గణపతిదేవుడు (కోన)

గోదావరి డెల్టాను ఏలిన కోన హైహయుల చివరి నాయకుల్లో గణపతిదేవుడు ఒకడు.¹ ఆయన శాసనాలు 1262 నుంచి 1300 వరకు ఉన్నాయి.¹ వాటిలో చాలా పాలకొల్లు క్షీరారామేశ్వరాలయంలో ఉన్నాయి.¹ ఆయన కాలంలో తెలుగు దేశంలో ఎక్కువ భాగాన్ని కాకతీయులు ఏలారు.² అయినా కోన నాయకులు తమ స్వతంత్రతను చాలావరకు నిలుపుకున్నారు.²

కుటుంబం

పాలకొల్లు శాసనాల్లో ఈ కుటుంబపు తర్వాతి కాలపు ఇద్దరు రాజులను ఇ. హుల్ష్ గుర్తించారు: గణపతిదేవుడు, భీమవల్లభుడు.¹ వారిద్దరి మధ్య బంధుత్వాన్ని 1932–33 శాసన నివేదిక తేల్చింది.³ శక 1184, అంటే సుమారు 1262 నాటి ఒక శాసనం మహామండలేశ్వరుడు (గొప్ప ప్రాంతీయ పాలకుడు) కోన గణపతిదేవరాజును అన్యమ కొడుకుగా చెబుతుంది (శకం సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి).³ భీమవల్లభుడు అన్యమాంబను పెళ్లి చేసుకున్నాడని మరో శాసనం చెబుతుంది.³ కాబట్టి గణపతి భీమవల్లభుని కొడుకని నివేదిక తేల్చింది.³ ఆయన తమ్ముడు కోన రామనాథుని పేరు కూడా అది చెప్పింది.³

రాణులు

గణపతిదేవుని రాణి ఒడయమహాదేవి.¹ ఆమె నిడుదప్రోలు ప్రభువు మహాదేవుని కూతురు.¹ ఆ మహాదేవుడు విష్ణువర్ధన మహారాజు అనే పాత రాజ బిరుదు ధరించాడు.¹ మహాదేవుడు బహుశా తూర్పు చాళుక్యుల వంశీయుడని హుల్ష్ భావించారు.¹ నిడుదప్రోలు బహుశా రాజమహేంద్రవరానికి నైరుతిలో తొమ్మిది మైళ్ల దూరంలోని నిడదవోలు అని ఆయన అభిప్రాయం.¹ 1932–33 నివేదిక లకుమాంబ అనే రెండవ రాణిని కూడా గుర్తించింది.³

వి. యశోదాదేవి 1993లో అచ్చయిన తన పరిశోధన గ్రంథంలో పాలకొల్లులోని ఒడయమహాదేవి మూడు శాసనాలను పేర్కొన్నారు.⁴ అవి 1286, 1290, 1306 నాటివి.⁴ 1306 నాటి ఆమె దానంలో గణపతి పేరు లేదు. కాబట్టి అప్పటికి ఆయన చనిపోయి ఉంటాడని యశోదాదేవి భావించారు.⁵

ఆయన పాలన

తండ్రీ కొడుకులు చాలా సంవత్సరాలు కలిసి పాలించారని యశోదాదేవి భావించారు.⁴ ద్రాక్షారామంలోని 1262 నాటి శాసనం గణపతిదేవ మహారాజును, ఆయన తల్లి అన్యమదేవిని పేర్కొంటుంది.⁴ పాలకొల్లులోని 1275 నాటి శాసనం ఆయన గొప్ప పరాక్రమాన్ని పొగుడుతుంది.⁴ ఆయన తండ్రిని కోన దేశ ప్రభువుగా పిలుస్తుంది.⁴ వారు పాలకొల్లు నుంచి పాలించారని, వారి పాలన ప్రశాంతంగా సాగిందని ఆమె భావించారు.⁴

కాకతీయులు

కోన హైహయులు కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవిని తమ ఏలికగా అంగీకరించలేదని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.² 1262 నుంచి 1278 వరకు వేంగి దేశంలో ఒక్క కాకతీయ శాసనం కూడా లేదని ఆయన గుర్తించారు.² గణపతి, ఆయన తండ్రి చోళులకు గానీ కాకతీయులకు గానీ లోబడి ఉన్నారనడానికి ఏ ఆధారమూ యశోదాదేవికి కూడా కనిపించలేదు.⁵ దానికి బదులు వారు స్థానిక చాళుక్య కుటుంబాలతో వివాహ సంబంధాలు పెట్టుకున్నారని ఆమె గుర్తించారు.⁵

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

• వారు ఎవరికి వారసులు? గణపతిదేవుడు, భీమవల్లభుడు 1195 నాటి పిఠాపురం శాసనంలోని మల్లిదేవుడు, రెండవ మన్మసత్యుల తర్వాత వచ్చారని హుల్ష్ భావించారు.¹ వారు 1231 నుంచి 1254 వరకు ఏలిన తర్వాతి జంట, అంటే రెండవ మల్లిదేవుడు, నాల్గవ భీముల తర్వాత వచ్చారని యశోదాదేవి వాదించారు.⁶⁴
• ఆయన తల్లి కుటుంబం. అన్యమాంబ చాళుక్య వంశపు ఇందుశేఖరుని కూతురని యశోదాదేవి రాశారు.⁵ 1932–33 నివేదిక ఆమె పేరును మాత్రమే ఇచ్చింది.³

Footnotes

1. E. Hultzsch, “Pithapuram Inscription of Mallideva and Manma-Satya II; Saka-Samvat 1117”, Epigraphia Indica IV (1897), p. 87 and note 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 127. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Annual Report on South-Indian Epigraphy for 1932–33 (1936), Part II, para. 11, p. 59 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

4. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 89 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 90 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. V. Yashoda Devi, The History of Andhra Country, 1000 A.D.–1500 A.D. (1993), p. 88 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