ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

అచ్యుతదేవరాయలు

1529 లేదా 1530 నుంచి 1542 వరకు విజయనగర రాజు. ఆయన శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సవతి సోదరుడు, వారసుడు. చంద్రగిరిలో చాలా సంవత్సరాలు నిర్బంధంలో ఉన్న తర్వాత ఆయనకు తిరుపతిలో పట్టాభిషేకం జరిగింది. ఆయన రాయచూరు, ముద్గల్‌లను బీజాపూర్‌కు కోల్పోయాడు. అదే సమయంలో గోల్కొండ సుల్తాన్ కులీ కొండవీడుపై దాడి చేశాడు. ఆయన ఆస్థాన కావ్యం ఆయనకు దక్షిణ దండయాత్రను, రాయచూరులో విజయాన్ని ఆపాదిస్తుంది. ఆయన రాజధానిలో నివసించిన నూనిజ్ ఆయనను నిరంకుశుడని, ఆయన ఇద్దరు బావమరుదులైన సాళకం తిరుమలల మాట మీద నడిచేవాడని అన్నారు. ఆయన మరణం తర్వాత వారి సంరక్షక పాలన అంతర్యుద్ధానికి దారి తీసింది.

Photograph of the long pillared halls of the ruined temple of Achyuta Raya at Hampi, below a steep boulder-strewn hill. Printed sideways.
Photograph of the long pillared halls of the ruined temple of Achyuta Raya at Hampi, below a steep boulder-strewn hill. Printed sideways. · A. H. Longhurst, Hampi Ruins Described and Illustrated, 3rd ed. (Archaeological Survey of India, Delhi 1933); photograph from the negatives of the Archaeological Survey, Southern Circle (opens in a new tab) · Public domain

అచ్యుతరాయలు శ్రీకృష్ణదేవరాయల తర్వాత విజయనగర రాజు అయ్యాడు. ఆయన 1542 వరకు పాలించాడు. సూయెల్ (Sewell)కు తెలిసిన ఆయన పాలనలోని తొలి తేదీ 1530 ఆగస్టు 15.1 సూయెల్ తర్వాతి రచన ఆయన పాలనను 1529 నుంచి లెక్కిస్తుంది.2 1542 మే 29 నాటి ఒక శాసనం ఆయన అప్పటికి ఇంకా జీవించి ఉన్నాడని చూపిస్తుంది.123 హెచ్. హెచ్. విల్సన్ (H. H. Wilson) నుంచి సుబ్రమయ్య పంతులు (Subramiah Pantulu) ఉదహరించిన జాబితా ప్రకారం, ఈ పాలనలోని దానశాసనాలు 1530 నుంచి 1542 వరకు ఉన్నాయి.4 విజయనగర సామ్రాజ్యం, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు చూడండి.

కుటుంబం

ఆయన ఆస్థానం కోసం రాజనాథ డిండిముడు రాసిన అచ్యుతరాయాభ్యుదయము ప్రకారం నరసకు తిప్పాంబ, నాగమాంబ, ఓబాంబ అనే ముగ్గురు రాణులు ఉన్నారు. ఓబాంబ వల్ల ఆయనకు అచ్యుతుడు పుట్టాడు.5 తిరుమలాంబ రాసిన సంస్కృత కావ్యం వరదాంబికాపరిణయము అచ్యుతుడి తల్లిని రాచిరాజు కూతురు ఓబాంబ అంటుంది.6 ఆయన తన ఇద్దరు మంత్రుల చెల్లెలు వరదాంబను ఎలా పెళ్లి చేసుకున్నాడో అది చెబుతుంది. ఆ ఇద్దరు మంత్రుల పేరూ తిరుమలరాజు.6 వారి కొడుకు చిన్న వేంకటాద్రిని సింహాసనానికి వారసుడిగా నియమించారు.6

అచ్యుతుడి పట్టాభిషేకంలో “సాళక రాజు కూతురు” వరదాంబికను రాణిగా అభిషేకించారని అచ్యుతరాయాభ్యుదయము జోడిస్తుంది.7 ఆయన కొడుకు పిన్న వేంకటాద్రిని యువరాజుగా చేశారని అది చెబుతుంది.7 సూయెల్ తర్వాత ఇచ్చిన వంశవృక్షం ప్రకారం నరస, ఓబాంబికలకు రంగ అనే రెండవ కొడుకు ఉన్నాడు. ఆయన కొడుకే సదాశివుడు.2

