నాల్గవ భీముడు (కోట)

నాల్గవ భీముడు కోట నాయకుల వంశంలో చివరివారిలో ఒకడు.¹ ఈ వంశం అమరావతి–ధరణికోటను, కృష్ణకు దక్షిణాన ఉన్న “ఆరువేల” దేశాన్ని ఏలింది.¹ 1260ల నాటి కొన్ని శాసనాల ద్వారా మాత్రమే ఆయన గురించి తెలుస్తుంది.¹² అప్పటికి కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి తీరాన్ని ఏలుతోంది.³ కోట నాయకులు ఆమె కింద పనిచేశారు.³

కుటుంబం

శక 1187, అంటే సుమారు 1265 నాటి ఒక శాసనంలో భీముడు అనే కోట నాయకుడు కనిపిస్తాడని 1916 శాసన నివేదిక గుర్తించింది (శకం సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి).¹ ఆయన మన్మకేతుని “కొడుకు (?)” అయిన నాల్గవ భీముడు కావచ్చని ప్రభుత్వ శాసన శాస్త్రవేత్త సూచించారు.¹ నివేదికలోని వంశ పట్టికలో ఆయన రాణి సోమాంబ లేదా సోమలదేవి.⁴ రాబర్ట్ సూయెల్ పట్టిక (1932) కూడా ఆయనకు 1265 నాటి శాసనాన్ని, సోమలదేవి అనే రాణిని ఇస్తుంది.⁵

1993లో అచ్చయిన తన పరిశోధన గ్రంథంలో వి. యశోదాదేవి ఆయనను మూడవ కేతరాజు, అంటే మన్మకేతుని కొడుకుగా, నాయకుడు గణపతికి సోదరుడిగా చెప్పారు.² ఆమె కథనంలో ఆయన సోదరుడి తర్వాత దాదాపు ఆరేళ్లు పాలించాడు.²

ఆయన శాసనాలు

ఆయన కాలపు రెండు శాసనాలను యశోదాదేవి గుర్తించారు.² వెల్పూరులోని 1264 నాటి శాసనం కోట వంశపు ఒక మహామండలేశ్వరుని (గొప్ప ప్రాంతీయ పాలకుని) పేర్కొంటుంది.² పేరులో కొంత భాగం చెరిగిపోయింది.² అది భీముడే అని ఆమె భావించారు.² రెండవది రొంపిచర్లలోని 1265 నాటి శాసనం.²³ అది భీముని పేరుతో పాటు స్థానిక నాయకుడు మల్లపనాయకుని పేరు చెబుతుంది.²³

వెల్పూరు 1264 శాసనం కాకతీయ రుద్రదేవ మహారాజును పేర్కొంటుంది.³ రుద్రమదేవి ఈ పురుష బిరుదుతోనే పాలించింది.⁶ కాబట్టి అంతకుముందు తన సోదరుడిలాగే భీముడు కూడా కాకతీయుల పాలనను అంగీకరించాడని యశోదాదేవి తేల్చారు.³ కాకతీయులు చూడండి.

ఆయన తర్వాత

ఆయన పాలన సుమారు 1268లో ముగిసిందని యశోదాదేవి భావించారు.³ ఆ సంవత్సరం గణపతి కొడుకులు దేవరాజు, ముమ్మడిరాజు తమ తండ్రి పుణ్యం కోసం కొల్లూరులో దానాలు చేశారు.³ వారే ప్రధాన శాఖలో చివరి పాలకులని, ఆ తర్వాత కోట భూములు కాకతీయుల కిందికి వచ్చాయని ఆమె భావించారు.³

ఆధారాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు

• ఆయన ఎవరి కొడుకు? 1916 నివేదిక ఆయనను మన్మకేతుని “కొడుకు (?)” అని మాత్రమే అంది.¹ యశోదాదేవి ఏ సందేహమూ లేకుండా ఆయనను మన్మకేతుని కొడుకుగా, గణపతి సోదరుడిగా చెప్పారు.²
• ఆయన రాణితో కలిసి పాలించాడా? భీముడు, ఆయన రాణి కలిసి పాలించారనే పాత సూచనను యశోదాదేవి తోసిపుచ్చారు.³ 1916 నివేదిక రాణి పేరును తన వంశ పట్టికలో మాత్రమే ఇస్తుంది.⁴

Footnotes

1. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1915–16 (G.O. No. 99, Home (Miscellaneous), 29 August 1916), Part II, para. 55, p. 137 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

2. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 167 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

3. Yashoda Devi, History of Andhra Country (1993), p. 168 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

4. Annual Report on Epigraphy, Madras, for 1915–16 (1916), Part II, para. 55, p. 138, genealogy of the Kotas (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 363, “Kota Chiefs of Amaravati” (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

6. V. Yashoda Devi, The History of Andhra Country, 1000 A.D.–1500 A.D. (1993), p. 166 (archive.org↗ (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