నాల్గవ కుసుమాయుధుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

ముదిగొండ చాళుక్యుల తెలిసిన తొలి శాసనం దాత నాల్గవ కుసుమాయుధుడు.¹² ఈ తామ్ర దానశాసనం తన వంశావళి (కుటుంబ జాబితా) ద్వారా చరిత్రకారులకు ఆ కుటుంబపు రూపురేఖలను ఇచ్చింది.¹²

దానశాసనం

కేంబ్రిడ్జ్‌లో సంస్కృత ఆచార్యుడు సెసిల్ బెండాల్ (Cecil Bendall) 1899 మార్చిలో హైదరాబాద్‌లో ఉన్నప్పుడు ఆ ఫలకాలను కనుగొన్నారు.¹ అవి నిజాం ఖజానాకు చెందినవి. ఖజానా వాటిని ఆయనకు అరువు ఇచ్చింది.¹ 1903లో ఆయన వాటిని Indian Antiquary (భారతీయ ప్రాచీన విషయాల పత్రిక)లో ప్రచురించారు.¹ కొంచెం ఎత్తైన అంచులున్న ఐదు ఫలకాలు ఒక ఉంగరంపై ఉన్నాయి. ఉంగరం ముద్ర అరిగిపోయింది.¹ భాష సంస్కృతం, కానీ కొన్ని తెలుగు పంక్తులను తర్వాత మరో చేతిరాతలో జోడించారు.¹ ఆ అక్షరాలు “దాదాపు పదకొండవ శతాబ్దం లేదా ఆ తర్వాతి” చాళుక్య శాసనాల అక్షరాలు అని బెండాల్ నిర్ణయించారు.¹

దానశాసనంలో, నాల్గవ కుసుమాయుధుడు రాష్ట్రకూటుల నాయకత్వంలోని మంచికొండ జిల్లా (విషయం) గృహస్థులను పిలిపిస్తాడు.³⁴ కుత్సిత గోత్రానికి (వంశ వరుస) చెందిన బ్రాహ్మణుడు దోనేయకు అన్ని పన్నుల నుంచి మినహాయింపుతో మొగలుచురువులు గ్రామాన్ని ఇచ్చానని ఆయన వారికి చెబుతాడు.³⁴ ఆయన ఉత్తరాయణం (శీతాకాల అయనం) నాడు ఆ దానం చేశాడు.³⁴ దాని సరిహద్దులలో దక్షిణాన ఒకటి కొరవి.³⁴ సంవత్సరం ఇవ్వలేదు.³⁴

విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) దగ్గరి పట్టణంగా ఆయన భావించిన కొండపల్లి తప్ప, బెండాల్ ఆ ప్రదేశాలను గుర్తించలేకపోయారు.¹ మొగలిచెరువుల దానశాసనం చూడండి.

కుటుంబం

ఆ దానశాసనం ఆ కుటుంబాన్ని ముదుగొండు మదుగొండ చాళుక్యులు అంటుంది.¹⁴ బెండాల్ సంక్షిప్తంలో దాని స్థాపకుడు కోకిరాజు.¹⁴ “ముదుగొండూరులో నివసిస్తున్న” కోకిరాజు తమ్ముడు చియ్యరాజు అనే రాజు నుంచి తాము కోల్పోయిన గరుడ, వేతాళ పతాకాలను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు.¹⁴

బెండాల్ వంశవృక్షం కోకిరాజు నుంచి మరో ఐదు తరాల వరకు సాగుతుంది.¹ కోకిరాజు కొడుకు మొదటి కుసుమాయుధుడు, ఆయన కొడుకు బిజయితుడు.¹⁴ బిజయితుని కొడుకు రెండవ కుసుమాయుధుడు, ఆయన కొడుకు విజయాదిత్యుడు, ఆయన కొడుకు మూడవ కుసుమాయుధుడు.¹⁴ బెండాల్ వంశవృక్షంలో మూడవ కుసుమాయుధునికి నిజ్జియరాజు, మల్బడురాజు, లోభచాలకుడు అనే ముగ్గురు కొడుకులు.¹

ఈ చోట సంస్కృతం మల్బడురాజును “తండ్రి” అంటుందని, కానీ మల్బడురాజు విజయాదిత్యుని బిరుదు కాకపోతే “కొడుకు” అని అర్థం అయి ఉండాలని బెండాల్ గుర్తించారు.⁴ నాల్గవ కుసుమాయుధుడు నిజ్జియరాజు, ఆయన రాణి అచిదేవిల కొడుకు.¹⁴

ఆ దానశాసనం ఒక పొలకేశి, ఒక రణమర్దుల పేర్లు కూడా చెబుతుంది.¹⁴ వారి వంశం నుంచి చాళుక్యులు ఆదరించిన ఒక కూతురు వచ్చిందని, రణమర్దుడు మంచికొండ ప్రాంతానికి, కొండపల్లికి వచ్చాడని అది చెబుతుంది.¹⁴ ఈ ఇద్దరు బహుశా రాజమాత అచిదేవి పూర్వీకులు కావచ్చని బెండాల్ భావించారు.¹⁴ మంచికొండ జిల్లాను, కొండపల్లిని పొందిన రణమర్దుని నుంచి కుటుంబ జాబితా మొదలవుతుందని పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) చదివారు.⁵

తేదీలు

నాల్గవ కుసుమాయుధుడు దాదాపు 1050లో జీవించాడని ఊహించి, ఒక తరానికి ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు ఇచ్చి ఎన్. వెంకటరమణయ్య (N. Venkataramanayya) లెక్కించారు.⁶ ఆ ఆధారంగా ఆయన నాల్గవ కుసుమాయుధుడిని దాదాపు 1040–1065లో, స్థాపకుడు కోకిరాజును దాదాపు 865–890లో ఉంచారు.⁶ ఆ ఫలకాలకు బెండాల్ ఇచ్చిన పదకొండవ శతాబ్దం తేదీని పరబ్రహ్మశాస్త్రి సందేహించారు.⁵

మొగలిచెరువుల దానశాసనం, తర్వాతి కుక్కునూరు ఫలకాలు రెండు వేర్వేరు కుటుంబ జాబితాలను ఇస్తాయని కూడా పరబ్రహ్మశాస్త్రి గుర్తించారు.⁵⁷ రెండింటిలోనూ ఒక నిజ్జయరాజు తర్వాత ఒక కుసుమాయుధుడు ఉన్నందు వల్ల మాత్రమే చరిత్రకారులు వాటిని కలుపుతారు.⁵⁷

Footnotes

1. C. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰

2. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 353, reprinting Bh. Lakshminarayana, “Kukkunuru Plates of Kusumaditya”, Epigraphia Andhrica II (1974), pp. 39–49. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩²

3. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV” (1903), p. 282 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV” (1903), p. 284, translation and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵

5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 52. ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

6. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 36, note 55 continued (archive.org↗ (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩²

7. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 53. ↩ ↩²