అన్ని ఆధారాలూ అచ్యుతుడిని కృష్ణదేవరాయల సోదరుడిగా చెప్పవు. నూనిజ్ (Nuniz) ఆయనను పూర్వ రాజు సోదరుడు అంటారు. శాసనాలలోని వంశావళి ఆయనను సవతి సోదరుడిగా చెబుతుంది.189 కానీ సూయెల్ గుర్తించిన రెండు శాసనాలు ఆయనను కృష్ణదేవరాయల కొడుకు అంటాయి.189 తెలుగు వసుచరిత్రము ఆయనను రెండవ నరసింహుడి కొడుకుగా చెబుతుంది. కూటో (Couto) ఆయనను సోదరుని లేదా సోదరి కొడుకు (nephew) అంటారు.189 ఆయన కృష్ణుడి “జీవించి ఉన్న సోదరుడు” అని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ (Krishnaswami Aiyangar) రాశారు.10

సింహాసనానికి రావడం

కృష్ణదేవరాయలు సింహాసనానికి వచ్చినప్పుడు తన ముగ్గురు సోదరులను, ఒక సోదరుని కొడుకును చంద్రగిరి కోటకు పంపాడని నూనిజ్ చెప్పారు.11 చనిపోయే ముందు ఆయన “ఇప్పుడు పాలిస్తున్న” అచ్యుతుడిని ఎంపిక చేశాడని నూనిజ్ చెప్పారు. ఎందుకంటే ఆయన సొంత కొడుకు వయసు పద్దెనిమిది నెలలు మాత్రమే.11 అచ్యుతుడు చంద్రగిరి నుంచి వచ్చే వరకు మంత్రి సాళ్వనాయుడు (Salvanay) పాలించాడు.11

ఆయనకు మొదట తిరుపతిలో పట్టాభిషేకం జరిగిందని, అక్కడ దేవుని శంఖంతో ఆయనకు అభిషేకం చేశారని అచ్యుతరాయాభ్యుదయము చెబుతుంది.7 తర్వాత రాజధాని విద్యానగరంలో మళ్లీ పట్టాభిషేకం జరిగింది.7 అచ్యుతుడు “తాను అప్పుడు ఉన్న చంద్రగిరికి చాలా దగ్గరగా ఉన్న” తిరుపతిలో అభిషేకం చేయించుకున్నాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.10

యుద్ధాలు

ఆస్థాన కావ్యం అచ్యుతుడిని ఉత్సాహవంతుడైన రాజుగా చూపిస్తుంది. చెల్లప్ప అనే ఒక పాలకుడు తిరుగుబాటు చేసి తిరువాన్కూరు రాజు దగ్గరకు పారిపోయాడని అది చెబుతుంది.12713 కావ్యంలో అచ్యుతుడు తర్వాత శ్రీరంగానికి దండెత్తాడు.12713 ఆయన బావమరిది సాళక రాజు తిరుమల ముందుకు సాగి, తిరువాన్కూరు రాజును ఓడించి, పాండ్య పాలకుడిని తిరిగి గద్దెపై కూర్చోబెట్టాడని కావ్యం చెబుతుంది.12713

తర్వాత కావ్యంలో అచ్యుతుడు రాయచూరును ముట్టడించి, దానిని కాపాడడానికి వచ్చిన సైన్యాన్ని ఓడిస్తాడు.14 అందులో బీజాపూర్ సుల్తాన్ కృష్ణా నది ఒడ్డున ఆయనకు లొంగిపోతాడు.14 దీనికి 1534 నాటి ఒక శాసనంలో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్‌కు ఆధారం దొరికింది.15 కృష్ణా ఒడ్డున విడిది చేసి ఉన్నప్పుడు రాజు ఇచ్చిన ఒక దానాన్ని అది నమోదు చేస్తుంది.15

అచ్యుతుడు దక్షిణాన “ఒక పాండ్య రాజకుమారితో తన సొంత పెళ్లి ద్వారా” ఒక ఒప్పందాన్ని బలపరిచాడని 1928లో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.16 కానీ బీజాపూర్ సరిహద్దుకు ఆయన చేసిన దండయాత్ర “ఏమీ సాధించలేదు” అని అయ్యంగార్ రాశారు.16

ముస్లిం, పోర్చుగీసు ఆధారాలు నష్టాల గురించి చెబుతాయి. కృష్ణదేవరాయలు చనిపోయిన కొద్ది కాలానికే ఆదిల్ షా మూడు నెలల ముట్టడి తర్వాత రాయచూరు, ముద్గల్‌లను తీసుకున్నాడని ఫెరిష్తా (Ferishta) చెప్పారు.117 దాదాపు ఇదే సమయంలో కప్పం ఆపినందుకు గోల్కొండకు చెందిన సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్ షా కొండవీడుపై దాడి చేశాడని సూయెల్ జోడించారు.18 ఆయన దానిని తీసుకుని, ఆ సంఘటనకు గుర్తుగా కోటలో ఒక గోపురం కట్టించాడు.18 కొండవీడు, సుల్తాన్ కులీ, రాయచూరు చూడండి.

నూనిజ్, ఫెరిష్తా

ఆయన పాలనలో రాజధానిలో ఉన్న నూనిజ్, అచ్యుతుడు “దుర్వ్యసనాలకు, నిరంకుశత్వానికి లోనయ్యాడు” అని, తన ఇద్దరు బావమరుదులు కోరినదే చేసేవాడని రాశారు. ఆదిల్ షా రాజధానికి ఒక లీగ్ (దూరపు కొలత) దూరం వరకు వచ్చి, కొత్త నగరం నాగలాపురాన్ని నేలమట్టం చేశాడు.1119 అప్పుడు రాజు వంద సంవత్సరాల శాంతి ఒప్పందం చేసుకుని, పెద్ద మొత్తం చెల్లించి, రాయచూరును వదులుకున్నాడని నూనిజ్ చెప్పారు.1119 తర్వాత ఆయన తన నాయకుల నుంచి కఠినంగా డబ్బు వసూలు చేసి ఆ సొమ్మును తిరిగి రాబట్టుకున్నాడు.1119

నూనిజ్ ఇలా రాశారు: “ఆయన తన రాజ్యంలోని ప్రధాన వ్యక్తులను నాశనం చేశాడు, వారి కొడుకులను చంపి, వారి ఆస్తులు తీసుకున్నాడు”.1920 “ఈ రాజ్యం ఎప్పుడైనా నాశనమైతే, అది చితరావు రాజు జీవిత కాలంలోనే జరగాలి” అని నాయకులు భావించారు.1920

ఈ సంవత్సరాల గురించి ఫెరిష్తా కథనాన్ని సూయెల్ నూనిజ్ కథనం పక్కన పెట్టి చూశారు.21222324 ఫెరిష్తా దానికి బదులు “హోజే” తిరుమల అనే సంరక్షక పాలకుడి గురించి చెబుతారు. ఆయన 1535–36లో బీజాపూర్ సైన్యాన్ని రాజధానికి పిలిచాడు.21222324 ఆయన కథనంలో రామరాయల వర్గం లోపలికి చొరబడినప్పుడు ఆ సంరక్షక పాలకుడు ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.21222324 “నూనిజ్, బారోస్, ఫెరిష్తాల పరస్పర విరుద్ధ కథనాలను పొసగించడానికి ప్రయత్నించడం వ్యర్థం” అని సూయెల్ భావించారు.21222324

“హోజే” (కన్నడ హుచ్చు, “పిచ్చి”) తిరుమల అచ్యుతుడి బావమరుదులలో పెద్దవాడని కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ భావించారు.16

ఆస్థానం, మతం

అచ్యుతుడి పాలనలో దేవాలయాలకు చాలా దానాలు ఇచ్చారని సూయెల్ గుర్తించారు.25 వాటిలో మద్రాసు దగ్గరి ఒక గ్రామ దానం ఒకటి. దానిని 1540లో రాజధానిలోని విఠలస్వామి దేవాలయంలో రాజు ఇచ్చాడు.25 ఆ దేవాలయపు మండపాలను సూయెల్ “చూసిన వారందరికీ ఆశ్చర్యం, ప్రశంస కలిగించేవి” అన్నారు.25

భాస్కరుని గణిత గ్రంథం లీలావతిని వల్లభాచార్యుడు తెలుగులోకి అనువదించాడు.26 కృష్ణదేవరాయలకు, అచ్యుతుడికి నమ్మకమైన సేవకుడైన బొమ్మలాట కోరిక మేరకు ఆయన దానిని రాశాడు.26 ఆస్థాన కవి రాజనాథ డిండిముడు ఆయన కోసం అచ్యుతరాయాభ్యుదయము, ఒక భాగవత చంపువు రాశాడు.27

మరణం, వారసత్వం

అచ్యుతుడు 1542లో చనిపోయాడు. ఆయన కొడుకు వేంకటను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారని, పిచ్చి తిరుమల అతనిని చంపాడని 1928లో కృష్ణస్వామి అయ్యంగార్ రాశారు.16 ఆ తర్వాత ముగ్గురు అరవీటి సోదరులు అచ్యుతుడి సోదరుడు రంగ కొడుకు సదాశివుడికి పట్టాభిషేకం చేశారని ఆయన రాశారు.16

1542 జూన్ 27 నాటికి సదాశివుడు సింహాసనంపై ఉన్నాడని సూయెల్ తర్వాతి రచన గుర్తించింది.3 దీనిని బట్టి వేంకట సింహాసనం ఎక్కిన కొన్ని వారాల్లోనే చంపబడ్డాడని సూయెల్ నిర్ణయించారు.3 తర్వాత జరిగిన పోరాటం అళియ రామరాయలు పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar) (1900), p. 165 and note (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Robert Sewell, ed. S. Krishnaswami Aiyangar, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 401 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  3. Sewell, Historical Inscriptions (1932), p. 403, notes to the pedigrees (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. G. R. Subramiah Pantulu, “Discursive Remarks on the Augustan Age of Telugu Literature”, Indian Antiquary XXVII (1898), p. 300 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  5. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 108, extract 36, the Achyutarayabhyudayam (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 172, extract 54, the Varadambikaparinayam of Tirumalamba (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  7. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 158, extract 53, the Achyutarayabhyudayam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  8. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 180, pedigree (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 181 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. S. Krishnaswami Aiyangar (ed.), Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, pp. 11–12 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Fernao Nuniz, “Chronicle”, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 367 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  12. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, pp. 12–13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 159, the Achyutarayabhyudayam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 160, the Achyutarayabhyudayam (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), introduction, p. 14 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. S. Krishnaswami Aiyangar, “Hindu States in Southern India”, in Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III (1928), p. 498 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  17. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 166, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 167 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  19. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 368 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  20. Nuniz, in Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 369 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  21. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 168–169 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  22. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 170, quoting Ferishta (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  23. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 171 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Sewell, A Forgotten Empire (1900), pp. 176–177 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  25. Sewell, A Forgotten Empire (1900), p. 178 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  26. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 156, extract 52, the Lilavati of Vallabhacharya (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  27. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (1919), p. 176 and note, extract 55, the Bhagavata Champu of Rajanatha (archive.org (opens in a new tab)). ↩

చిత్రాలు

రాజవంశాలు

విజయనగర సామ్రాజ్యం

సుమారు క్రీ.శ. 1336–1646

సుమారు 1336లో తుంగభద్రపై హరిహర, బుక్క సోదరులు స్థాపించిన దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యం. సంగమ, సాళువ, తుళువ, ఆరవీడు వంశాలు దానిని వరుసగా పాలించాయి. పద్నాలుగవ శతాబ్దం నుండి అది రాయలసీమను, నెల్లూరు దేశాన్ని పట్టుకుంది. తెలుగు తీరం కోసం అది రెడ్లతో, వెలమలతో, బహమనీలతో, ఒడిశా గజపతులతో పోరాడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో అది ఉదయగిరి, కొండవీడు, కొండపల్లిలను తీసుకుని సింహాచలం వరకు నడిచింది. దాని ఆస్థానం తెలుగును ఉన్నత కవిత్వ భాషగా చేసింది. 1565 ఓటమి తర్వాత దాని రాజులు పెనుకొండ, చంద్రగిరిల నుండి పాలించారు. 1640లలో గోల్కొండ చివరి తెలుగు జిల్లాలను తీసుకునే వరకు అది కొనసాగింది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (5)
  1. Robert Sewell, A Forgotten Empire (Vijayanagar): A Contribution to the History of India (opens in a new tab), Swan Sonnenschein & Co., London, 1900, pp. 165–178, 181, 367–369. [Public domain]
  2. Wolseley Haig (ed.), The Cambridge History of India, Vol. III: Turks and Afghans (opens in a new tab), Cambridge University Press, Cambridge, 1928, pp. 498. Chapter XVIII by S. Krishnaswami Aiyangar. [Public domain]
  3. S. Krishnaswami Aiyangar, Sources of Vijayanagar History (opens in a new tab), University of Madras, 1919, pp. 11–15, 108, 156–160, 170–172. [Public domain]
  4. Indian Antiquary, The Indian Antiquary, Vol. XXVII (1898) (opens in a new tab), Education Society's Press, Byculla, Bombay, 1898, pp. 300. G. R. Subramiah Pantulu, 'Discursive Remarks on the Augustan Age of Telugu Literature'. [Public domain]
  5. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 401, 403. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: