ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

అలంపురం

కృష్ణలో తుంగభద్ర కలిసే చోటు దగ్గర, తుంగభద్ర పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. ఇప్పుడు ఇది తెలంగాణలో ఉంది. ఒకప్పుడు ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు, తర్వాత మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని ఒక తాలూకాకు కేంద్రం. దాని కోటలో నవబ్రహ్మ ఆలయాలు ఉన్నాయి. వాటి శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాజుల, రాణుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి, వినయాదిత్యుడి రాగి రేకుల దానపత్రాలు ఈ తాలూకాలో దొరికాయి. శాసనాలు ఈ చోటును హతంపుర అని, దాని దేవుడు బ్రహ్మేశ్వరుడిని శ్రీశైలం పశ్చిమ ద్వారానికి రక్షకుడు అని పిలుస్తాయి.

Old photograph of a carved stone gateway post with panels of small figures, standing among broken masonry.
Old photograph of a carved stone gateway post with panels of small figures, standing among broken masonry. · G. Yazdani (Director), Archaeological Department of H.E.H. the Nizam's Dominions; photographer not named (opens in a new tab) · Public domain

అలంపురం తుంగభద్ర పశ్చిమ ఒడ్డున ఉంది.1 1926-27లో అది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని రాయచూరు జిల్లాలో ఒక తాలూకాకు కేంద్రం.1 ఆరు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న అలంపూర్ రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ నుంచి అక్కడికి చేరేవారు.1

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) తుంగభద్ర, కృష్ణ కలిసే చోటును అలంపురం తాలూకాలో ఉంచుతుంది.23 రాయచూరు జిల్లాలోని పాత కోటలలో అలంపురాన్ని అది జాబితా చేస్తుంది.23 అలంపురం తాలూకా రాయచూరు జిల్లా నుంచి మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాకు మారిందని 1950ల చివరలో రాసిన డి. సి. సర్కార్ (D. C. Sircar) గుర్తించారు.4 1886 నాటి కర్నూలు మాన్యువల్ అలంపురాన్ని కర్నూలుకు సుమారు ఎనిమిది మైళ్లు ఈశాన్యంగా ఉంచింది.5

పేర్లు, శ్రీశైలం ద్వారం

అలంపురం కన్నడ శాసనాలు ఈ చోటును అలంపురంతో పాటు హతంపుర, అనంపూర్ అని కూడా పిలుస్తాయి.67 1101 నాటి ఒక శాసనం హతంపుర బ్రహ్మేశ్వర దేవుడి గురించి చెబుతుంది.67 సంకలన సంపాదకుడు అది “హతంపుర, అలంపురం ఒక్కటే” అని నిర్ధారిస్తుందని భావించారు.67 1076 నాటి ఒక శాసనం అలంపురం బ్రహ్మేశ్వరుడిని శ్రీపర్వతం (శ్రీశైలం) పశ్చిమ ప్రవేశాన్ని అలంకరించేవాడిగా వర్ణిస్తుంది.8

చాళుక్యుల పట్టణం

కోటలోని ఆలయాలైన నవబ్రహ్మ ఆలయాలపై మొదటి విక్రమాదిత్యుడు, వినయాదిత్యుడు, విజయాదిత్యుడి పాలనా కాలపు బాదామి చాళుక్యుల శాసనాలు ఉన్నాయి.9106 అవే రాజుల దానపత్రాలు దగ్గరలో దొరికాయి. 660 నాటి మొదటి విక్రమాదిత్యుడి అముదాలపాడు తామ్రపత్రాలు అలంపురం తాలూకాలోని ఒక గ్రామం నుంచి వచ్చాయి.4 682 నాటి వినయాదిత్యుడి పల్లెపాడు తామ్రపత్రాలు కూడా అలాగే వచ్చాయి.4

కర్నూలు స్థాపన గురించిన ఒక కథను కర్నూలు మాన్యువల్ మళ్లీ చెబుతుంది.5 ఈ కథ ప్రకారం, “చాళుక్యుల కాలంలో (11వ శతాబ్దం)” అలంపురం ఆలయానికి రాయి మోసిన బండివాళ్లు తమ చక్రాలకు గ్రీజు పూసిన చోట ఆ పట్టణం పెరిగింది.5

కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలంలో

అలంపురంలోని సుమారు ఇరవై కన్నడ శాసనాలు కళ్యాణి చాళుక్యుల (పశ్చిమ చాళుక్యుల) పాలనలకు చెందినవి:

చాలావరకు బ్రహ్మేశ్వర దేవుడికి, ఆయన మత సంస్థ అధిపతి (మహాస్థానాధిపతి) ద్వారా ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేస్తాయి.11126 దాతలు రాజు సామంతులు, ఆరవ విక్రమాదిత్యుడి రాణులు.11126 సామంతులలో చోడ నాయకులు చిద్దన, ఇరుగన, అయజె మూడు వందల జిల్లాను పాలించిన వైదుంబ నాయకుడు మల్ల-మహారాజు ఉన్నారు.11126 రెండవ సోమేశ్వరుని అలంపురం శాసనం, 1073 పేజీ చూడండి.

Footnotes

  1. Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1926-27 (1929), p. 7 and note 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 271 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  3. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 272 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. D. C. Sircar, “Amudalapadu Plates of Vikramaditya I, Year 5”, Epigraphia Indica XXXII (1959), p. 175 and note 1 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  5. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District (1886), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 38, Nos. 107–108 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased, except for the short phrase quoted. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  7. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 39, No. 110 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  8. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 32, No. 80 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  9. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 39. Cite-only; paraphrased. ↩

  10. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 44. Cite-only; paraphrased. ↩

  11. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), pp. 32–34, Nos. 80–88 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (1961), p. 35, Nos. 91–95 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (27)

వ్యక్తులు

మొదటి విక్రమాదిత్యుడు (బాదామి చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 655–680

బాదామి చాళుక్య రాజు (దాదాపు 655–680), రెండవ పులకేశి కొడుకు. పల్లవులు బాదామిని తీసుకున్న తర్వాత ఆయన రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించి, ముగ్గురు పల్లవ రాజులతో పోరాడి, కాంచిని తీసుకున్నాడు. ఆయన రాగి ఫలకాల దానశాసనాలు తెలుగు దేశం నుంచి వచ్చాయి: ఇప్పటి తెలంగాణలోని అముదాలపాడు, గద్వాల, కర్నూలు జిల్లా, నెల్లూరు దగ్గర తలమంచి, హైదరాబాద్. 660 నాటి ఆయన అముదాలపాడు ఫలకాలు ఆయన శైవ దీక్షను నమోదు చేస్తాయి. ఆయన రాణి ఒకరు అలంపూర్‌లో ఒక లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు.

మూడవ గోవిందుడు (రాష్ట్రకూట)

సుమారు క్రీ.శ. 793–814

ధ్రువుని కొడుకైన రాష్ట్రకూట రాజు (దాదాపు 793–814). ఆయన కాలంలో వంశ అధికారం వింధ్య పర్వతాల నుంచి తుంగభద్ర వరకు విస్తరించింది. వేంగి ప్రభువు, తూర్పు చాళుక్య రాజు రెండవ విజయాదిత్యుడు ఆయన ఆదేశంపై వచ్చి, సేవకుడిలా ఆయన కోసం ఒక ప్రాకారం కట్టాడని 808 నాటి ఆయన రాధన్‌పూర్ ఫలకాలు చెబుతాయి. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని కురువగట్టులో ఉన్న తేదీ లేని ఒక శాసనం ఆయనను ఒక చాళుక్య రాకుమారుని మిత్రుడిగా పేర్కొంటుంది. మూడవ గోవిందుడు కావచ్చిన ప్రభూతవర్ష అనే రాజు క్షేమం కోసం ఆలంపూర్‌లో ఒక సూర్య మందిరం కట్టారు.

మొదటి సోమేశ్వరుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1042–1068

త్రైలోక్యమల్లుడు, ఆహవమల్లుడు అని పిలిచే పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. ఆయన దాదాపు 1042 నుంచి 1068 వరకు పాలించి, కళ్యాణ (కళ్యాణి)ని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. ఆయన పాలనలోని శాసనాలు తెలంగాణలోని అలంపురం, బోధన్, కొలనుపాకలలో దొరుకుతాయి. తొలి కాకతీయ నాయకులు మొదటి బేతరాజు, మొదటి ప్రోలరాజు ఆయనకు సేవ చేశారు. చోళులతో ఆయన యుద్ధాలు వేంగి దేశం వరకు చేరాయి. వేంగికి ఆయన పంపిన సైన్యం నాశనమైందని, ఆయన కొడుకులు కూడలసంగమం వద్ద ఓడిపోయారని చోళ శాసనాలు చెప్పుకుంటాయి. 1068లో ఆయన తుంగభద్రలో మునిగి చనిపోయాడు.

ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1076–1126

త్రిభువనమల్ల అని పిలిచే కళ్యాణి పశ్చిమ చాళుక్య రాజు. 1076లో ఆయన తన సోదరుడు రెండవ సోమేశ్వరుని పదవి నుంచి తొలగించి, 1126 వరకు యాభై సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన శక శకానికి బదులు తన సొంత చాళుక్య-విక్రమ శకాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలపు తెలంగాణ శాసనాలలో చాలా వరకు దానిలోనే తేదీ వేయబడ్డాయి. యువరాజుగా ఆయన వేంగి కోసం చోళులతో, వారి తూర్పు చాళుక్య మిత్రులతో పోరాడాడు. పాలన చివరలో, 1118లో చోళ రాజప్రతినిధి వెళ్లిపోయిన తర్వాత, వేంగిలో, తీర తెలుగు దేశంలో ఆయనను రాజుగా గుర్తించారు. తెలంగాణలో ఆయన సామంతులలో కాకతీయులు రెండవ బేతరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు, కందూరు చోడ నాయకులు ఉన్నారు.

సురవరం ప్రతాపరెడ్డి

క్రీ.శ. 1896–1953

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా ఆలంపూర్ తాలూకాకు చెందిన హైదరాబాద్ రాష్ట్ర తెలుగు రచయిత, సంపాదకుడు, ప్రజా కార్యకర్త (1896–1953). 1925 నుంచి 1949 వరకు ఆయన గోలకొండ పత్రికను స్థాపించి, సంపాదకత్వం వహించారు. 1930లో జోగిపేటలో మొదటి ఆంధ్ర మహాసభకు అధ్యక్షత వహించారు. సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందిన తెలుగు ప్రజల సాంఘిక చరిత్రను రాశారు.

కట్టడాలు

అలంపురం నవబ్రహ్మ ఆలయాలు

నేటి తెలంగాణలో తుంగభద్ర ఒడ్డున అలంపురం పాత కోట లోపల ఉన్న తొలినాటి రాతి దేవాలయాల సమూహం. వీటిని నవబ్రహ్మ ఆలయాలు లేదా నవలింగేశ్వర ఆలయాలు అంటారు. వాటిపై ఉన్న శాసనాలు బాదామి చాళుక్యుల రాణుల, రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. మొదటి విక్రమాదిత్యుడి (655–680) ఒక రాణి, వినయాదిత్యుడి ఒక రాణి, విజయాదిత్యుడి పేర్లు వాటిలో ఉన్నాయి. విజయాదిత్యుడి కాలంలో 704, 713లో ఒక ప్రాకారం కట్టారు. నిజాం పురావస్తు శాఖ 1926-27లో వీటిని సర్వే చేసింది. వాటి వంపు తిరిగిన శిఖరాలను పట్టదకల్‌లోని పాపనాథ ఆలయంతో పోల్చింది.

శాసనాలు

రెండవ సోమేశ్వరుని అలంపురం శాసనం, 1073

క్రీ.శ. 1073

బంకాపురం నుండి పాలిస్తున్న పశ్చిమ చాళుక్య రాజు భువనైకమల్ల రెండవ సోమేశ్వరుని పాలనా కాలపు, తుంగభద్రపై ఉన్న అలంపురంలోని కన్నడ శాసనం. పి. బి. దేశాయి దానిని 1073 ఏప్రిల్ 24 నాటిదిగా చెప్పారు. తుంగభద్రపై నాలుగు జిల్లాలను పాలించిన చోడ నాయకుడు చిద్దన అలంపురం బ్రహ్మేశ్వర దేవునికి చేసిన భూదానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది. అలంపురంలోని సుమారు ఇరవై పశ్చిమ చాళుక్య రికార్డుల్లో ఇది ఒకటి. అక్కడ బ్రహ్మేశ్వర దేవుని 'శ్రీపర్వత పశ్చిమ ద్వారాన్ని' అలంకరించేవానిగా వర్ణిస్తారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions (G. Yazdani, Director), Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1336 F. (1926-27) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1929, pp. 7. Annual Report of the Archaeological Department, Nizam's Dominions, 1926-27. [Public domain]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 271–273. [Public domain]
  3. Narahari Gopalakristnamah Chetty, A Manual of the Kurnool District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1886, pp. 1. [Public domain]
  4. D. C. Sircar and B. Ch. Chhabra (eds.), Epigraphia Indica, Vol. XXXII (1957–58) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1959, pp. 175. D. C. Sircar, Amudalapadu Plates of Vikramaditya I. Paraphrased. [Public domain in India]
  5. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 32–35, 38–39. Paraphrased. [Public domain in India]
  6. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 39, 44. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: