మైలాంబ

మైలాంబ కాకతీయ రాకుమారి, గణపతిదేవ రాజు సోదరి.¹ ఆమె బయ్యారం చెరువును కట్టించింది.² 1966లో కనుగొన్న దాని శాసనం తొలి కాకతీయ వంశం గురించి అత్యంత సంపూర్ణమైన కథనం.³⁴

కుటుంబం

మైలమ అని కూడా పిలిచే మైలాంబ కాకతీయ రాజు మహాదేవుని, ఆయన రాణి బయ్యమాంబల కూతురు, గణపతిదేవుని సోదరి.¹ ఆమె నతవాడి కుటుంబానికి చెందిన రుద్రుడిని పెళ్లి చేసుకుంది.¹⁵ నతవాడి నాయకులు పశ్చిమ చాళుక్యులకు సేవ చేశారు. ఒక తరం కంటే ఎక్కువ కాలం కాకతీయ కుటుంబంతో పెళ్లి సంబంధాలు కలుపుకున్నారు.¹⁵

ఆమె నాయనమ్మ ముప్పమాంబ నతవాడి నాయకుడు దుర్గుని సోదరి. ఆమె భర్త దుర్గుని మనవడు.¹⁵ ఆమె సోదరి కుందమాంబ మరో నతవాడి రుద్రుడిని పెళ్లి చేసుకుంది. ఆ ఇద్దరు సోదరీమణులు వేర్వేరు తల్లులకు పుట్టారని, లేదా వారి భర్తలు ఇద్దరూ రుద్రుడు అనే పేరున్న నతవాడి నాయకుడు బుద్ధుని ఇద్దరు కొడుకులని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) సూచించారు.⁶

ఇద్దరు సోదరీమణులూ బుద్ధుని కొడుకైన ఒకే రుద్రుడిని పెళ్లి చేసుకున్నారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya), ఎం. సోమశేఖర శర్మ (M. Somasekhara Sarma) రాశారు.⁷ రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) మహాదేవుని ఇద్దరు కూతుళ్లనూ నమోదు చేశారు.⁸

బయ్యారం శాసనం ప్రకారం, నతవాడి రుద్రుడు వధువు కులానికే చెందినవాడు కాబట్టి మైలాంబ ఆయనకు తగినదని మహాదేవుని మంత్రులు సలహా ఇచ్చారు.⁹¹⁰¹¹ దేవగిరిపై తన ప్రాణాంతక దండయాత్రకు ముందు మహాదేవుడు గణపతి పెళ్లిని ఏర్పాటు చేసినట్లే ఆమె పెళ్లిని కూడా ఏర్పాటు చేశాడు.⁹¹⁰¹¹ ఆమె కూతురు బయ్యలమహాదేవి ధరణికోటకు చెందిన మన్మ కేత అని పిలిచే కోట నాయకుడు కేతను పెళ్లి చేసుకుంది.¹²

బయ్యారం చెరువు, దాని శాసనం

ప్రస్తుత ఖమ్మం జిల్లాలోని బయ్యారం ప్రాంతంలో మైలాంబకు ఒక జాగీరు (రాజు నుంచి పొందిన భూమి) ఉంది. ఆమె శాసనాలు దొరికిన ఇనుగుర్తి దానిలో భాగం.⁶ ఆమె, ఆమె కొడుకుల ఇతర శాసనాలు త్రిపురాంతకంలో ఉన్నాయి.⁶

ఆమె బయ్యారం చెరువును కట్టించింది.² బయ్యారం చెరువు, పాకాల సరస్సు, లక్నవరం చెరువులకు ఒకే పీఠభూమి నుంచి ప్రవహించే మూడు వాగుల నుంచి నీరు వస్తుంది.² బయ్యారం అనే గ్రామాలకు గణపతిదేవుని తల్లి, అంటే మైలాంబ సొంత తల్లి బయ్యలదేవి పేరు పెట్టారని పరబ్రహ్మశాస్త్రి గుర్తించారు.¹³ ఇనుగుర్తిలో ఆమె గోపాలకృష్ణ దేవాలయం కట్టించి, దానికి కానుకలు ఇచ్చింది.¹⁴

ఆ చెరువు శాసనం తొలి కాకతీయ వంశం గురించి అత్యంత సంపూర్ణమైన కథనం. పరబ్రహ్మశాస్త్రి దానిని 1966లో కనుగొని, దాని ఆధారంగా వంశ మూలాన్ని, వంశావళిని తిరిగి రాశారు.³ అది ఈ పాలకుల పేర్లను వరుసగా ఇస్తుంది:⁴

• పురాణ పురుషుడు దుర్జయుడు⁴
• కాకతి నుంచి పాలించిన వెన్న రాజు⁴
• గుండల వరుస⁴
• ఎగ్గ⁴
• అనుమ, కొండలను చంపి అనుమకొండను తన రాజధానిగా చేసుకున్న గరుడాంక బేత⁴
• కేసరి చెరువును కట్టించిన, అరి గజ కేసరి అని పిలిచే ప్రోలుడు⁴
• రెండవ ప్రోలుడు, ఆయన కొడుకులు రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు⁴

ప్రోలుని పట్ల కృతజ్ఞతతో ఆయన వారసులు తమ నాణేలపై వరాహాన్ని ముద్రించారని కూడా అది చెబుతుంది.¹⁵ ఆ పట్టణం పేరు 872 నాటి ఒక శాసనంలో ఉంది కాబట్టి, బేత అనుమకొండను స్థాపించాడనే దాని కథ కల్పితమని పరబ్రహ్మశాస్త్రి భావించారు.¹⁶

Footnotes

1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 104. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

2. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 205. ↩ ↩² ↩³

3. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 6. ↩ ↩²

4. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 308–309. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹

5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 151–152. ↩ ↩² ↩³

6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 152. ↩ ↩² ↩³

7. N. Venkataramanayya and M. Somasekhara Sarma, “The Kakatiyas of Warangal”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 599. ↩

8. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 131 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 29. ↩ ↩²

10. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 30. ↩ ↩²

11. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 107. ↩ ↩²

12. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 155. ↩

13. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 199. ↩

14. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 279. ↩

15. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 45. ↩

16. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 172. ↩