తెలుగు చరిత్రTelugu History

బడులు, కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు, 1800–1956

తెలుగు నేలలో ఆధునిక చదువు ఎలా పెరిగిందో ఈ పేజీ చెబుతుంది. మద్రాసు జిల్లాలు (కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ), నిజాం హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (తెలంగాణ) రెండింటినీ పక్కపక్కనే చూపుతుంది. జిల్లాలవారీగా పెరిగిన విద్యార్థుల సంఖ్య, మొదటి కళాశాలలు, బాలికలు, దళితులు, ముస్లింల కోసం బడులు, బోధనా భాషగా తెలుగు నెమ్మదిగా ఎదిగిన తీరు, సాంకేతిక, వైద్య విద్యాలయాలు, ఉస్మానియా (1918), ఆంధ్ర (1926) విశ్వవిద్యాలయాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

సుమారు 1850 నుంచి 1956 వరకు ప్రభుత్వం నడిపిన, ప్రభుత్వ సాయం పొందిన బడులు తెలుగు ప్రాంతాలన్నిటా విస్తరించాయి. మొదటి కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు కూడా ఈ కాలంలోనే మొదలయ్యాయి.12 మద్రాసు జిల్లాలు (కోస్తా ఆంధ్ర, రాయలసీమ) మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ విధానాన్ని, మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయాన్ని అనుసరించాయి.13 నిజాం పాలనలోని హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (తెలంగాణ) తన సొంత విధానాన్ని ఏర్పరచుకుంది. అక్కడ ప్రాథమిక దశ దాటాక ఉర్దూలో బోధించేవారు.24 గ్రామాల అరుగు బడులు, మొదటి మిషన్ బడుల కథను బడులు, చదువు పేజీ చెబుతుంది. ఈ పేజీ అక్కడి నుంచి కథను కొనసాగిస్తుంది.

ఆధారాల గురించి. ఇక్కడి అంకెలు ఎక్కువగా మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ఏటా ప్రచురించిన Report on Public Instruction (ప్రజా విద్యపై నివేదిక) నుంచి, ఐదేళ్లకోసారి వచ్చే Progress of Education in India (భారతదేశంలో విద్యా ప్రగతి) సమీక్షల నుంచి తీసుకున్నవి.56 కళాశాలల కోసం 1907 నాటి గోదావరి గెజిటీర్, మిషన్ కళాశాలల చరిత్ర (1929), ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు 1939–40 రిజిస్టరు వాడాము.789 రిజిస్టరును ఆధారంగా మాత్రమే పేర్కొన్నాము, అందులోని వాక్యాలను ఉదహరించలేదు. హైదరాబాద్ కోసం Imperial Gazetteer (1909), ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ 1898 పుస్తకం, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయపు సొంత నివేదికలు వాడాము.21011

రెండు విధానాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి

1854లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ డైరెక్టర్లు చదువు గురించి తమ ఆదేశ లేఖ (despatch) పంపారు.1 దానితో గ్రాంట్-ఇన్-ఎయిడ్ మొదలైంది.1 అంటే తనిఖీకి ఒప్పుకున్న ప్రైవేటు బడులకు ప్రభుత్వం డబ్బు ఇవ్వడం.1 ఆ తర్వాత మద్రాసులో విద్యాశాఖ ఏర్పడింది.3 దానికి ప్రజా విద్యా డైరెక్టర్ (Director of Public Instruction), ఇన్‌స్పెక్టర్లు ఉండేవారు.3 ఆ తర్వాతి పెరుగుదలలో చాలా భాగం పాత గ్రామ బడులు కొత్త విధానంలో చేరడం వల్లే వచ్చిందని 1884లో ఒక కమిటీ గుర్తించింది.12

హైదరాబాద్‌లో ప్రభుత్వ విద్య 1854లో దార్-ఉల్-ఉలూమ్ అనే బడితో మొదలైంది.2 1875లో ఐదుగురు డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్లను నియమించి, బడుల పనిని రెవెన్యూ అధికారుల నుంచి తప్పించారు.13 సుమారు 1880లో చాదర్‌ఘాట్ హైస్కూల్ మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి కళాశాల అయింది.13 దాన్నే తర్వాత నిజాం కళాశాల అన్నారని గెజిటీర్ చెబుతుంది.13

పెరుగుతూ వచ్చిన విద్యార్థులు

మద్రాసు నివేదికలు విద్యార్థులను జిల్లాలవారీగా లెక్కించాయి.5 విద్యాశాఖకు తెలిసిన బడుల్లో మూడు సంవత్సరాల్లో ఉన్న విద్యార్థుల సంఖ్యను కింది పట్టిక చూపుతుంది.51415 జిల్లాల పేర్లు నివేదికల్లో ఉన్నట్టే ఇచ్చాము. గీత (–) ఉంటే ఆ ఏడాది ఆ జిల్లాకు నివేదిక వేరుగా అంకె ఇవ్వలేదని అర్థం.51415

జిల్లా1870–711890–911937–38
విశాఖపట్నం (Vizagapatam)3,09624,1421,82,099
గోదావరి4,71332,255తూర్పు 1,51,819; పశ్చిమ 1,09,127
కృష్ణా (Kistna)2,64636,7351,20,868
గుంటూరు––1,72,172
నెల్లూరు5,22521,83687,241
కడప (Cuddapah)3,56814,32961,936
కర్నూలు2,66410,27572,058
బళ్లారి4,27418,91152,244
అనంతపురం–8,02454,359
చిత్తూరు––71,966

మొదటి సంవత్సరాల అంకెలు చిన్నగా ఉండటానికి ఒక కారణం, అప్పట్లో విద్యాశాఖకు తెలిసిన బడులు తక్కువ కావడం.12 1937–38 అంకెల్లో విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి కొండ ప్రాంతాలు (ఏజెన్సీ) లేవు. నివేదిక వాటిని వేరుగా లెక్కించింది.15

కొన్ని జిల్లాలు చాలా వెనకబడే ఉన్నాయి.14 1890–91లో ప్రెసిడెన్సీ మొత్తంలో జనాభాలో బడికి వెళ్లేవారి వాటా అతి తక్కువగా ఉన్నది అనంతపురం, కడప, విశాఖపట్నం జిల్లాల్లోనే.14 విశాఖపట్నంలో 116 మందిలో ఒక్కరే విద్యార్థి.14 1911–12లో కూడా బడి వయసు బాలురలో బడికి వెళ్లేవారి వాటా అతి తక్కువ విశాఖపట్నంలోనే, వందకు 21.0 మంది.16

మొదటి కళాశాలలు

తొలి కళాశాలలు ఎక్కువగా హైస్కూళ్ల నుంచే ఎదిగాయి.78 రాజమండ్రిలోని ప్రభుత్వ కళాశాల 1853లో జిల్లా బడిగా మొదలైంది.7 నలుగురు విద్యార్థులతో దాని మొదటి కళాశాల తరగతి 1873 మొదట్లో ఏర్పడింది.17 1877లో అది ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల అయింది.18 ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల బి.ఎ. డిగ్రీ వరకు బోధిస్తుంది. సెకండ్-గ్రేడ్ కళాశాల ఫస్ట్ ఆర్ట్స్ (ఎఫ్.ఎ.) పరీక్ష వరకే బోధిస్తుంది.1918

మచిలీపట్నంలో మిషనరీ రాబర్ట్ నోబుల్ 1843 నవంబర్‌లో ఒక బడి తెరిచారు.8 అదే నోబుల్ కళాశాలగా ఎదిగి, 1864లో మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయంలో కళాశాలగా చేరింది.8

మరికొన్ని కళాశాలల స్థాపనలో రాజులు, జిల్లా అధికారులు సాయపడ్డారు.2021 విజయనగరం మహారాజా తన బడిలో 1877లో కళాశాల తరగతిని తెరిచి, 1883లో బి.ఎ. వరకు పెంచారు.20 కాకినాడలోని పిఠాపురం రాజా కళాశాల 1852లో ఇంగ్లీషు, దేశభాషల బడిగా మొదలై, 1884 జనవరిలో మొదటి కళాశాల తరగతిని తెరిచింది.2122

1939–40 నాటికి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి 23 కళాశాలలు ఉండేవి. వాటిలో ఆరు ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాలలు, ఎనిమిది ప్రాచ్య (సంస్కృత) కళాశాలలు.9 గుంటూరులోని ఆంధ్ర క్రైస్తవ కళాశాల, మచిలీపట్నంలోని హిందూ కళాశాల, విశాఖపట్నంలోని శ్రీమతి ఎ. వి. ఎన్. కళాశాల కూడా వాటిలో ఉన్నాయి.9 నెల్లూరులోని వెంకటగిరి రాజా కళాశాల, రాజమండ్రిలోని ప్రభుత్వ శిక్షణ కళాశాల మరికొన్ని.9

బడిలో బాలికలు

బాలురతో పోలిస్తే బాలికలు బడికి చాలా నెమ్మదిగా వచ్చారు.14 1890–91లో ప్రెసిడెన్సీలో బడి వయసు బాలికల్లో వందకు 3.2 మందే బడిలో ఉన్నారు. బాలుర్లో ఈ సంఖ్య 21.1.14 తెలుగు జిల్లాల్లో అది కృష్ణాలో 4.9, గోదావరిలో 4.0 నుంచి విశాఖపట్నం, కడపల్లో 1.3 వరకు ఉండేది.14 1937–38 నాటికి సంఖ్యలు పెరిగాయి కానీ అంతరం అలాగే ఉంది.15 ఆ ఏడాది కృష్ణా జిల్లాలో 74,879 మంది బాలురకు 45,989 మంది బాలికలు బడిలో ఉన్నారు.15 బళ్లారిలో 40,336 మంది బాలురకు 11,908 మంది బాలికలే ఉన్నారు.15

1939–40లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు రెండు కళాశాలలు స్త్రీలను మాత్రమే చేర్చుకునేవి.9 రెండూ సంస్కృత కళాశాలలే: గుంటూరులోని శ్రీ శారదా నికేతనం, రాజమండ్రిలోని ఆంధ్ర యువతీ సంస్కృత కళాశాల.9 కాకినాడ పిఠాపురం రాజా కళాశాలలో బాలికల కోసం వేరే వసతి గృహం ఉండేది.23

దళిత, ముస్లిం పిల్లల బడులు

మద్రాసు నివేదికలు దళిత పిల్లలను “పంచములు” అని, తర్వాత ఆది-ఆంధ్రులు, ఆది-ద్రావిడులు అని పిలిచాయి.2425 ప్రధానంగా వారి కోసమే ఉద్దేశించిన బడులు 1893–94లో 1,437 నుంచి 1,805కి పెరిగాయి.24 కృష్ణా జిల్లాలో ఇలాంటి బడులు 400కు పైగా, నెల్లూరులో 250కి పైగా ఉండేవి.26 గోదావరి, కర్నూలు, కడపల్లో ఒక్కోచోట 100కు పైగా ఉండేవి.26 అయినా జనాభాలో ప్రతి 10,000 మందికి 630 మంది పంచమ బాలురు, 94 మంది పంచమ బాలికలే బడిలో ఉన్నారని డైరెక్టర్ రాశారు.26

1928–29 నాటికి ప్రెసిడెన్సీలోని ప్రభుత్వ గుర్తింపు బడుల్లో 2,75,266 మంది ఆది-ద్రావిడ, ఆది-ఆంధ్ర విద్యార్థులు ఉన్నారు.25 కొన్ని బడులు అగ్రహారాలు (బ్రాహ్మణ వీధులు), చావడులు (గ్రామ సభా భవనాలు) వంటి చోట్ల నడిచేవి.25 ఈ పిల్లలను అక్కడికి రానిచ్చేవారు కాదు.25 ఆ ఏడాది అలాంటి 122 బడులను వారు రాగలిగే చోట్లకు మార్చారు.25 కాకినాడలో ఆది-ఆంధ్ర బాలుర కోసం ఉన్న రామమోహన్ విద్యార్థి నిలయాన్ని నడపడానికి పిఠాపురం రాజా కళాశాల సాయం చేసింది.23

1890–91లో దత్త మండలాలు (రాయలసీమ), కృష్ణా, నెల్లూరు, కర్నూలు జిల్లాల్లో బడికి వెళ్లే ముస్లిం పిల్లలు తక్కువని డైరెక్టర్ గుర్తించారు.27 సాయం కోసం కడప, కర్నూలు, కృష్ణా జిల్లాలకు ఒక్కో ముస్లిం తనిఖీ ఉపాధ్యాయుడు ఉండేవారు.27 1929–30లో ప్రెసిడెన్సీలోని వెల్లూరు, కర్నూలు అరబిక్ కళాశాలల్లో 196 మంది చదువుకున్నారు.28 హైదరాబాద్‌లో పరిస్థితి వేరు.10 1890లలో రాష్ట్ర జనాభాలో ముస్లింలు 9.7 శాతమే.10 అయినా 18,279 మంది ముస్లిం బాలురు, 2,163 మంది ముస్లిం బాలికలు బడిలో ఉంటే, హిందూ బాలురు 27,016 మంది, హిందూ బాలికలు 947 మందే ఉన్నారు.10

బోధనా భాషగా తెలుగు

చాలా కాలం మద్రాసులో హైస్కూళ్లు, కళాశాలలు ఇంగ్లీషులోనే బోధించాయి.29 1925లో మాధ్యమిక బడుల్లోని పై మూడు ఫారాల్లో (తరగతుల్లో) స్థానిక భాషలు వాడటానికి మద్రాసు ప్రభుత్వం అనుమతిచ్చింది.30 మొదట్లో ఈ అవకాశాన్ని చాలా కొద్దిమంది విద్యార్థులే వాడుకున్నారు.31 పాఠ్యాంశాలను స్థానిక భాషలో బోధించే మద్రాసు హైస్కూళ్లు 1932లో 102 ఉంటే, 1937 నాటికి 184 అయ్యాయి.29 ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు ఆర్ట్స్ కళాశాల 1931 నుంచి తెలుగు భాష, సాహిత్యాన్ని ఆనర్స్ డిగ్రీ వరకు బోధించింది.32

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ప్రాథమిక బడులు మాతృభాషలో బోధిస్తే, మాధ్యమిక బడులు, విశ్వవిద్యాలయం ఉర్దూలో బోధించాయి.433 ఇది సహేతుకమైన, ఖర్చు తక్కువైన రాజీ అని 1936 నాటి ఒక కమిటీ భావించింది.4 ప్రాథమిక బడుల్లో ఉర్దూ, స్థానిక భాషల తరగతులను పక్కపక్కనే నడపడానికి అయ్యే ఖర్చును కూడా అది ప్రస్తావించింది.4 తెలుగు, మరాఠీ, కన్నడ పరిశోధనకు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఉపకార వేతనాలు ఇచ్చింది.34 1949 జూన్ నుంచి 5, 6, 7 తరగతుల్లో తెలుగు, హిందీ, మరాఠీ, కన్నడ బోధనా మాధ్యమాలు అయ్యాయి.35

సాంకేతిక, వైద్య విద్యాలయాలు

తెలుగు జిల్లాల ప్రజల కోరిక మేరకు మద్రాసు ప్రభుత్వం 1923 జూలైలో విశాఖపట్నంలో ఒక వైద్య కళాశాలను ప్రారంభించింది.3637 1920లలో విశాఖపట్నంలో ఒక ఇంజనీరింగ్ బడి కూడా ఉండేది. దాన్ని ఏడాదికేడాది తాత్కాలికంగా కొనసాగించారు.38 1948 నాటికి కాకినాడలో కొత్త ఇంజనీరింగ్ కళాశాల మొదలైంది. దాన్ని మద్రాసు ప్రభుత్వం నడిపింది, అది ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉండేది.39 1946లో కాకినాడ, ఉయ్యూరుల్లో పాలిటెక్నిక్‌లు మొదలయ్యాయి.4041

హైదరాబాద్‌లో వైద్య బడి చాలా ముందే వచ్చింది.42 హైదరాబాద్ మెడికల్ స్కూల్ 1846లో స్థాపితమైంది.42 మొదట అది ఉర్దూలో బోధించేది, 1884 నుంచి ఇంగ్లీషులో.42 వరంగల్‌లో మొదలైన ఒక చిన్న ఇంజనీరింగ్ బడి 1896లో హైదరాబాద్‌కు మారింది.43 1890లో వరంగల్‌లో ఒక పారిశ్రామిక బడి మొదలైంది.43 ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం 1927లో తన సొంత వైద్య కళాశాలను, 1929లో ఇంజనీరింగ్, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలలను తెరిచింది.44

రెండు విశ్వవిద్యాలయాలు

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం 1918 చార్టరుతో ఏర్పడింది.33 దాని మొదటి కళాశాల 1919 ఆగస్టులో హైదరాబాద్‌లో మొదలైంది.45 ఒక భారతీయ భాష అయిన ఉర్దూలో విశ్వవిద్యాలయ విద్య అందించడానికి దేశంలో జరిగిన మొదటి ప్రయత్నం తనదేనని అది చెప్పుకుంది. ఇంగ్లీషు తప్పనిసరి రెండో భాష.11 ఆ తర్వాత హైదరాబాద్ నగరంలో, వరంగల్‌లో, ఔరంగాబాద్‌లో ఇంటర్మీడియట్ కళాశాలలు వచ్చాయి.46 నాంపల్లిలోని జనానా బడిలో స్త్రీల కోసం తరగతులు చేర్చారు.46 రాష్ట్ర బడులపై మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయపు అదుపు పోవాలని 1936లో హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఒక కమిటీ కోరింది.47 చూడండి: ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం.

మద్రాసులో, ఆంధ్రుల కోసం వేరే విశ్వవిద్యాలయం కావాలని మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ సెనేట్ కోరింది.6 ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ చట్టం 1926 జనవరిలో ఆమోదం పొంది, అదే ఏప్రిల్‌లో అమలులోకి వచ్చింది.648 ఉత్తరాన గంజాం నుంచి దక్షిణాన చిత్తూరు వరకు పన్నెండు జిల్లాలు దాని పరిధిలో ఉండేవి.48 దాని కేంద్రాన్ని మొదట విజయవాడ (అప్పటి బెజవాడ)లో పెట్టారు.48 1928–29లో మద్రాసు శాసన మండలి దాన్ని విశాఖపట్నానికి మార్చింది.49 చూడండి: ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం.

1956 వైపు

1950 మార్చి నాటికి హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో 9,027 ప్రభుత్వ, గుర్తింపు పొందిన విద్యాసంస్థలు ఉండేవి.50 అక్కడ 1922 నుంచే ప్రాథమిక విద్య ఉచితం.51 1953లో మద్రాసులోని తెలుగు జిల్లాలతో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.52 1954–55లో తిరుపతిలో శ్రీ వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం మొదలైంది.53 1956లో రాష్ట్రంలో సుమారు 18,000 ప్రాథమిక బడులు, 600 హైస్కూళ్లు ఉన్నాయని ఆంధ్ర ప్రభుత్వం చెప్పింది.54

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

నిజాం కళాశాల పుట్టుకను ఆధారాలు వేర్వేరుగా చెబుతాయి:

  • చాదర్‌ఘాట్ హైస్కూల్ సుమారు 1880లో కళాశాల అయిందని, దాన్ని “ఇప్పుడు నిజాం కళాశాల అంటున్నారని” Imperial Gazetteer (1909) చెబుతుంది.13
  • పాత హైదరాబాద్ కళాశాలను మదరసా-ఎ-ఆలియాతో కలిపి 1888లో నిజాం కళాశాలను ఏర్పరిచారని క్యాంప్‌బెల్ (1898) చెబుతారు.55

రెండు కళాశాలల తేదీల్లో కూడా భేదాలున్నాయి. విజయనగరం మహారాజా కళాశాల తన మొదటి కళాశాల తరగతిని 1877లో తెరిచిందని సత్యనాథన్ చెబుతారు.20 అది 1879లో సెకండ్-గ్రేడ్ కళాశాల అయిందని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ రిజిస్టరు చెబుతుంది.56 పిఠాపురం రాజా కళాశాలను 1862లో మళ్లీ నడపడం మొదలుపెట్టారని రిజిస్టరు అంటుంది.57 అది 1862లో కొంతకాలం మూతపడి, 1863 అక్టోబర్ 28న మళ్లీ తెరుచుకుందని గోదావరి గెజిటీర్ చెబుతుంది.21

Footnotes

  1. S. Satthianadhan, History of Education in the Madras Presidency (1894), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 73 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (1908), p. 118 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Report of the Sub-Committee (1936), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1870–71 (1871), pp. 6–7, table of schools and pupils by district, total pupils column (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Progress of Education in India, 1922–27 (Ninth Quinquennial Review), Vol. I, p. 58 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 154 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  8. Rajah B. Manikam, Missionary Collegiate Education in the Presidency of Madras (1929), p. 82 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Andhra University: The Annual Register 1939–40 (1939), p. 302, list of colleges (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  10. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 64 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Osmania University, Hyderabad Deccan, 1930–31 (1931), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Indian Education Commission, Report by the Madras Provincial Committee (1884), p. 71 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  14. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1890–91 (1891), p. 6, tables of scholars by district and of boys and girls at school (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  15. Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1937–38, Vol. II, Supplemental statistics, p. 4, table 2, scholars by district (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  16. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1911–12 (1912), p. 4, in the bound volume of reports for 1910–11 to 1915 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1872–73, p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Hemingway, Godavari (1907), p. 155 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 147 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Satthianadhan, History of Education (1894), p. 211 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  21. Hemingway, Godavari (1907), p. 157 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. Hemingway, Godavari (1907), p. 158 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  23. Andhra University: The Annual Register 1939–40, p. 339 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  24. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1893–94, p. 69 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  25. Report on Public Instruction for 1928–29, Vol. I, p. 27 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  26. Report on Public Instruction for 1893–94, p. 70 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  27. Report on Public Instruction for 1890–91 (1891), p. 93 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  28. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1929–30, p. 30, in the same bound volume (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  29. Progress of Education in India, 1932–37, Vol. I, p. 98 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  30. Progress of Education in India, 1922–27, Vol. I, p. 100 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  31. Progress of Education in India, 1922–27, Vol. I, p. 101 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  32. Progress of Education in India, 1932–37 (Eleventh Quinquennial Review), Vol. I, p. 61 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  33. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 216, “The Osmania University” by H. A. Ansari, Registrar (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  34. Osmania University, 1930–31 (1931), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  35. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 138 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  36. Andhra University: The Annual Register 1939–40, p. 332 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  37. Progress of Education in India, 1922–27, Vol. I, p. 191 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  38. Progress of Education in India, 1922–27, Vol. I, p. 195 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  39. Facilities for Technical Education in India (1948), p. 8 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  40. Facilities for Technical Education in India (1948), p. 51 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  41. Facilities for Technical Education in India (1948), p. 52 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  42. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 79 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  43. Imperial Gazetteer: Hyderabad State (1909), p. 77 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  44. Osmania University, 1930–31 (1931), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  45. Osmania University Calendar, 1335–1336 Fasli (1928–29), Introduction, p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  46. Osmania University Calendar, 1928–29, Introduction, p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  47. Committee for the Reorganisation of Education in the Hyderabad State: Report of the Sub-Committee (1936), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  48. Progress of Education in India, 1922–27, Vol. I, p. 59 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  49. Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1928–29, Vol. I, p. 10 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  50. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 135 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  51. Report on the Administration of the Hyderabad State (1950), p. 136 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  52. The Andhra State Act, 1953 (Act No. 30 of 1953), Parliament of India. ↩

  53. Andhra Legislative Assembly Debates, Vol. II, No. 5 (2 March 1956), p. 386, the Government’s statement on the budget (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  54. Andhra Legislative Assembly Debates, Vol. II, No. 5 (2 March 1956), p. 393 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  55. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 90, life of W. A. Home (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  56. Andhra University: The Annual Register 1939–40, p. 361 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  57. Andhra University: The Annual Register 1939–40, p. 336 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

వ్యక్తులు

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం

క్రీ.శ. 1853–1906

ముల్లా అబ్దుల్ ఖయ్యూం (1853–1906) నిజాం హైదరాబాద్‌కు చెందిన పండితుడు, అధికారి. అక్కడ తొలి ప్రజాచైతన్యానికి నాయకత్వం వహించారు. 1885 తర్వాత త్వరలోనే భారత జాతీయ కాంగ్రెసులో చేరారు. 1894లో నిర్బంధ విద్య కోసం ఒక పుస్తకం రాశారు. దాయిరతుల్ మఆరిఫ్, ఒక రాష్ట్ర గ్రంథాలయం స్థాపనకు తోడ్పడ్డారు. 1905లో అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయతో కలిసి హైదరాబాద్‌లో స్వదేశీ ఉద్యమం మొదలుపెట్టారు.

సంస్థలు

నోబుల్ కళాశాల, మచిలీపట్నం

క్రీ.శ. 1843

మచిలీపట్నంలో చర్చ్ మిషనరీ సొసైటీ నడిపిన కళాశాల, తెలుగు నేలలో అన్నిటికంటే పాత కళాశాల. మిషనరీ రాబర్ట్ నోబుల్ 1843 నవంబర్ 21న ఇద్దరు బాలురతో తెరిచిన బడి నుంచి ఇది ఎదిగింది. 1864లో మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి సెకండ్-గ్రేడ్ కళాశాల, 1892లో ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల అయింది. 1926లో కొత్త ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో చేరింది.

ఆంధ్ర క్రైస్తవ కళాశాల, గుంటూరు

క్రీ.శ. 1848

గుంటూరులో అమెరికన్ లూథరన్ మిషన్ కళాశాల. దాని మొదటి ఇంగ్లీషు బడి 1848లో మొదలైంది. అమెరికా అంతర్యుద్ధం వల్ల నిధులు ఆగిపోవడంతో 1863లో మూతపడి, 1874లో డాక్టర్ ఎల్. ఎల్. ఉల్ ఆధ్వర్యంలో మళ్లీ తెరుచుకుంది. 1885లో సెకండ్-గ్రేడ్, 1926లో ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల అయి, 1927లో ఆంధ్ర క్రైస్తవ కళాశాల అనే పేరు తీసుకుంది. 1929లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో అన్నిటికంటే ఎక్కువ విద్యార్థులు దీనిలోనే ఉన్నారు.

పిఠాపురం రాజా కళాశాల, కాకినాడ

క్రీ.శ. 1852

కాకినాడలోని కళాశాల. కలెక్టర్, ఆయన శిరస్తాదార్ కలిసి 1852లో స్థాపించిన ఇంగ్లీషు, దేశభాషల బడిగా ఇది మొదలైంది. దాని తొలి విద్యార్థుల్లో ఒకరైన పిఠాపురం రాజా దానికి నిధి ఇచ్చారు. 1884 జనవరిలో మొదటి కళాశాల తరగతి మొదలై, రాజా పేరు దానికి వచ్చింది. 1926–27లో పిఠాపురం మహారాజా దాని ఏకైక యజమాని అయి, దాన్ని ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాలగా చేశారు.

ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ కళాశాల, రాజమండ్రి

క్రీ.శ. 1853

ఉత్తర సర్కారుల కోసం మద్రాసు ప్రభుత్వం నడిపిన కళాశాల. 1853లో జిల్లా బడిగా మొదలై, 1868లో ప్రొవిన్షియల్ బడి అయింది. 1873లో మొదటి కళాశాల తరగతి ఏర్పడింది. 1877లో బి.ఎ. వరకు బోధించే ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల అయింది. 1907లో ప్రెసిడెన్సీలోని మూడు ప్రభుత్వ ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాలల్లో ఇది ఒకటి. 1939–40లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల.

దార్-ఉల్-ఉలూమ్, హైదరాబాద్

క్రీ.శ. 1854

హైదరాబాద్ ప్రభుత్వపు మొదటి బడి, 1854లో నగరంలో స్థాపితమైంది. అది రాష్ట్రపు తొలి ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇచ్చింది. తర్వాత దాన్ని శాఖా బడులుగా విభజించారు. చివరికి అది పంజాబ్ విశ్వవిద్యాలయ ప్రాచ్య పరీక్షలకు విద్యార్థులను పంపిన ప్రాచ్య కళాశాల అయింది. 1898లో కళాశాలలో 55, బడిలో 317 మంది ఉండేవారు. 1920ల నాటికి దాని పేరుతో ఉస్మానియా హైస్కూల్ ఉండేది.

హిందూ కళాశాల, మచిలీపట్నం

క్రీ.శ. 1856

మచిలీపట్నంలోని హిందూ కళాశాల. మిషనరీల ఒత్తిడి లేకుండా తమ పిల్లలకు మంచి చదువు కావాలనుకున్న హిందూ కుటుంబాల కోసం సర్ శేషయ్య శాస్త్రి 1856 జనవరి 1న హిందూ ఆంగ్లో-వర్నాక్యులర్ స్కూల్‌గా దీన్ని స్థాపించారని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ రిజిస్టరు చెబుతుంది. 1863లో హైస్కూలు, 1928 జూలైలో సెకండ్-గ్రేడ్ కళాశాల, 1934 జూలైలో ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల అయింది.

మహారాజా కళాశాల, విజయనగరం

క్రీ.శ. 1857

విజయనగరం మహారాజుల కళాశాల. సర్ విజయరామరాజు అని తాను పిలిచిన విజయనగరం మహారాజా 1857లో బడిని స్థాపించి, 1868లో హైస్కూలుగా చేశారని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ రిజిస్టరు చెబుతుంది. 1877లో (రిజిస్టరు ప్రకారం 1879లో) మొదటి కళాశాల తరగతి మొదలైంది, 1883 నుంచి బి.ఎ. వరకు బోధించింది. దశాబ్దాల పాటు విజయనగరం సంస్థానమే దాని ఖర్చు భరించింది. 1885లో విశాఖపట్నం జిల్లాలో ఉన్న ఏకైక ఫస్ట్-గ్రేడ్ కళాశాల ఇదే.

శ్రీమతి ఎ. వి. ఎన్. కళాశాల, విశాఖపట్నం

క్రీ.శ. 1860

విశాఖపట్నంలోని కళాశాల. పాఠశాలల ఇన్‌స్పెక్టర్, కలెక్టర్, విజయనగరం మహారాజా, ఒక స్థానిక పెద్దమనిషి కలిసి 1860లో స్థాపించిన ఆంగ్లో-వర్నాక్యులర్ స్కూల్‌గా ఇది మొదలైంది. సెకండ్-గ్రేడ్ కళాశాల అయినప్పుడు హిందూ కళాశాల అయింది. ఎ. వి. నరసింగ రావు (1892) వీలునామాలో రాసిన లక్ష రూపాయలతో 1899 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అది శ్రీమతి ఎ. వి. నరసింగ రావు కళాశాల అయింది.

వెంకటగిరి రాజా కళాశాల, నెల్లూరు

క్రీ.శ. 1875

నెల్లూరులోని కళాశాల. వెంకటగిరి సంస్థానం దివాన్ ఎస్. నారాయణస్వామి చెట్టి 1875లో దీన్ని బడిగా స్థాపించారు. 1886లో వెంకటగిరి మహారాజా దాన్ని ఆదుకున్నారు, 1895లో దానికి ఆయన పేరు వచ్చింది. ఆయన కుమారుడు దాన్ని కళాశాలగా పెంచి 1920 జూలైలో ప్రారంభించారు. 1939–40లో అది 337 మంది ఇంటర్మీడియట్ విద్యార్థులతో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు సెకండ్-గ్రేడ్ కళాశాల.

ప్రభుత్వ శిక్షణ కళాశాల, రాజమండ్రి

క్రీ.శ. 1883

రాజమండ్రిలో తెలుగు ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇచ్చిన కళాశాల. 1883లో జిల్లా బోర్డు నార్మల్ బడిగా మొదలై, 1894 ఫిబ్రవరిలో కళాశాల అయింది. 1904 నుంచి ఎల్.టి. (లైసెన్షియేట్ ఇన్ టీచింగ్) కోసం పట్టభద్రులకు శిక్షణ ఇచ్చింది. 1911లో దాని పట్టభద్రుల తరగతిని మద్రాసు దగ్గరి సైదాపేటకు తరలించారు. కానీ 1917 జూలై 2న తెలుగు జిల్లాల కోసం వేరే టీచర్స్ కళాశాల రాజమండ్రిలో మళ్లీ మొదలైంది.

నిజాం కళాశాల

సుమారు క్రీ.శ. 1888

హైదరాబాద్ నగరంలో ఇంగ్లీషులో బోధించిన కళాశాల. ఇది మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉండేది. చాదర్‌ఘాట్ హైస్కూల్ సుమారు 1880లో కళాశాల కావడమే దీని మూలమని Imperial Gazetteer చెబుతుంది. పాత హైదరాబాద్ కళాశాలను మదరసా-ఎ-ఆలియాతో కలిపి 1888లో నిజాం కళాశాలను ఏర్పరిచారని క్యాంప్‌బెల్ అంటారు. 1936లో ఒక కమిటీ దీన్ని ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంతో కలపాలని సూచించింది.

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం

క్రీ.శ. 1918

హైదరాబాద్ రాష్ట్రపు విశ్వవిద్యాలయం. ఏడవ నిజాం 1917 ఏప్రిల్‌లో దీనికి ఆదేశం ఇచ్చారు, 1918 చార్టరు దీన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఇది ఉర్దూలో బోధించింది, ఇంగ్లీషును తప్పనిసరి భాషగా నేర్పింది. దాని మొదటి కళాశాల 1919లో మొదలైంది. 1930 నాటికి న్యాయశాస్త్రం, వైద్యం, ఇంజనీరింగ్, ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాశాలలు, వరంగల్, ఔరంగాబాద్‌లలో ఇంటర్మీడియట్ కళాశాలలు, స్త్రీల కళాశాల వచ్చాయి.

వైద్య కళాశాల, విశాఖపట్నం

క్రీ.శ. 1923

తెలుగు జిల్లాల కోసం ఏర్పడిన వైద్య కళాశాల. తెలుగు జిల్లాల ప్రజల కోరిక మేరకు మద్రాసు ప్రభుత్వం 1923 జూలైలో విశాఖపట్నంలోని పాత ఆసుపత్రి భవనాల్లో దీన్ని ప్రారంభించింది. ఇది ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ ఎం.బి.బి.ఎస్. కోసం బోధించింది, తెలుగు జిల్లాల విద్యార్థులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. 1939–40 నాటికి దీనిలో 391 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు, 300కు పైగా పడకల ఆసుపత్రి ఉండేది.

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం

క్రీ.శ. 1926

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగు జిల్లాల విశ్వవిద్యాలయం. 1926 జనవరిలో ఆమోదం పొందిన చట్టం అదే ఏప్రిల్‌లో అమలులోకి రావడంతో ఇది ఏర్పడింది. దాని కేంద్రాన్ని మొదట విజయవాడ (అప్పటి బెజవాడ)లో పెట్టారు, 1928–29లో విశాఖపట్నానికి మార్చారు. వాల్తేరులో తన సొంత ఆర్ట్స్ (1931), సైన్స్, టెక్నాలజీ (1932) కళాశాలలు తెరిచింది. 1939–40 నాటికి దానికి 23 కళాశాలలు ఉండేవి.

మదరసా-ఎ-ఆలియా

హైదరాబాద్ నగరంలో సంస్థానాధీశుల పిల్లల కోసం ఉన్న బడి. మంత్రి సర్ సాలార్ జంగ్ కుమారులు, బంధువుల కోసం ఇంగ్లీషు ఉపాధ్యాయులతో ప్రైవేటు బడిగా మొదలై, 1870లలో ఉన్నత వర్గాల కోసం ప్రజా బడి అయింది. 1879లో అందులో 19 మంది, 1900ల నాటికి సుమారు 200 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు. తర్వాత అది నిజాం కళాశాలకు అనుబంధమైంది.

అంశాలు

దళితుల చరిత్ర: మాలలు, మాదిగలు, ఆది ఆంధ్ర ఉద్యమం

1860ల నుంచి 1950ల వరకు తెలుగు నేలలోని మాల, మాదిగ తదితర దళిత సముదాయాల చరిత్ర: గ్రామాల పనిలో, భూమిలో వారి స్థానం, క్రైస్తవ సామూహిక మత మార్పిడులు, 1893 తర్వాత తెరిచిన ప్రత్యేక బడులు, గౌరవప్రదమైన పేరు కోసం ఆది ఆంధ్ర, ఆది హిందూ ఉద్యమాలు చేసిన పోరాటం, బావులు, వీధులు, గుడులను తెరిచిన చట్టాలు, తెలుగులో తొలి దళిత రచయితలు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (25)
  1. S. Satthianadhan, History of Education in the Madras Presidency (opens in a new tab), Srinivasa, Varadachari & Co., Madras, 1894, pp. 42, 147, 211. [Public domain]
  2. Parliament of India, The Andhra State Act, 1953 (Act No. 30 of 1953), Government of India, 1953. [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]
  3. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 118. [Public domain]
  4. India. Education Commission, Report by the Madras Provincial Committee, with Evidence Taken before the Committee and Memorials Addressed to the Education Commission (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1884, pp. 71. [Public domain]
  5. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1870-71 (opens in a new tab), Government Press, Madras (Selections from the Records of the Madras Government, No. XXVIII), 1871, pp. 6–7. [Public domain]
  6. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1872-73 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1874, pp. 29. [Public domain]
  7. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1890-91 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1891, pp. 6, 93. [Public domain]
  8. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency for 1893-94 (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1894, pp. 69–70. [Public domain]
  9. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1910-11 to 1915 (bound volume) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1911, pp. 1911–12 report, p. 4. [Public domain]
  10. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1928-29 and later years (bound volume) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1930, pp. 1928–29, pp. 1, 10, 27; 1929–30, p. 30. [Public domain]
  11. Madras. Department of Public Instruction, Report on Public Instruction in the Madras Presidency, 1937-38, Vol. II (Supplemental statistics) (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1938, Vol. II, Supplemental statistics, p. 4. Public domain in India; figures only. [Public domain in India]
  12. Bureau of Education, India, Progress of Education in India, 1922-27 (Ninth Quinquennial Review), Vols. I and II (opens in a new tab), 1929, pp. 58–59, 100–101, 191, 195. [Public domain]
  13. John Sargent, Bureau of Education, India, Progress of Education in India, 1932-37 (Eleventh Quinquennial Review), Vols. I and II (opens in a new tab), Government of India, 1937, pp. 61, 98. [Public domain in India]
  14. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 154–155, 157. [Public domain]
  15. Rajah B. Manikam, Missionary Collegiate Education in the Presidency of Madras, India (opens in a new tab), Conestoga, Lancaster, Pa., 1929, pp. 82, 88. [Public domain]
  16. Andhra University, Andhra University: The Annual Register 1939-40, with Grierson Commemoration Volume (opens in a new tab), Andhra University, Waltair, 1939, pp. 302, 312, 332, 339, 349, 361. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  17. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 73–74, 77, 79. [Public domain]
  18. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 64–65, 90. [Public domain]
  19. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 216. [Public domain]
  20. Osmania University, Osmania University, Hyderabad Deccan, 1930-31 (opens in a new tab), Osmania University, Hyderabad, 1931, pp. 1–2, 6. [Public domain]
  21. Osmania University, Osmania University Calendar, 1335-1336 Fasli (1928-29) (opens in a new tab), Osmania University, Hyderabad, 1928, pp. 29–30. [Public domain]
  22. A. H. Mackenzie and Fazl Muhammad Khan, Committee for the Reorganisation of Education in the Hyderabad State: Report of the Sub-Committee (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad-Deccan, 1936, pp. 3, 7. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  23. Government of Hyderabad, Report on the Administration of Hyderabad State, September 1948 - March 1950 (opens in a new tab), Government of Hyderabad, 1950, pp. 135–136, 138. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  24. Ministry of Education, Bureau of Education (India), Facilities for Technical Education in India: Preliminary Report on the Survey of Technical Institutions (Pamphlet 52), Part I (opens in a new tab), Manager of Publications, Government of India Press, New Delhi, 1948, pp. 8, 51–52. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  25. Andhra Legislative Assembly, Andhra Legislative Assembly Debates, Vol. II, No. 5 (2 March 1956) (opens in a new tab), 1956, pp. 386, 393. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: