రువుడు (రాష్ట్రకూటుడు)

ధ్రువుడు రాష్ట్రకూటుల రాజు; దాదాపు 780 నుంచి 793 వరకు పాలించాడు.¹² అన్న రెండవ గోవిందుని నుంచి ఆయన సింహాసనం తీసుకున్నాడు.³ ఇప్పటి తెలంగాణలో తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న అలంపూర్లో ఆయన మొదటి సంవత్సరపు శాసనాలు ఉన్నాయి.¹² పాత చాళుక్యుల ఆలయ పట్టణం అప్పటికి రాష్ట్రకూటుల చేతికి వచ్చిందని అవి చూపుతాయి.¹²

ఆయన ఎవరు

ధ్రువుడు మొదటి కృష్ణుని చిన్న కొడుకు.³ ఆయన బిరుదుల్లో ధారావర్ష (“కుండపోతగా కురిసేవాడు”), కలివల్లభ, నిరుపమ (“సాటిలేనివాడు”) ఉన్నాయి.³ ఆయన “అన్నను దాటి దూకి” సింహాసనం గెలుచుకున్నాడని తొలి శాసనాలు అంటాయి.³ రెండవ గోవిందుని పదవి నుంచి తొలగించి ధ్రువుడు సింహాసనం ఆక్రమించాడని 794 నాటి పైఠాన్ దానపత్రం చెబుతుందని రాబర్ట్ సూయెల్ చదివారు.⁴

తెలుగు దేశం బయట ఆయన చేసిన యుద్ధాలను జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ పేర్కొంటారు.³ ఒక గంగ రాజును బంధించాడు, ఒక పల్లవ రాజు నుంచి ఏనుగులను తీసుకున్నాడు, వత్సరాజు అనే రాజును మార్వాడ్ ఎడారుల్లోకి తరిమాడు.³ కొడుకు మూడవ గోవిందునికి కంఠాభరణం వేసి యువరాజుగా నియమించాడు.⁵ మూడవ గోవిందుడు చూడండి.

అలంపూర్ మహాద్వారం

అలంపూర్‌లోని ఒక కన్నడ శాసనం ధారావర్షుడు అనే రాజు మొదటి పాలనా సంవత్సరం నాటిది.¹ ఆయన ధ్రువుడు “అయి ఉండవచ్చు” అని 1961లో దాని సంపాదకుడు భావించి, ఆయన మొదటి సంవత్సరాన్ని దాదాపు 780గా లెక్కించారు.¹ అలంపూర్ ఆలయ ఉత్సవాల కోసం బాలవర్మరసుడు అనే వ్యక్తి చేసిన ఏర్పాట్లను అది వివరిస్తుంది.¹

అదే మొదటి సంవత్సరపు మరో శాసనాన్ని ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్ ఆఫ్ ఆంధ్రప్రదేశ్ మహబూబ్‌నగర్ సంపుటం (2003) వర్ణిస్తుంది; ఇది ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా సారాంశంలో ఉంది.² అది బ్రహ్మేశ్వర ఆలయ దక్షిణ గోడపై, పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఉంది.² ఆ సంపుటం చదువు ప్రకారం బాలవర్మరసుడు బహుశా ఒక సామంతుడు; ఆలయానికి పశ్చిమ మహాద్వారం (పెద్ద గోపుర ద్వారం) కట్టించింది ఆయనే.²

మహానవమి పండుగ కోసం వచ్చిన కానుకలను కూడా అదే శాసనం నమోదు చేస్తుంది.² వెయ్యి మందికి భోజనం పెట్టడానికి ఊరి ముప్పై మంది పెద్దలు బియ్యం, నెయ్యి వంటివి ఇచ్చారు.² గౌండ్లు (గానుగవాళ్లు) నూనె ఇచ్చారు; మండపాన్ని అలంకరించడానికి పూలవాళ్లు పూలు ఇచ్చారు.² అయ్యనాచారి, శ్రీధరవోజ, పున్నియోజ అనే ముగ్గురు శిల్పులు కూడా కానుకలు ఇచ్చారు.²

అదే మొదటి సంవత్సరపు ఇంకో శాసనం మహాదేవ ఆలయ మహాద్వారపు ఒక స్తంభంపై ఉంది.² బాలవర్మరసుడు అలంపూర్‌ను పాలిస్తున్నప్పుడు దుర్గా భట్టారికా దేవికి ఇచ్చిన కానుకలను అది నమోదు చేస్తుంది.² అప్పుడు సోమాదిభట్టు అనే వ్యక్తి మఠానికి అధిపతి.² ఆ దేవికి మూడు వందల అరవై మత్తర్ల భూమి ఇచ్చారని ఇండియన్ ఆర్కియాలజీ 1959–60 సారాంశం చెబుతుంది.⁶

కురువగట్టు

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్టులో తేదీ లేని ఒక శాసనం వినయాదిత్యుని కొడుకైన ఒక చాళుక్య వీరుని పొగుడుతుంది.⁷ ఆ వీరుడు రాష్ట్రకూట వంశపు కలివల్లభుని కొడుకు గోవిందవల్లభునికి స్నేహితుడని అది చెబుతుంది.⁷ కలివల్లభ అనేది ధ్రువుని బిరుదు అని, ఆయన కొడుకే మూడవ గోవిందుడని పి. బి. దేశాయ్ ఎత్తి చూపారు.⁷ కురువగట్టు శాసనం చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

• ధారావర్షుడు ఎవరు? ఆయన ధ్రువుడు “అయి ఉండవచ్చు” అని మాత్రమే 1961 జాబితా అంటుంది.¹ 2003 మహబూబ్‌నగర్ సంపుటం ఏ సందేహం లేకుండా ఆయనను ధారావర్ష ధ్రువుడు అంటుంది.²
• ఆయన పాలనా కాలం. 1961 జాబితాలో దాదాపు 780 నుంచి 792 వరకు; 2003 సంపుటంలో 780 నుంచి 793 వరకు.¹²
• కురువగట్టు వీరుని తండ్రి. ఈ వినయాదిత్యుడు ఎవరో దేశాయ్ 1961 జాబితా చెప్పదు.⁷ వేములవాడ చాళుక్య వంశ స్థాపకుడే ఆయన అని ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా సారాంశం గుర్తిస్తుంది.⁸

Footnotes

1. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 36, No. 99 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

2. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 76, Rashtrakuta Nos. 3–4, summarising Inscriptions of Andhra Pradesh, Mahabubnagar District I (2003), pp. 21–22, and the Annual Report on Indian Epigraphy for 1959-60, p. 59. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵

3. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 393 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

4. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

5. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 394 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 46, summarising Indian Archaeology 1959-60: A Review, p. 54. Cite-only; paraphrased. ↩

7. P. B. Desai (introduction), Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 11, No. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased except for the short phrase quoted. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 77, No. 6, summarising Inscriptions of Andhra Pradesh, Mahabubnagar District I (2003), pp. 24–25. Cite-only; paraphrased. ↩