ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

ముదిగొండ చాళుక్యులు

ఖమ్మం దగ్గరి ముదిగొండ (ముదుగొండు) పేరుతో పిలిచిన చాళుక్య నాయకుల కుటుంబం. వేంగి, వేములవాడల మధ్య ఉన్న మంచికొండ జిల్లాను, కొరవి (కురవి) దేశాన్ని వారు 9వ శతాబ్దం చివరి నుండి సుమారు 1200 వరకు పట్టుకున్నారు. వారు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులకు, తర్వాత కళ్యాణి చాళుక్యులకు సేవ చేశారు. కాకతీయులకు తమ భూములను కోల్పోయారు. రెండు తామ్రశాసనాలు (నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం, కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం), కొరవిలోని ఒక శిలాశాసనం, ఇతర వంశాల రికార్డుల్లోని చిన్న ప్రస్తావనల ద్వారా వారు తెలుసు.

పూర్తి చార్టు కోసం పక్కకు జరపండి; వివరాల కోసం ఏదైనా పట్టీని తాకండి.

ప్రతి పట్టీ ఒక ప్రాంతాన్ని పాలించిన శక్తి; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. గీతల అంచు = సుమారు తేదీలు. వివరాల కోసం పట్టీని ఎంచుకోండి.

80085090095010001050110011501200125013001350తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలు (క్రీ.శ. 624–1163)తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలుకాకతీయులు (క్రీ.శ. 1163–1323)కాకతీయులునాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు (క్రీ.శ. 1323–1518)విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు (క్రీ.శ. 1336–1687)తెలంగాణవేములవాడ చాళుక్యులుకాకతీయులురాష్ట్రకూటులుకందూరు చోడులుకాకతీయులుముదిగొండ చాళుక్యులుతూర్పు చాళుక్యులుకళ్యాణి చాళుక్యులుకోస్తా ఆంధ్రతూర్పు గాంగులుతూర్పు చాళుక్యులుతంజావూరు చోళులుకాకతీయులుతూర్పు చాళుక్యులుధరణికోట కోట వంశంకోన, పల్నాటి హైహయులుపొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులువెలనాటి చోడులుపాండ్యులుకళ్యాణి చాళుక్యులుతంజావూరు చోళులురాయలసీమపల్లవులుతంజావూరు చోళులురేనాటి చోళులుకళ్యాణి చాళుక్యులుకాకతీయులుబాణులుపొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులువైదుంబులుహొయసలులునొళంబ పల్లవులురాష్ట్రకూటులు80085090095010001050110011501200125013001350
జాబితాగా చూపించు

తూర్పు చాళుక్యులు, దక్కన్ రాజ్యాలు క్రీ.శ. 624–1163

తెలంగాణ
వేములవాడ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1052–1162) · రాష్ట్రకూటులు (సుమారు క్రీ.శ. 753–973) · కందూరు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1060–1160) · ముదిగొండ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 890–1218) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 935–973) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 973–1163)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · తూర్పు చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 615–973) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 999–1135) · ధరణికోట కోట వంశం (సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1106–1316) · వెలనాటి చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1118–1209) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1118–1126)
రాయలసీమ
పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 300–900) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 985–1268) · రేనాటి చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 550–800) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1000–1190) · బాణులు (సుమారు క్రీ.శ. 700–915) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1120–1268) · వైదుంబులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–1000) · నొళంబ పల్లవులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–974) · రాష్ట్రకూటులు (సుమారు క్రీ.శ. 750–973)

కాకతీయులు క్రీ.శ. 1163–1323

తెలంగాణ
కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323) · ముదిగొండ చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 890–1218)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1185–1323) · ధరణికోట కోట వంశం (సుమారు క్రీ.శ. 1100–1276) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1106–1316) · వెలనాటి చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1118–1209) · పాండ్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1260–1264) · తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 1135–1264)
రాయలసీమ
తంజావూరు చోళులు (సుమారు క్రీ.శ. 985–1268) · పాండ్యులు (క్రీ.శ. 1285–1293) · కళ్యాణి చాళుక్యులు (సుమారు క్రీ.శ. 1000–1190) · కాకతీయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1250–1323) · పొత్తపి, నెల్లూరు తెలుగు చోడులు (సుమారు క్రీ.శ. 1120–1268) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342)

నాయకులు, రెడ్డి రాజులు, బహమనీలు క్రీ.శ. 1323–1518

తెలంగాణ
ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు) (సుమారు క్రీ.శ. 1323–1336) · బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1347–1518) · ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424) · ఢిల్లీ సుల్తానులు (తుగ్లక్‌లు) (సుమారు క్రీ.శ. 1323–1326) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1346)
రాయలసీమ
విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1346–1386) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342)

విజయనగరం, కుతుబ్ షాహీలు క్రీ.శ. 1336–1687

తెలంగాణ
బహమనీ సుల్తానులు (సుమారు క్రీ.శ. 1347–1518) · ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1368)
కోస్తా ఆంధ్ర
తూర్పు గాంగులు (సుమారు క్రీ.శ. 537–1434) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424) · విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1350–1579) · కోన, పల్నాటి హైహయులు (సుమారు క్రీ.శ. 1073–1364) · ముసునూరి నాయకులు (సుమారు క్రీ.శ. 1325–1346)
రాయలసీమ
విజయనగర సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646) · కొండవీటి రెడ్డి రాజులు (సుమారు క్రీ.శ. 1346–1386) · హొయసలులు (సుమారు క్రీ.శ. 1178–1342)
రాజ్యాలు, సామ్రాజ్యాలు సుల్తానత్‌లు అనిశ్చిత లేదా వివాదాస్పద తేదీలు ముందుగా మరో ప్రాంతంలో ఈ పేజీ

పాలనాకాలాలు

ప్రతి పట్టీ ఒక రాజు పాలనాకాలం; కాలం ఎడమ నుంచి కుడికి. c. = సుమారు తేదీ.

800850900950100010501100115012001250కొక్కిరాజు · సుమారు క్రీ.శ. 865–890 · సుమారు 25 సం.కొక్కిరాజుసుమారు క్రీ.శ. 865–890 · సుమారు 25 సం.మొదటి కుసుమాయుధుడు · సుమారు క్రీ.శ. 890–915 · సుమారు 25 సం.మొదటి కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 890–915 · సుమారు 25 సం.బిజయితుడు · సుమారు క్రీ.శ. 915–940 · సుమారు 25 సం.బిజయితుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–940 · సుమారు 25 సం.రెండవ కుసుమాయుధుడు · సుమారు క్రీ.శ. 940–965 · సుమారు 25 సం.రెండవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 940–965 · సుమారు 25 సం.విజయాదిత్యుడు · సుమారు క్రీ.శ. 965–990 · సుమారు 25 సం.విజయాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 965–990 · సుమారు 25 సం.మూడవ కుసుమాయుధుడు · సుమారు క్రీ.శ. 990–1015 · సుమారు 25 సం.మూడవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 990–1015 · సుమారు 25 సం.నిజ్జియరాజు · సుమారు క్రీ.శ. 1015–1040 · సుమారు 25 సం.నిజ్జియరాజుసుమారు క్రీ.శ. 1015–1040 · సుమారు 25 సం.నాల్గవ కుసుమాయుధుడు · సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065 · సుమారు 25 సం.నాల్గవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1040–1065 · సుమారు 25 సం.బేత · సుమారు క్రీ.శ. 1065–1090 · సుమారు 25 సం.బేతసుమారు క్రీ.శ. 1065–1090 · సుమారు 25 సం.ఐదవ కుసుమాయుధుడు · సుమారు క్రీ.శ. 1090–1110 · సుమారు 20 సం.ఐదవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1090–1110 · సుమారు 20 సం.బొట్టు బేత · సుమారు క్రీ.శ. 1110–1140 · సుమారు 30 సం.బొట్టు బేతసుమారు క్రీ.శ. 1110–1140 · సుమారు 30 సం.కుసుమాదిత్యుడు · సుమారు క్రీ.శ. 1140–1165 · సుమారు 25 సం.కుసుమాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 1140–1165 · సుమారు 25 సం.నాగతి · సుమారు క్రీ.శ. 1165–1196 · సుమారు 31 సం.నాగతిసుమారు క్రీ.శ. 1165–1196 · సుమారు 31 సం.
  1. కొక్కిరాజుసుమారు క్రీ.శ. 865–890 · సుమారు 25 సం.
  2. మొదటి కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 890–915 · సుమారు 25 సం.
  3. బిజయితుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–940 · సుమారు 25 సం.
  4. రెండవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 940–965 · సుమారు 25 సం.
  5. విజయాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 965–990 · సుమారు 25 సం.
  6. మూడవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 990–1015 · సుమారు 25 సం.
  7. నిజ్జియరాజుసుమారు క్రీ.శ. 1015–1040 · సుమారు 25 సం.
  8. నాల్గవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1040–1065 · సుమారు 25 సం.
  9. బేతసుమారు క్రీ.శ. 1065–1090 · సుమారు 25 సం.
  10. ఐదవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1090–1110 · సుమారు 20 సం.
  11. బొట్టు బేతసుమారు క్రీ.శ. 1110–1140 · సుమారు 30 సం.
  12. కుసుమాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 1140–1165 · సుమారు 25 సం.
  13. నాగతిసుమారు క్రీ.శ. 1165–1196 · సుమారు 31 సం.
పాలనాకాలం · సుమారు = అంచనా తేదీ

కుటుంబ శాసనాలకు తేదీలు లేవు; ఇవి ఎన్. వెంకటరమణయ్య (1953), భ. లక్ష్మీనారాయణ (1974) అంచనాలు.

వంశవృక్షం

పాలకులు, వారసత్వాన్ని వివరించే బంధువులు. ప్రతి గీత ఒక వ్యక్తి పుటలోని ఆధారసహిత వాక్యంపై ఆధారపడింది; ఆధారాలు వృక్షం కింద ఉన్నాయి. ఆ పుటను తెరవడానికి కార్డును ఎంచుకోండి.

  • తల్లిదండ్రులు, సంతానం
  • వివాహం
  • దత్తత
  • ఆధారాలు విభేదిస్తున్నాయి (కింద చూడండి)
  • సోదరుడు లేదా సోదరి
  • వారసత్వ క్రమం
వంశవృక్షం: Chalukyas of Mudigondaకొక్కిరాజుసుమారు క్రీ.శ. 865–8901మొదటి కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 890–9152బిజయితుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–9403రెండవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 940–9654విజయాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 965–9905మూడవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 990–10156నిజ్జియరాజుసుమారు క్రీ.శ. 1015–10407మల్బదురాజునిజ్జియరాజు సోదరుడులోభచలకనిజ్జియరాజు చిన్న సోదరుడుఆచిదేవినిజ్జియరాజు రాణినాల్గవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1040–10658కరియ గొనగకొరవిపుర ప్రభువునిజ్జయరాజుకరియ గొనగ సోదరుడుకుసుమాయుధుడునిజ్జయరాజు కుమారుడుబేతసుమారు క్రీ.శ. 1065–10909ఐదవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1090–111010బొట్టు బేతసుమారు క్రీ.శ. 1110–114011మహాదేవిబొట్టు బేత రాణికుసుమాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 1140–116512నాగతిసుమారు క్రీ.శ. 1165–119613

  1. తరం 1

    • 1కొక్కిరాజుసుమారు క్రీ.శ. 865–890
    • కరియ గొనగకొరవిపుర ప్రభువుసోదరుడు: నిజ్జయరాజు
    • నిజ్జయరాజుకరియ గొనగ సోదరుడుసోదరుడు: కరియ గొనగ

  2. తరం 2

    • 2మొదటి కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 890–915కుమారుడు: కొక్కిరాజు
    • కుసుమాయుధుడునిజ్జయరాజు కుమారుడుకుమారుడు: నిజ్జయరాజు

  3. తరం 3

    • 3బిజయితుడుసుమారు క్రీ.శ. 915–940కుమారుడు: మొదటి కుసుమాయుధుడు
    • 9బేతసుమారు క్రీ.శ. 1065–1090కుమారుడు: కుసుమాయుధుడు

  4. తరం 4

    • 4రెండవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 940–965కుమారుడు: బిజయితుడు
    • 10ఐదవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 1090–1110కుమారుడు: బేత

  5. తరం 5

    • 5విజయాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 965–990కుమారుడు: రెండవ కుసుమాయుధుడు
    • మహాదేవిబొట్టు బేత రాణిభార్య: బొట్టు బేత
    • 11బొట్టు బేతసుమారు క్రీ.శ. 1110–1140కుమారుడు: ఐదవ కుసుమాయుధుడుభర్త: మహాదేవి

  6. తరం 6

    • 6మూడవ కుసుమాయుధుడుసుమారు క్రీ.శ. 990–1015కుమారుడు: విజయాదిత్యుడు
    • 12కుసుమాదిత్యుడుసుమారు క్రీ.శ. 1140–1165కుమారుడు: బొట్టు బేత మరియు మహాదేవి
    • 13నాగతిసుమారు క్రీ.శ. 1165–1196కుమారుడు: బొట్టు బేత మరియు మహాదేవి

