ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

లేపాక్షి

అనంతపురం జిల్లాలో హిందూపురానికి తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున ఉన్న గ్రామం. తక్కువ ఎత్తున్న కూర్మశైల కొండపై ఉన్న వీరభద్ర ఆలయానికి, దాని దగ్గరి భారీ రాతి నందికి ఇది ప్రసిద్ధి. అచ్యుతదేవరాయల పాలనలో పెనుకొండకు చెందిన విరూపణ్ణ ఆలయాన్ని కట్టించాడు. 1533–1538 నాటి ఆలయ శాసనాలు లేపాక్షిని పెనుకొండ రాజ్యంలోని ఉపవిభాగమైన రొద్ద-నాడులో ఉంచుతాయి.

Colour photograph of carved granite pillars standing in the open court of the unfinished marriage hall at Lepakshi, a temple tower behind.
Colour photograph of carved granite pillars standing in the open court of the unfinished marriage hall at Lepakshi, a temple tower behind. · Basavaraj M (Wikimedia Commons) (opens in a new tab) · CC BY-SA 4.0 (opens in a new tab)

1905 నాటి అనంతపురం గెజిటీర్ లేపాక్షిని “హిందూపురానికి తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున ఉన్న, 2,376 మంది జనాభా గల చిన్న వ్యవసాయ గ్రామం” అని వర్ణిస్తుంది.1 ఈ గ్రామం “తన వీరభద్ర ఆలయానికి, దాని దగ్గర నిలిచి ఉన్న భారీ రాతి నందికి బాగా ప్రసిద్ధి” అని అది చెబుతుంది.1 ఆలయం “తక్కువ ఎత్తున్న ఒక రాతి కొండపై కట్టారు”. గెజిటీర్ దాన్ని అత్యుత్తమ విజయనగర వాస్తుశిల్ప శైలిలో ఉన్న గుర్తించదగిన కట్టడం అని పిలుస్తుంది.1

నంది ఆలయానికి సుమారు రెండు వందల గజాలు తూర్పున ఉంది.2 అది “అద్భుతమైన పనితనం”, సుమారు పదిహేను అడుగుల ఎత్తు, సుమారు ఇరవై ఏడు అడుగుల పొడవు అని గెజిటీర్ చెబుతుంది.2 దాన్ని “చాలా శ్రద్ధగా పూర్తి చేశారు”.2

1919లో వి. రంగాచార్య (V. Rangacharya) గ్రామంలోని విష్ణు ఆలయం గురించి రాశారు.3 ఒక తెలుగు కవి తన తెలుగు నాటక కావ్యం లేపాక్షి-రామాయణములో దాన్ని గౌరవించాడని ఆయన చెప్పారు.3 ఆ కావ్యాన్ని “తోలుబొమ్మలాటల సందర్భాలలో విస్తృతంగా పాడతారు” అని ఆయన అర్థం చేసుకున్నారు.3 వీరభద్ర ఆలయం, లేపాక్షి పేజీ చూడండి.

శాసనాలలో లేపాక్షి

ఆలయ శాసనాలను 1912లో నకలు తీశారు.34 అవి అచ్యుతదేవరాయల పాలనలో 1533 నుంచి 1538 వరకు నాటివి.34 అవి దేవుడిని “లేపాక్షిపురంలోని కూర్మశైల కొండపై ఉన్న వీరేశ్వరుడు” అని పిలుస్తాయి.34 అవి లేపాక్షిని “పెనుగొండె-రాజ్యపు (పెనుకొండ రాజ్యం) ఉపవిభాగమైన రొద్ద-నాడుకు చెందిన సదలి-వెంటెలోని ఒక గ్రామం” అని వర్ణిస్తాయి.34

శాసనాలు ఆలయ నిర్మాతను “పెనుగొండెకు చెందిన” విరూపణ్ణ లేదా విరప్పణ్ణయ్యగా పేర్కొంటాయి.34 అవి ఆయనను లేపాక్షికి చెందిన నంది-లకిశెట్టి కొడుకు అని పిలుస్తాయి.34 లేపాక్షికి చెందిన శివారు గ్రామమైన వీరేశ్వరదేవరపురంలో ప్రతి ఆదివారం సంత జరిగేది.4 దాని సుంకాలను ఆలయానికి ఇచ్చారు.4 అచ్యుతరాయల కాలపు లేపాక్షి ఆలయ శాసనాలు (1533–1538), అచ్యుతదేవరాయలు, పెనుకొండ పేజీలు చూడండి.

తర్వాతి శాసనాలు

గ్రామం దగ్గరి పాత లేపాక్షిలోని తర్వాతి శాసనాలలో శాంత-నంజుండేశ్వర ఆలయానికి 1680, 1681లో ఇచ్చిన తెలుగు దానాలు ఉన్నాయి.5 వాటిలో ఒకటి గోల్కొండ రాజు అబుల్ హసన్ పుణ్యం కోసం చేసినది.5 మరొకటి కార్వేటినగరం నాయకుడు సాళువ మకరాజ తిరుమలరాజు కాలంలో “అన్ని దేశాల” వర్తకులు చేసినది.5

1786లో టిప్పు సుల్తాన్ ఆదోనికి వెళ్తూ లేపాక్షిలో శిబిరం వేశాడని గెజిటీర్ నమోదు చేస్తుంది.1

Footnotes

  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), p. 172 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Francis, Anantapur Gazetteer (1905), p. 174 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency, Vol. I (1919), p. 12, Anantapur district, Lepakshi (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  4. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 13, Anantapur Nos. 76–78 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  5. Rangacharya, Topographical List, Vol. I (1919), p. 15, Anantapur Nos. 88–89 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

టిప్పు సుల్తాన్

క్రీ.శ. 1782–1799

హైదర్ అలీ కొడుకు. 1782 డిసెంబర్ నుంచి 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్టణం పతనంలో చంపబడే వరకు మైసూరు పాలకుడు. యువ సేనానిగా ఆయన 1773–74లో మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను తిరిగి తీసుకున్నాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన గుత్తి, గుర్రంకొండ, కడప, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఆయన గుత్తికి, గుర్రంకొండకు ఫైజ్ హిసార్, జఫరాబాద్ అనే కొత్త పేర్లు పెట్టి, రెండు చోట్లా రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. 1786లో ఆయన ఆదోనిని ముట్టడించి, రాయదుర్గం, హర్పనహళ్లి పాలెగాళ్లను పట్టుకున్నాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా ఆయన కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రిలను నిజాంకు వదులుకున్నాడు. ఆయన మిగిలిన తెలుగు జిల్లాలు ఆయన మరణం తర్వాత నిజాంకు వెళ్లి, 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడ్డాయి.

కట్టడాలు

వీరభద్ర ఆలయం, లేపాక్షి

క్రీ.శ. 1538

అనంతపురం జిల్లాలోని లేపాక్షిలో తక్కువ ఎత్తు రాతి కొండపై ఉన్న వీరభద్ర ఆలయం. దానికి స్తంభాల వసారాతో రెండు ప్రాకారాలు, పూర్తికాని కళ్యాణ మండపం (పెళ్లి మండపం), సుమారు అరవై చెక్కిన స్తంభాల పెద్ద మండపం ఉన్నాయి. ఆ మండపం పైకప్పును ఇతిహాసాల, పురాణాల చిత్రాలు కప్పి ఉన్నాయి. ప్రధాన ద్వారం దగ్గర ఉన్న శాసనం దీని నిర్మాణాన్ని 1538 నాటిదిగా చెబుతుంది. అచ్యుతరాయల పాలనలో 1533–1538 నాటి దాని శాసనాలు, దీన్ని కట్టించినవాడిగా పెనుగొండకు చెందిన విరూపణ్ణ పేరు చెబుతాయి. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఖజానా అధికారి అని, రాజు ఆజ్ఞతో తన కళ్లు తానే పొడుచుకున్నాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. దాని దగ్గర ఒకే రాతితో చెక్కిన పెద్ద నంది ఉంది.

శాసనాలు

అచ్యుతరాయల కాలపు లేపాక్షి ఆలయ శాసనాలు (1533–1538)

క్రీ.శ. 1533–1538

అనంతపురం జిల్లాలోని లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయ గోడలపై ఉన్న సుమారు పదిహేను సంస్కృత, కన్నడ శాసనాలు. 1912లో వాటిని నకలు చేశారు. వాటికి అచ్యుతరాయల పాలనలో శక 1455, 1460 (1533–1538) మధ్య తేదీలు ఉన్నాయి. వీరభద్ర (వీరేశ్వర), పాపవినాశ, రఘునాథ గుళ్లకు గ్రామాలు, సుంకాలు, భూముల దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. దాతలు లేపాక్షికి చెందిన నంది లక్కిసెట్టి కుమారులు, పెనుకొండ విరూపణ్ణ (వీరప్పణ్ణయ్య), అతని సోదరుడు వీరణ నాయకుడు, రాజు స్వయంగా. స్థానిక సంప్రదాయం విరూపణ్ణను శ్రీకృష్ణదేవరాయల కోశాధికారిగా చెబుతుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (2)
  1. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (opens in a new tab), Government of Madras (Addison & Co.), 1905, pp. 172–174. [Public domain]
  2. V. Rangacharya, A Topographical List of the Inscriptions of the Madras Presidency (collected till 1915), with Notes and References, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1919, pp. 12–15. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: