తెలుగు చరిత్రTelugu History

విజయాదిత్యుడు (బాదామి చాళుక్యుడు)

విజయాదిత్యుడు 696 నుంచి దాదాపు 733 వరకు బాదామి చాళుక్యుల రాజు, వినయాదిత్యుని కొడుకు. యువరాజుగా ఉన్నప్పుడు కృష్ణా ఉత్తర ఒడ్డున ఒక గ్రామాన్ని దానం చేయమని తండ్రిని కోరాడు. రాజైన తర్వాత ఈశానాచార్యుడు అనే శైవ గురువు చేత అలంపూర్‌లో ఒక ప్రాకారం కట్టించాడు. అలంపూర్‌లోని 713 నాటి రాతిఫలకం రెండు లిపుల్లో ఉంది; వాటిలో ఒకటైన తొలి ఉత్తరాది లిపి దక్షిణ భారతదేశంలో అతి పాత ఉదాహరణల్లో ఒకటని జి. ఎస్. గాయ్ భావించారు.

విజయాదిత్యుడు బాదామి చాళుక్యుల రాజు. 696 నుంచి దాదాపు 733 వరకు పాలించాడు.12 ఇప్పటి తెలంగాణలో తుంగభద్ర ఒడ్డున ఉన్న అలంపూర్లోని ఆయన శాసనాలు అక్కడి ఆలయాల పట్ల ఆయన శ్రద్ధను చూపుతాయి.345 వాటిలో ఒకటి ఉత్తరాది లిపిలో రాసిన దక్షిణ భారత శాసనాల్లో అతి పాతవాటిలో ఒకటి.5

ఆయన ఎవరు

విజయాదిత్యుడు వినయాదిత్యుని కొడుకు; 696లో తండ్రి తర్వాత రాజయ్యాడు.1 ఆయన శాసనాలు ఆయనకు సత్యాశ్రయ, సమస్తభువనాశ్రయ (“లోకానికంతా ఆశ్రయం”) అనే బిరుదులు ఇస్తాయి.1 692 నాటికే ఆయన యువరాజు.6 ఉత్తరాది దండయాత్రలో తండ్రికి సాయం చేశాడు.6

ఒకసారి శత్రువులు ఆయనను మాటు వేసి పట్టుకున్నారు.6 కానీ ఆయన సొంత ప్రయత్నంతో తప్పించుకుని, తన రాజ్యమంతటా అధికారాన్ని స్థిరపరచుకున్నాడని ఫ్లీట్ రాశారు.6 పట్టదకల్‌లో ఇప్పుడు సంగమేశ్వరం అని పిలిచే పెద్ద శివాలయాన్ని ఆయనే కట్టించాడు.6 రాష్ట్రకూట రాజు రెండవ ఇంద్రునితో ఆయన స్నేహంగా ఉన్నాడని, ఒక చాళుక్య రాకుమార్తెను అతనికిచ్చి పెళ్లి చేశాడని రాబర్ట్ సూయెల్ రాశారు.7 వారి కొడుకే దంతిదుర్గుడు; ఆయనే తర్వాత చాళుక్యులను పడగొట్టాడు.7 దంతిదుర్గుడు చూడండి.

కృష్ణా తీరంలో ఒక దానం

యువరాజుగా ఉన్నప్పుడు విజయాదిత్యుడు కొందరు బ్రాహ్మణులకు దానం చేయమని తండ్రిని కోరాడు.8 అందుకే 692లో వినయాదిత్యుడు కృష్ణా ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న ఒక గ్రామాన్ని వారికి ఇచ్చాడు.8 ఈ దానపత్రం కర్నూలు జిల్లా నుంచి వచ్చింది.8 అందులో పేర్కొన్న విజయాదిత్యుడు రాజు కొడుకే అని జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్ భావించారు.8

అలంపూర్ ప్రాకారం

అలంపూర్‌లో విజయాదిత్యుని కాలపు, దెబ్బతిన్న ఒక శాసనం శక 626 (704; శకం సంవత్సరాలను లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నాటిది.4 అది మొదటి పులకేశి నుంచి బాదామి రాజుల వంశావళిని ఇస్తుంది.4 రాజు కోరిక మేరకు ఒక ప్రాకారం కట్టి, దానిని ఈశానాచార్యుడు అనే గురువుకు అంకితం చేశారని అది చెబుతుంది.4 ఈశానాచార్యుడు శైవ సన్యాసుల కాలాముఖ శాఖకు అధిపతి అయి ఉండవచ్చని కార్పస్ ఆఫ్ ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్ ఇన్ ది తెలంగాణ డిస్ట్రిక్ట్స్ (1973) భావించింది; ఇది ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా సారాంశంలో ఉంది.9

రెండవ రాతిఫలకం అలంపూర్ కోట గోడలో, నదికి దిగే మెట్ల దగ్గర అమర్చి ఉంది.3 జి. ఎస్. గాయ్ 1959లో దానిని నకలు తీసి ఎపిగ్రాఫియా ఇండికాలో ప్రచురించారు.3 విజయాదిత్యుని ఆజ్ఞతో ఈశానాచార్యుడు ఒక ప్రాకారం కట్టాడని అది నమోదు చేస్తుంది.5 గాయ్ దాని తేదీని రాజు పద్దెనిమిదవ పాలనా సంవత్సరంలో, 713 మే 13 శుక్రవారంగా లెక్కించారు.5 ఆ కోటే నవలింగేశ్వర ఆలయాలను చుట్టి ఉందని, వాటిలో బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయం ముఖ్యమైనదని ఆయన గుర్తించారు.5

ఒకే ఫలకంపై రెండు లిపులు

713 నాటి ఫలకం ఒకే పాఠాన్ని రెండుసార్లు ఇస్తుంది.3 ఒకటి తొలి తెలుగు-కన్నడ అక్షరాల్లో, మరొకటి సిద్ధమాతృక అనే తొలి ఉత్తరాది లిపిలో ఉంది.3 దక్షిణ భారతదేశంలో ఉత్తరాది లిపి వాడకాన్ని ఇది కనీసం నలభై ఏళ్లు వెనక్కి తీసుకెళ్తుందని గాయ్ రాశారు.5 ఈశానాచార్యుడు బహుశా ఉత్తరాది వ్యక్తి అని, రెండవ పాఠం ఆయన కోసమే చెక్కారని 1959–60 శాసన నివేదిక సారాంశం సూచిస్తుంది.10

విజయాదిత్యుని కాలపు మరో స్తంభ శాసనం బాలబ్రహ్మేశ్వర ఆలయంలో ఉంది.10 ఉత్తర భారత ప్రభువుపై ఆయన తండ్రి వినయాదిత్యుడు సాధించిన విజయాన్ని అది పొగుడుతుంది.10 అలంపూర్ ఆలయాలు చూడండి.

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

  • ప్రాకార ఫలకం తేదీ. గాయ్ శక 636, పద్దెనిమిదవ సంవత్సరాన్ని 713గా చదివారు.5 1959–60 శాసన నివేదిక సారాంశం అవే రెండు పాఠాలకు శక 635, 636 అని ఇచ్చి, వాటిని 714–715గా లెక్కిస్తుంది.10
  • 704 నాటి శాసనం. 1961 జాబితా దాని తేదీని శక 626గా చదివి, పాలనా సంవత్సరాన్ని సందేహంతో “[18?]” అని ఇస్తుంది.4 గాయ్ శక 619ను రాజు మొదటి సంవత్సరంగా లెక్కించారు; ఆ లెక్కన పద్దెనిమిదవ సంవత్సరం 713లో వస్తుంది.5

Footnotes

  1. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 370 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩

  3. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 47, reprinting G. S. Gai, “Alampur Inscription of Chalukya Vijayaditya, Saka 635 and 636”, Epigraphia Indica XXXV, pp. 121–124. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 38, No. 107 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 48, reprinting Gai, Epigraphia Indica XXXV. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  6. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 371 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  7. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), pp. 26–27 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  8. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 369 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  9. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 45, summarising the Corpus of Inscriptions in the Telangana Districts VI (1973), pp. 3–4. Cite-only; paraphrased. ↩

  10. Epigraphia Telanganica I (2023), p. 49, summarising the Annual Report on Indian Epigraphy for 1959-60, pp. 21 and 58, and Inscriptions of Andhra Pradesh, Mahabubnagar District I (2003), pp. 15–16. Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

రాజవంశాలు

బాదామి చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 550–757

బాదామి చాళుక్యులు సుమారు 550 నుంచి 757 వరకు వాతాపి (బాదామి) నుంచి పశ్చిమ దక్కన్‌ను పాలించారు. రెండవ పులకేశి సుమారు 615లో పిష్టపురం (పిఠాపురం), కొల్లేరు సరస్సు ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను తన తమ్ముడు విష్ణువర్ధనుడిని వేంగిలో ఉంచాడు. అక్కడ తూర్పు చాళుక్య వంశ పాలన మొదలైంది. వారి దానపత్రాలు, శాసనాల ప్రకారం, 631లో గుంటూరు ప్రాంతం, మొదటి విక్రమాదిత్యుడు, అతని వారసుల కాలంలో కర్నూలు, అలంపురం ప్రాంతం, 660లో నెల్లూరులో భూమి వారి ఆధీనంలో ఉండేవి. 750లలో రాష్ట్రకూట దంతిదుర్గుడు చివరి రాజు రెండవ కీర్తివర్మను అధికారం నుంచి తొలగించాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 369–373. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts, chapter II, The Western Chalukyas of Badami. [Public domain]
  2. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 26–28. Paraphrased. [Public domain in India]
  3. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 38. Paraphrased. [Public domain in India]
  4. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 44–49. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: