గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు

గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు 20వ శతాబ్దం మొదట్లో ఆంధ్రకు చెందిన జాతీయవాద పాత్రికేయులు.¹² 1907లో వందేమాతరం ఆందోళన సమయంలో ఆయనను రాజమహేంద్రవరంలోని ప్రభుత్వ శిక్షణ కళాశాల నుంచి తొలగించారు.³ ఆంధ్రలో వందేమాతరం ఉద్యమపు మొదటి రాజకీయ ఖైదీలలో ఆయన ఒకరని సరోజినీ రేగాని (Sarojini Regani) అంటారు.⁴

రాజమహేంద్రవరంలో వందేమాతరం

1905 సెప్టెంబర్‌లో మద్రాసు సముద్ర తీరంలో ఒక సభను ఏర్పాటు చేసిన మద్రాసులోని ఆంధ్ర విద్యార్థుల బృందంలో గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమ రావు ఒకరు.⁵ బెంగాల్ విభజనకు వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న వందేమాతరం ఆందోళనకు ఆ సభ మద్దతు ఇచ్చింది.⁵ ఆయన 1906లో కలకత్తా కాంగ్రెస్ సమావేశానికి హాజరై, మునగాల రాజా, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావులతో కలిసి జాతీయవాదుల పక్షం నిలిచారు.⁶

1907లో ఆయన రాజమహేంద్రవరంలోని ప్రభుత్వ శిక్షణ కళాశాలలో ఉపాధ్యాయ శిక్షణ పొందుతున్నారు.³ పట్టణంలోని స్వదేశీ యువజన సంఘం బాల భారతి సమితి సభలో ఆయన ప్రసంగించారు.⁷ ఆ ఏప్రిల్‌లో బిపిన్ చంద్ర పాల్ పట్టణానికి వచ్చినప్పుడు, యువకుల తరఫున, కొత్త స్వదేశీ దుకాణాల తరఫున ఆయన స్వాగత పత్రాలు చదివారు.⁷

ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ మార్క్ హంటర్ (Mark Hunter) విద్యార్థులు వందేమాతరం బ్యాడ్జీలు ధరించడాన్ని, రాజకీయ ఊరేగింపులలో చేరడాన్ని నిషేధించారు.³ సరోజినీ రేగాని స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ చరిత్ర ప్రకారం, 1907 ఏప్రిల్ 24న పతకాలను తీసేయమని ఆయన ఆదేశించినప్పుడు విద్యార్థులు బయటకు నడిచి వెళ్లారు.³ ఆ సాయంత్రం ఆయన హరిసర్వోత్తమ రావును శిక్షణ కళాశాల నుంచి తొలగించారు.³

హరిసర్వోత్తమ రావును ప్రభుత్వ, ఎయిడెడ్ పాఠశాలలకు, తర్వాత ఏ ప్రభుత్వ కార్యాలయానికీ అనర్హులను చేశారు.⁸ కళాశాలలోని 222 మంది విద్యార్థులలో మొత్తం దాదాపు 138 మందిని శిక్షించారు.⁸ ఆంధ్రలో విద్యార్థులు రాజకీయాలలో పాల్గొనడం ఈ సంఘటన నుంచే మొదలైందని రేగాని చెబుతారు.⁸

స్వరాజ్య, జైలు

బహిష్కరణ తర్వాత హరిసర్వోత్తమ రావు విజయవాడలో స్థిరపడ్డారు.⁹ కొప్పల్లి హనుమంతరావు మచిలీపట్నంలో జాతీయ కళాశాలను స్థాపించడానికి ఆయన సాయం చేశారు, దాని కోసం నిధులు సేకరించారు, సాంఘిక సంస్కరణ కోసం పనిచేశారు.⁹ ఆయన స్వరాజ్య అనే తెలుగు వారపత్రికను ప్రారంభించారు. అందులో ఆయన యూరప్‌లోని విప్లవ ఉద్యమాల గురించి రాశారు.¹

1908లో మద్రాసులో ఒక ఇంగ్లీషువాడు ఇద్దరు భారతీయులను చంపడాన్ని ఆయన ఆ పత్రికలో ఖండించారు. ప్రభుత్వం ఆ వ్యాసాన్ని రాజద్రోహం (తిరుగుబాటుకు రెచ్చగొట్టడం)గా పరిగణించింది.¹⁰ ఆయనను, ఆయన ప్రచురణకర్త బోడి నారాయణరావును 1908 జూలై 18న అరెస్టు చేశారు.¹⁰ సెషన్స్ న్యాయమూర్తి ఆయనకు ఆరు నెలల సాధారణ జైలు శిక్ష విధించారు.¹⁰ కానీ అప్పీలులో మద్రాసు హైకోర్టు శిక్షను మూడు సంవత్సరాల కఠిన కారాగార శిక్ష (కష్టమైన పనితో కూడిన జైలు)కు పెంచింది.¹⁰

రేగాని ఆ ఇద్దరినీ ఆంధ్రలో వందేమాతరం ఉద్యమపు మొదటి రాజకీయ ఖైదీలు అంటారు.⁴ మెతకగా వ్యవహరించినందుకు ప్రభుత్వం సెషన్స్ న్యాయమూర్తిని పదవి తగ్గించిందని ఆమె చెబుతారు.⁴ ఈ సంవత్సరాలలో ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా చురుకుగా ఉన్న నాయకులలో క్రిమినల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్ ఆయనను జాబితా చేసింది.¹¹

హోమ్ రూల్, తర్వాతి పని

1916లో హోమ్ రూల్ లీగ్ స్థాపించినప్పుడు, హరిసర్వోత్తమ రావు కార్యదర్శిగా ఆంధ్ర శాఖ ఏర్పడింది.² ఆయన తెలుగు జిల్లాలలో పర్యటించి, స్వరాజ్యం (స్వపరిపాలన)ను వివరించే చౌకైన తెలుగు కరపత్రాలను రాశారు, అనువదించారు.² ఎంత దయగల ప్రభుత్వమైనా ఒక ప్రజకు తమను తాము పాలించుకునే హక్కును నిరాకరించలేదని ఆయన పత్రికలలో వాదించారు.² ఆయన ఇంగ్లీషు వారపత్రిక The Nationalist (ది నేషనలిస్ట్) భద్రతా డిపాజిట్‌ను ప్రెస్ చట్టం కింద జప్తు చేశారు (ప్రభుత్వం తీసుకుంది).²

యుద్ధ కాలంలో కార్మిక, రైతు అశాంతికి కొంత వరకు ఆయన రచనలే కారణమని ప్రభుత్వ నిఘా నివేదికలు నిందించాయి.¹² 1919 జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ తర్వాత ఆయన “తూటా ఆరాధన” (Cult of the Bullet) అనే వ్యాసం రాశారు. దాని కోసం ఆ పత్రికను నిషేధించారు.¹³

1920లలో ఆయన శాసనసభలలోకి ప్రవేశించిన స్వరాజ్యవాదులతో చేరారు.¹⁴ 1928లో సైమన్ కమిషన్‌ను బహిష్కరించడానికి ఏర్పాటు చేసిన మద్రాసు సభలో ఆయన ప్రసంగించారు.¹⁴ 1935లో విజయవాడలో ఆంధ్ర స్వరాజ్య పార్టీ స్థాపకులలో ఆయన ఒకరు.¹⁵ శాసనోల్లంఘనను నిలిపివేసిన తర్వాత కూడా సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆందోళన కొనసాగాలని దాని నాయకులు కోరుకున్నారు.¹⁵

తెలంగాణతో సాంస్కృతిక సంబంధాలు కోరుకున్న ఆంధ్ర నాయకులలో కూడా రేగాని ఆయన పేరు చెబుతారు.¹⁶ 1908లో ఆయన అరెస్టు తర్వాత, హైదరాబాద్‌లోని తెలుగు ప్రచురణ సంస్థ విజ్ఞాన చంద్రికా గ్రంథమండలిపై నిజాం ప్రభుత్వానికి అనుమానం పెరిగిందని ఆమె రాశారు.¹⁶ తర్వాత ఆ సంస్థ మద్రాసుకు మారింది.¹⁶

Footnotes

1. Regani, Highlights (1956), p. 38 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

2. Regani, Highlights (1956), pp. 50–51, 54 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Regani, Highlights (1956), pp. 35–37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Regani, Highlights (1956), p. 39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

5. Sarojini Regani, Highlights of the Freedom Movement in Andhra Pradesh (1956), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

6. Regani, Highlights (1956), p. 25 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Regani, Highlights (1956), pp. 32–34 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Regani, Highlights (1956), p. 37 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Regani, Highlights (1956), pp. 38, 43 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Regani, Highlights (1956), pp. 38–39 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Regani, Highlights (1956), p. 47 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Regani, Highlights (1956), p. 53 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

13. Regani, Highlights (1956), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

14. Regani, Highlights (1956), pp. 105, 109 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Regani, Highlights (1956), p. 140 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

16. Regani, Highlights (1956), p. 171 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³