మచిలీపట్నం

కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గరి రేవు. యూరోపియన్లకు ఇది మసులిపటంగా, స్థానికంగా బందరుగా తెలుసు. ఇది గోల్కొండ రాజ్యానికి ప్రధాన సముద్ర మార్గం. 17వ శతాబ్దం నుంచి ఇంగ్లీషువారు, డచ్చివారు, ఫ్రెంచివారు ఇక్కడ వ్యాపారం చేశారు. తర్వాత ఇది ఉత్తర సర్కారులకు, కృష్ణా జిల్లాకు ప్రధాన పట్టణం.

ఒక్క చూపులో

మచిలీపట్నం (మసులిపటం) కృష్ణా ముఖద్వారాలకు ఉత్తరాన బంగాళాఖాతం ఒడ్డున ఉంది. Imperial Gazetteer ఈ పేరుకు "చేపల పట్టణం" అని అర్థం చెబుతుంది. ఈ పట్టణాన్ని సాధారణంగా "రేవు" అనే అర్థం గల బందరు అని పిలిచేవారని అది చెబుతుంది.¹
17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గోల్కొండ ప్రాంతం నుంచి ఇనుము, ఉక్కు, నూలు బట్టలు ఇక్కడి నుంచి ఎగుమతి అయ్యేవని మోర్‌ల్యాండ్ గుర్తిస్తారు. 1611లో ఇంగ్లీషువారు ఈ తీరంలో వ్యాపారం మొదలుపెట్టారు. 1628లో వారు ఆర్మగాన్‌కు వెళ్లిపోయి, 1632లో గోల్కొండ నుంచి ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ)తో తిరిగి వచ్చారు.^6,9
1750లో ఫ్రెంచివారు మచిలీపట్నాన్ని తీసుకున్నారు. 1759లో కల్నల్ ఫోర్డ్ దాని కోటపై దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు. 1759 మే 14 నాటి ఒప్పందం ద్వారా నిజాం పట్టణాన్ని, దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1864లో ఒక ఉప్పెన, తుఫాను కోటలోని ఇళ్లను నాశనం చేశాయి.^11,13

Photographs of two inscribed copper plates, dark grey with faint rows of letters, each with a ring hole at the left and line numbers in the margins. · N. P. Chakravarti, Epigraphia Indica XXIV (Government of India); printed by the Survey of India, Calcutta (opens in a new tab) · Public domain in India

మచిలీపట్నం (మసులిపటం) బంగాళాఖాతం ఒడ్డున ఉంది.¹ 1908 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) దీన్ని 16°11′ ఉత్తర అక్షాంశం, 81°8′ తూర్పు రేఖాంశం వద్ద, మద్రాసుకు 215 మైళ్లు ఉత్తరాన ఉంచుతుంది.¹ అది మఛ్లీపటన్ అనే హిందుస్థానీ పేరుకు “చేపల పట్టణం” అని అర్థం చెబుతుంది.¹ ఈ పట్టణాన్ని సాధారణంగా “రేవు” అనే అర్థం గల బందరు అని పిలిచేవారని అది చెబుతుంది.¹ అప్పుడు ఇది కృష్ణా (అప్పుడు కిస్ట్నా) జిల్లాకు కేంద్రం. చుట్టూ ఉన్న తాలూకాకు దాని పేరు మీద బందరు అని పేరు పెట్టారు.²

యూరోపియన్లకు ముందు

పట్టణం మూలం గురించి ఖచ్చితంగా ఏమీ తెలియదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.¹ దాని మాటల్లో, “దాని అసలు చరిత్ర పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మొదలవుతుంది”.¹ కానీ బహమనీ సుల్తాన్ మూడవ ముహమ్మద్ షా రాజమహేంద్రవరంలో మూడు సంవత్సరాలు ఉన్న తర్వాత మచిలీపట్నాన్ని “దాని అధీన ప్రాంతమంతటితో” లొంగదీశాడని కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.³ ముస్లిం అధికారులను నియమించిన రెడ్డి రాజుల కాలానికే అక్కడి మొదటి మసీదు చెంది ఉండవచ్చని కూడా అది ఊహిస్తుంది.³

బహమనీల కాలంలో గోల్కొండలోని తెలింగాణ పాలకుడు మచిలీపట్నం, కోకనాడ రేవులతో తూర్పు తీరం వరకు పాలించాడు.⁴ కుతుబ్ షాహీ రాజ్య స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ తర్వాత “వరంగల్ సరిహద్దుల నుంచి మసులిపటం, రాజమహేంద్రవరం వరకు” దేశం మొత్తాన్ని తన విజయాలలో లెక్కించాడు.⁵

గోల్కొండ రేవు

డబ్ల్యూ. హెచ్. మోర్‌ల్యాండ్ (W. H. Moreland) 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గోల్కొండ తీరం గురించిన డచ్, ఇంగ్లీషు నివేదికలను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.⁶ లోపలి ప్రాంతంలో తయారైన ఇనుము, ఉక్కు మచిలీపట్నం నుంచి ఎగుమతి అయ్యేవని ఆయన గుర్తిస్తారు.⁶ ఎగుమతి కోసం నేసిన పెద్ద మొత్తాల నూలు బట్టలను కూడా ఆయన వర్ణిస్తారు.⁶ విదేశీ వర్తకులు తాము సరుకులు కొనే తీర లోతట్టు ప్రాంతాలను దాటి అరుదుగా వెళ్లేవారని ఆయన గుర్తిస్తారు.⁶

గోల్కొండ నుంచి మచిలీపట్నానికి తిన్నని దారిలో సుమారు 100 కోసుల (దూరపు కొలత) దూరం అని తావెర్నియర్ (Tavernier) ఇస్తాడు.⁷ కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న కొల్లూరు (వజ్రాల గని) మీదుగా అది 112.⁷ సరుకులతో, మక్కాకు వెళ్లే యాత్రికులతో మచిలీపట్నం నుంచి మోకాకు వెళ్లే ఓడలను కూడా ఆయన పేర్కొంటాడు.⁸

యూరోపియన్ కంపెనీలు

Imperial Gazetteer యూరోపియన్ కాలక్రమాన్ని ఇస్తుంది:⁹

1611లో కెప్టెన్ హిప్పన్ నాయకత్వంలోని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఓడ గ్లోబ్ ఈ తీరంలో వ్యాపారాన్ని ప్రారంభించింది.⁹
డచ్ వ్యక్తి పీటర్ ఫ్లోరిస్ హిప్పన్‌తో కలిసి ప్రయాణించి, ఇంగ్లీషు వ్యాపార ప్రారంభం గురించి ఒక దినచర్య రాశాడు.⁹
డచ్చివారితో గొడవల తర్వాత 1628లో ఇంగ్లీషువారు ఆర్మగాన్‌కు వెళ్లిపోయారు.⁹
1632లో వారు గోల్కొండ సుల్తాన్ నుంచి ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ)తో తిరిగి వచ్చారు.⁹
1686లో డచ్చివారు పట్టణ పాలనను లాక్కున్నారు.⁹
1690లో, గోల్కొండను మొఘలులు జయించిన తర్వాత, తమ ఫ్యాక్టరీలను (వ్యాపార కేంద్రాలను) మళ్లీ తెరవడానికి ఇంగ్లీషువారు మొఘల్ చక్రవర్తి నుంచి ఒక ఫర్మానా పొందారు.⁹

1670లో ఒక డొమినికన్ సన్యాసి పట్టణాన్ని సందర్శించాడు.⁹ ఆయన దాన్ని “కోరమాండల్ తీరం అంతటా ప్రసిద్ధమైనది” అని పిలిచాడు.⁹ అది “భాషల వైవిధ్యంలో, వేషధారణలు, దుస్తుల తేడాలలో బాబెల్‌ను పోలి ఉంది” అని ఆయన చెప్పాడు.⁹

సర్కారులు, కంపెనీ

Imperial Gazetteer మచిలీపట్నాన్ని ఐదు ఉత్తర సర్కారులకు ప్రధాన పట్టణం అని పిలుస్తుంది. ఆ సమూహం ముస్లిం పాలన కాలం నుంచి ఉంది.¹⁰ 1750లో ఫ్రెంచివారు దాన్ని తీసుకున్నారు.¹¹ 1759లో కల్నల్ ఫ్రాన్సిస్ ఫోర్డ్ కోటపై దాడి చేసి పట్టుకున్నాడు.¹¹ 1759 మే 14 నాటి ఒప్పందం ద్వారా నిజాం మచిలీపట్నాన్ని, చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని కంపెనీకి అప్పగించాడు.¹¹ తర్వాత అది ఒక చీఫ్, కౌన్సిల్‌కు కేంద్రం అయింది. 1794లో వారి స్థానంలో ఒక కలెక్టర్ వచ్చాడు.¹¹

పట్టణం తన వ్యాపార గతపు గుర్తులను నిలుపుకుంది.¹² భూమి (సార్వభౌమాధికారం కాదు) ఇంకా ఫ్రాన్స్‌కు చెందిన ఫ్రెంచి-పేటను గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.¹² ఇంగ్లీషు-పాలెంను, పాత డచ్ శ్మశానం ఉన్న వలంద-పాలెం (“హాలండువారి పట్టణం”)ను కూడా అది వర్ణిస్తుంది.¹² డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పూర్వపు కౌన్సిల్ మందిరాన్ని న్యాయస్థానంగా వాడుతున్నారు.¹²

క్షీణత

1908 నాటికి మచిలీపట్నం ప్రాముఖ్యం “గతంలో” ఉందని గెజిటీర్ భావించింది.¹² ఇంగ్లీషు బట్టలు దాని చీట్లను (అచ్చు వేసిన నూలు బట్టలను), రంగుల బట్టలను మార్కెట్ నుంచి తరిమేశాయి.¹² బొంబాయికి రైల్వే తెరిచినప్పటి నుంచి నిజాం రాజ్యానికి రేవుగా బొంబాయి దాని స్థానాన్ని ఆక్రమించింది.¹²

1834లో యూరోపియన్ సైనికులు, 1864లో భారతీయ దండు కోటను విడిచిపెట్టారు.¹³ 1863లో తెరిచిన విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) నుంచి వచ్చే కొత్త కాలువ పట్టణంపై ఆశలు పెంచింది.¹³ 1864లో ఒక ఉప్పెన, తుఫాను కోటలోని ఇళ్లను నాశనం చేసి, ఆ ఆశలను నాశనం చేశాయి.¹³

Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), pp. 323–324 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 319 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), pp. 16, 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
J. D. B. Gribble, A History of the Deccan, Vol. I (1896), p. 171 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Mackenzie, Kistna District (1883), pp. 28–29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), pp. xvii–xviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), pp. 172–174 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩²
Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 162 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), pp. 324–325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 185 (archive.org (opens in a new tab)). ↩
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 325 (archive.org (opens in a new tab)); F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 32 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 324 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷
Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), pp. 324–325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³