  7. తరం 7

    • ఆచిదేవినిజ్జియరాజు రాణిభార్య: నిజ్జియరాజు
    • 7నిజ్జియరాజుసుమారు క్రీ.శ. 1015–1040కుమారుడు: మూడవ కుసుమాయుధుడుభర్త: ఆచిదేవి
    • మల్బదురాజునిజ్జియరాజు సోదరుడుకుమారుడు: మూడవ కుసుమాయుధుడు
    • లోభచలకనిజ్జియరాజు చిన్న సోదరుడుకుమారుడు: మూడవ కుసుమాయుధుడు

  8. తరం 8

వృక్షంలోని ప్రతి గీతకు ఆధారాలు
  • కొక్కిరాజు → మొదటి కుసుమాయుధుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • మొదటి కుసుమాయుధుడు → బిజయితుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • బిజయితుడు → రెండవ కుసుమాయుధుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • రెండవ కుసుమాయుధుడు → విజయాదిత్యుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • విజయాదిత్యుడు → మూడవ కుసుమాయుధుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • మూడవ కుసుమాయుధుడు → నిజ్జియరాజు, మల్బదురాజు మరియు లోభచలక (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Kusumayudha III had three sons, Nijjiyaraja, Malbaduraja and Lobhachalaka, in Bendall's pedigree. →
      1. C. Bendall, "Grant of Kusumayudha IV", Indian Antiquary XXXII (1903), p. 281 (archive.org (opens in a new tab)).
    • Bendall noted that the Sanskrit at this point calls Malbaduraja the "father", but that "son" must apparently be meant, unless Malbaduraja was a title of Vijayaditya. →
      1. Bendall, "Grant of Kusumayudha IV" (1903), p. 284, translation and notes (archive.org (opens in a new tab)).
  • నిజ్జియరాజు · ఆచిదేవి (వివాహం)
  • నిజ్జియరాజు మరియు ఆచిదేవి → నాల్గవ కుసుమాయుధుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
  • కరియ గొనగ · నిజ్జయరాజు (సోదరుడు లేదా సోదరి)
    • Kariya-Gonaga's brother Nijjayaraja had a son, Kusumayudha. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.
  • నిజ్జయరాజు → కుసుమాయుధుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Kariya-Gonaga's brother Nijjayaraja had a son, Kusumayudha. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.
  • కుసుమాయుధుడు → బేత (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • That Kusumayudha's son was Beta, and Beta's son was a second Kusumayudha, called Mutt-anegalla. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.
  • బేత → ఐదవ కుసుమాయుధుడు (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • That Kusumayudha's son was Beta, and Beta's son was a second Kusumayudha, called Mutt-anegalla. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.
  • ఐదవ కుసుమాయుధుడు → బొట్టు బేత (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Kusumayudha Mutt-anegalla's son was Bottu-Beta. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.
  • బొట్టు బేత · మహాదేవి (వివాహం)
    • Kusumaditya and Nagati were the two sons of Bottu-Beta and his queen Mahadevi, and Kusumaditya, the elder, became king. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.
  • బొట్టు బేత మరియు మహాదేవి → కుసుమాదిత్యుడు మరియు నాగతి (తల్లిదండ్రులు, సంతానం)
    • Kusumaditya and Nagati were the two sons of Bottu-Beta and his queen Mahadevi, and Kusumaditya, the elder, became king. →
      1. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased.

ఒకే తల్లి/తండ్రి నుంచి గీత ఉంటే, ఉటంకించిన ఆధారాలు మరొకరి పేరు ఇవ్వలేదని అర్థం.

ముదిగొండ చాళుక్యులు చాళుక్య వంశానికి చెందిన నాయకుల వరుస. వారు వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజ్యానికి, వేములవాడ చాళుక్యుల భూములకు మధ్య ఉన్న దేశాన్ని పట్టుకున్నారు. ఈ దేశం ఇప్పటి ఖమ్మం, మహబూబాబాద్ జిల్లాల్లో ఉంది. తేదీలు లేని కొన్ని రికార్డుల నుండి వారి చరిత్రను కూర్చాల్సి వస్తుంది.123

పేరు

ప్రచురించబడిన ఆ కుటుంబపు మొదటి రికార్డు, నాల్గవ కుసుమాయుధుని తామ్రశాసనం, దానిని ముదుగొండు మదుగొండ-చాళుక్యులు అని పిలుస్తుంది.1 పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ముదుగొండును ఖమ్మం దగ్గరి ముదిగొండ గ్రామంగా గుర్తించారు.4

ఆ దానపత్రం మంచికొండ జిల్లా ప్రజలను సంబోధిస్తుంది.5 దాన గ్రామానికి సరిహద్దుగా అది ఆధునిక కురవి అయిన కొరవిని పేర్కొంటుంది.5 తర్వాతి కుక్కునూరు తామ్రశాసనం ఒక పూర్వీకుని “కొరవిపుర ప్రభువు” అని పిలుస్తుంది.3 పరబ్రహ్మ శాస్త్రి అభిప్రాయంలో, సుమారు 973 తర్వాత ఆ కుటుంబం తన రాజధానిని కొరవి నుండి బొట్టు అనే స్థలానికి మార్చింది.6 ఆ తర్వాత అది బొట్టు అనే కుటుంబ పేరుతో పిలువబడింది.6

తూర్పు చాళుక్యుల కింద

ఈ నాయకులు చాలాకాలం తూర్పు చాళుక్యులకు విధేయులైన సామంతులని ఎన్. వెంకటరమణయ్య భావించారు.72 కుసుమాయుధుని కింది అధికారి పెద్దన అనే వ్యక్తి కొరవిలోని తేదీ లేని శాసనాన్ని ఆయన ఉదహరించారు. ఆయన సంగ్రహంలో, రాష్ట్రకూట రాజు కన్నర బల్లహ (రెండవ కృష్ణుడు) వేంగిపై దండెత్తి, రణమర్దక కుటుంబపు భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.8 తర్వాత కుసుమాయుధుడు తన పూర్వీకుల భూములను తిరిగి గెలుచుకుని, మొదటి చాళుక్య భీమునికి రాజరికపు కంఠాభరణం కట్టాడు.8 దానికి బహుమతిగా అతను రాజ్యంలో సగాన్ని పాలించాడు.8

892లో తన పట్టాభిషేక సమయంలో జారీ అయిన మొదటి చాళుక్య భీముని బెజవాడ తామ్రశాసనాలను ఈ కుసుమాయుధుని కోరిక మేరకు ఇచ్చినవిగా కూడా వెంకటరమణయ్య చదివారు.82 ఎఫ్. కీల్‌హార్న్ 1899లో ఆ తామ్రశాసనాలను సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.9 ఆ శ్లోకంలోని అదే పదాన్ని ఆయన భీముని విశేషణంగా, “శ్రేష్ఠమైన మన్మథునితో (కుసుమాయుధ) పండితులను ఆనందింపజేసేవాడు” అని అనువదించారు.9 ఆ ప్రకటన ఖచ్చితమైన అర్థం తనకు అర్థం కాలేదని ఆయన ఒప్పుకున్నారు.9

ముదుగొండ శాఖకు చెందిన కుసుమాయుధుని సహాయంతో భీముడు రాష్ట్రకూట బందిఖానా నుండి తప్పించుకున్నాడని The Early History of the Deccan (దక్కన్ తొలి చరిత్ర, 1960) సంపాదకులు రాశారు.10

బిజ్జ, నాలుగవ గోవిందుని పతనం

వేములవాడకు చెందిన రెండవ అరికేసరి బిజ్జ లేదా విజయాదిత్యుడు అనే ఒక చాళుక్య రాజకుమారునికి ఆశ్రయం ఇచ్చాడని వేములవాడ శాసనం, పంపకవి చెబుతారు. ఆ రాజకుమారుడు రాష్ట్రకూట రాజు నాలుగవ గోవిందుని నుండి దాక్కున్నాడు. వెంకటరమణయ్య ఈ రాజకుమారుని మొదటి కుసుమాయుధుని కుమారుడు బిజయితునిగా గుర్తించారు.111213 ఆయన కథనంలో బిజయితుడు కృష్ణా జిల్లాలోని కొండపల్లి నుండి కొరవి వరకు ఉన్న దేశాన్ని పట్టుకున్నాడు.111213

వేంగిలో రెండవ చాళుక్య భీమునితో పోరాడటానికి వెళ్తున్న దారిలో గోవిందుని సైన్యం బిజయితుని భూములను ఆక్రమించిందని ఆయన సూచించారు.111213 అప్పుడు బిజయితుడు తన పొరుగువాడు అరికేసరి దగ్గరికి పారిపోయాడు.111213

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వేరే కథనం ఇచ్చారు.1415 ఆయన పఠనంలో, ఆ కుటుంబానికి చెందిన గొనగ అనే నాయకుడు రెండవ అరికేసరి దగ్గర ఆశ్రయం పొందాడు.1415 కొరవి శాసనంలో పేర్కొన్న గొనగ తమ్ముడు నిరవద్యుడు సుమారు 934లో రెండవ చాళుక్య భీముని సహాయంతో కొరవి రాజు అయ్యాడు.1415

రెండు తామ్రశాసనాలు

నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనాన్ని 1899లో నిజాం ఖజానాలో సెసిల్ బెండాల్ కనుగొన్నారు. అది కొరవి దగ్గరి ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణునికి ఇస్తుంది. కోకిరాజు నుండి దాత వరకు ఎనిమిది తరాలను చూపిస్తుంది. బెండాల్ దాని అక్షరాలను “సుమారు పదకొండవ శతాబ్దం లేదా తర్వాతివి” అని చెప్పారు.1 1974 నాటికి దాని తామ్రపత్రాలు ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలియలేదు.3 నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం చూడండి.

తెలుగు గద్యంలో ఉన్న కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం వేరే వంశ క్రమాన్ని ఇస్తుంది. అది కొరవిపురానికి చెందిన కరియ-గొనగ నుండి బొట్టు-బేత, అతని కుమారులు కుసుమాదిత్యుడు, నాగతి వరకు వెళ్తుంది. కుసుమాదిత్యుని మంత్రులు అతనిని పన్నెండు సంవత్సరాలు ప్రవాసంలోకి తీసుకెళ్లి, తర్వాత విసూరునాడుకు తిరిగి నిలిపిన కథను అది చెబుతుంది.3

ఆ తామ్రశాసనాల సంపాదకుడు భ. లక్ష్మీనారాయణ రెండు వంశావళులను కలిపారు.16 కుక్కునూరు జాబితా మొదట ఉన్న నిజ్జయరాజు, కుసుమాయుధులను ఆయన అంతకుముందు దానపత్రంలోని నిజ్జియరాజు, నాల్గవ కుసుమాయుధునిగా భావించారు.16 ఇది కేవలం పేర్ల పోలిక మీద మాత్రమే ఆధారపడి ఉందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గుర్తించారు.17 కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం చూడండి.

కాకతీయులు

కొరవిలో ముదిగొండ నాయకుల దక్షిణ పొరుగువారు తొలి కాకతీయులు. 973లో రాష్ట్రకూటుల పతనం తర్వాత కాకతీయ నాయకుడు నాలుగవ గుండ ముదిగొండ నాయకుని కొరవి నుండి తరిమాడని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాదించారు.4

పి. శ్రీనివాసాచార్ 1942లో వరంగల్ జిల్లాలోని గూడూరు నుండి ఒక తెలుగు శాసనాన్ని ప్రచురించారు.1819 అది విరియాల కుటుంబానికి చెందిన ఎర్రను ప్రశంసిస్తుంది.1819 ఎర్ర బొట్టు-బేత పక్షం వహించి, అతని శత్రువును చంపి, అతనిని కొరవి దేశంలో నిలిపాడని అది చెబుతుంది.1819 ఎర్ర, అతని భార్య కామసాని యువ కాకతీయ నాయకుడు బేతకు చక్రవర్తి అనుగ్రహం లభించడానికి సహాయం చేశారని అది జోడిస్తుంది.1819

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఆ రికార్డును 1124 నాటిదిగా చెప్పారు. కానీ అది సుమారు 1000 నాటి సంఘటనలను వర్ణిస్తుందని భావించారు.2014 దానిలోని బొట్టు-బేత కుసుమాదిత్యుని తండ్రి కంటే ముందున్న అదే పేరుగల నాయకుడని ఆయన భావించారు.2014 లక్ష్మీనారాయణ ఇద్దరు బొట్టు-బేతలను ఒకే వ్యక్తిగా భావించారు.16 మొదటి బేతరాజు చూడండి.

సుమారు 1000 నుండి కాకతీయులు స్వతంత్రులయ్యే వరకు ఆ కుటుంబం కళ్యాణి చాళుక్యుల సామంతులుగా కొరవిని ఉంచుకుందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు. ఆయన కథనంలో, అప్పుడు కాకతీయ రుద్రదేవుడు తన సేనాని రేచర్ల రుద్రుని వారిపైకి పంపాడు.15 ఒక నాగతి-భూపాలుడు తన ముందు పారిపోయాడని రేచర్ల రుద్రుని 1213 నాటి పాలంపేట శాసనం చెబుతుంది.15

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కుసుమాదిత్యుడు, నాగతులను 1218 నాటి ఒక వేంగి శాసనంలోని అవే పేర్లున్న ఇద్దరు సోదరులుగా గుర్తించారు.21 తర్వాత గణపతిదేవుడు ఆ కుటుంబాన్ని విసూరునాడు నుండి తరిమాడని ఆయన భావించారు.21 కృష్ణా జిల్లాలోని శ్రీకాకుళంలో ఉన్న తర్వాతి కాలపు ఒక శాసనంలో “కొరవిపుర ప్రభువు” బొట్టు శ్రీరామభద్రుని ప్రస్తావనే ఆయనకు దొరికిన చివరిది.21

ఆధారాలు, విభేదాలు

  • కాలక్రమం. ఆ కుటుంబపు రికార్డుల్లో దేనికీ తేదీ లేదు. మొదటి ఎనిమిది తరాలకు వెంకటరమణయ్య ఇచ్చిన తేదీలు నాల్గవ కుసుమాయుధునికి ఊహించిన సుమారు 1050 తేదీ మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి.2 ఆ దానపత్రానికి బెండాల్ ఇచ్చిన పదకొండవ శతాబ్దపు తేదీని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి సందేహించారు.4
  • స్థాపకుడు. బెండాల్ కోకిరాజును స్థాపకునిగా చేశారు.1 దానపత్రంలో పేర్కొన్న పొలకేశి, రణమర్దులు రాజమాత అచిదేవి పూర్వీకులని ఆయన భావించారు.1 పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వంశావళిని రణమర్దునితో ప్రారంభించారు.4
  • ఒకే కుటుంబమా, రెండు శాఖలా. లక్ష్మీనారాయణ కుక్కునూరు వంశావళిని మొగలిచెరువుల వంశావళితో కలిపారు.16 పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఆ సంబంధాన్ని రుజువు కానిదిగా చూశారు.17
  • కుక్కునూరు తామ్రశాసనం తేదీ. 1971-72 ప్రభుత్వ శాసన శాస్త్రవేత్త నివేదిక వాటి అక్షరాలను సుమారు 11వ శతాబ్దంలో ఉంచింది.2223 లక్ష్మీనారాయణ వాటిని సుమారు 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉంచారు.2223
  • బిజ్జ. రెండవ అరికేసరి అతిథిని వెంకటరమణయ్య బిజయితునిగా గుర్తించారు.13 ఫ్లీట్ అతనిని తూర్పు చాళుక్య నాలుగవ విజయాదిత్యునిగా గుర్తించారు.24 పరబ్రహ్మ శాస్త్రి అతనికి గొనగ అని పేరు పెట్టారు.14

Footnotes

  1. C. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV”, Indian Antiquary XXXII (1903), p. 281 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 36, note 55 continued (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 353, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 41, 52. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Bendall, “Grant of Kusumayudha IV” (1903), p. 284 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  6. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 41. ↩ ↩2

  7. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 33 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  8. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 22 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. F. Kielhorn, “Six Eastern Chalukya Grants: C. Bezvada Plates of Chalukya-Bhima I”, Epigraphia Indica V (1899), p. 130 and note 11 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, “The Chalukyas of Vemulavada”, appendix C to “The Eastern Chalukyas”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 508. Cite-only; paraphrased. ↩

  11. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  12. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 35, note 55 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  13. Venkataramanayya, Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 37, note 55 continued (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  14. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 55. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  15. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 56. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  16. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 354, reprinting Lakshminarayana (1974). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  17. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 53. ↩ ↩2

  18. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part II (1942), p. 78, No. 23, “Gudur Inscription of Kamasani” (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  19. Sreenivasachar, Corpus, Part II (1942), p. 79, translation (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 54. ↩ ↩2

  21. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 57. ↩ ↩2 ↩3

  22. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 351, summarising the Annual Report on Indian Epigraphy for 1971-72, p. 20. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  23. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 352, reprinting Bh. Lakshminarayana, “Kukkunuru Plates of Kusumadya”, Epigraphia Andhrica II (1974), pp. 39–49. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  24. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 381 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

వ్యక్తులు

నాల్గవ కుసుమాయుధుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు. ఒక సంస్కృత తామ్ర దానశాసనం, మొగలిచెరువుల దానశాసనం ద్వారా ఆయన తెలుసు. 1899లో సెసిల్ బెండాల్ దానిని హైదరాబాద్‌లోని నిజాం ఖజానాలో కనుగొని, 1903లో ప్రచురించారు. అది మంచికొండ జిల్లాలో కొరవి దగ్గరి ఒక గ్రామాన్ని ఒక బ్రాహ్మణుడికి ఇస్తుంది. కోకిరాజు నుంచి ఆ కుటుంబపు ఎనిమిది తరాలను అది ఇస్తుంది. బెండాల్ అక్షరాలను 11వ శతాబ్దం లేదా ఆ తర్వాతి కాలానివిగా చెప్పారు; ఎన్. వెంకటరమణయ్య నాల్గవ కుసుమాయుధుడిని దాదాపు 1040–1065లో ఉంచారు.

కుసుమాదిత్యుడు (ముదిగొండ చాళుక్య)

చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖ నాయకుడు, బొట్టు బేత కొడుకు. భద్రాచలం దగ్గర దొరికిన కుక్కునూరు తామ్ర ఫలకాల ద్వారా ఆయన తెలుసు. ఆయన పాలనలో మొదటి సంవత్సరంలో ఒక విపత్తు వచ్చిందని, ఆయన మంత్రులు ఇందపరాజు, రేమరాజు ఆయనను పన్నెండు సంవత్సరాలు ప్రవాసానికి తీసుకువెళ్లారని అవి చెబుతాయి. విసురునాడును పాలించడానికి వారు ఆయనను తిరిగి తెచ్చారు. ఆయన గోదావరి మీద ఒక అగ్రహారం (గ్రామ దానం)తో వారికి బహుమతి ఇచ్చాడు. దాని సంపాదకుడు అక్షరాలను దాదాపు 1200 నాటివిగా చెప్పారు; పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి కుసుమాదిత్యుడిని, ఆయన సోదరుడు నాగతిని దాదాపు 1218లో ఉంచారు.

శాసనాలు

నాల్గవ కుసుమాయుధుని మొగలిచెరువుల శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 1040–1065

చాళుక్యుల మదుగొండ (ముదిగొండ) శాఖకు చెందిన నాల్గవ కుసుమాయుధుడి సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. కొరవికి సరిహద్దుగా ఉన్న మొగలుచురువులు గ్రామాన్ని అది ఉత్తరాయణ సంక్రమణ సందర్భంగా బ్రాహ్మణుడు దోనేయకు ఇస్తుంది. 1899లో సెసిల్ బెండాల్ హైదరాబాద్‌లోని నిజాం ఖజానాలో ఐదు రేకులను చూసి, 1903లో వాటిని ప్రచురించారు. దానికి తేదీ లేదు. దాని అక్షరాలను బట్టి దాన్ని 11వ శతాబ్దానికి లేదా ఆ తర్వాతి కాలానికి చెందినదిగా చెబుతారు. కోకిరాజు నుంచి ఎనిమిది తరాల దాని వంశావళి ఆ కుటుంబ చరిత్రకు ఆధారం.

కుసుమాదిత్యుని కుక్కునూరు తామ్రశాసనం

భద్రాచలం దగ్గరి కుక్కునూరులో దొరికిన, చాళుక్యుల ముదిగొండ శాఖకు చెందిన కుసుమాదిత్యుని, సంస్కృత శ్లోకాలతో కూడిన తెలుగు గద్య తామ్ర దానపత్రం. అది కుటుంబాన్ని కొరవిపుర ప్రభువు కరియ-గొనగ నుండి చూపిస్తుంది. కుసుమాదిత్యుని మంత్రులు ఇందపరాజు, రేమరాజు అతనిని పన్నెండు సంవత్సరాల ప్రవాసంలోకి తీసుకెళ్లి, విసురు-నాడుకు తిరిగి తెచ్చారని అది చెబుతుంది. గోదావరిపై ఉన్న క్రిచ్చక గ్రామాన్ని అది వారికి ఇస్తుంది. పూర్తిగా తెలుగు గద్యంలో రాసిన తొలి తామ్ర దానపత్రం అదే అని దాని సంపాదకుడు పిలిచారు. దానికి తేదీ లేదు. అంచనాలు 11వ శతాబ్దం నుండి సుమారు 1200 వరకు ఉన్నాయి.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. R. C. Temple (ed.), The Indian Antiquary, Vol. XXXII (1903) (opens in a new tab), Education Society's Press, Bombay, 1903, pp. 281–284. C. Bendall, Grant of Kusumayudha IV. [Public domain]
  2. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 22, 33–37. Paraphrased. [Public domain in India]
  3. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. V (1898–99) (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the 1959 Government of India Press facsimile reprint), 1899, pp. 127–130. F. Kielhorn, Bezvada plates of Chalukya-Bhima I. [Public domain]
  4. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of H.E.H. the Nizam's Dominions, Part II: Texts and Translations (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1940, pp. 78–79. Gudur inscription. Paraphrased. [Public domain in India]
  5. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 39, 41–43, 51–57. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 351–356. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. G. Yazdani (ed.); Part VII by K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Early History of the Deccan, Parts VII-XI, Oxford University Press, London, published under the authority of the Government of Andhra Pradesh, 1960, pp. 508, 510–511. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: