ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

మెదక్

పశ్చిమ తెలంగాణలోని కొండ కోట పట్టణం. ఇది ఒక జిల్లాకు, 1905 నుంచి నిజాం రాజ్యపు మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగానికి తన పేరు ఇచ్చింది. అయితే జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డిలో ఉండేది. 1909 నాటి Imperial Gazetteer 1620 నాటి డచ్ ఫిరంగి ఉన్న కోటను, 1887 నాటి వెస్లియన్ మిషన్‌ను వర్ణిస్తుంది. చెరువుల వల్ల కరువు లేని జిల్లాగా గెజిటీర్ పిలిచిన వరి పండించే జిల్లాను, 1904 నాటి కొత్త మంజీరా కాలువను, 1892–1905 నాటి రెవెన్యూ శిస్తు పరిష్కారాలను కూడా అది వర్ణిస్తుంది.

A pillared temple hall among huge boulders at Medak.
A pillared temple hall among huge boulders at Medak. · A. Claude Campbell (ed.) (opens in a new tab) · Public domain

మెదక్ పశ్చిమ తెలంగాణలో కోట కట్టిన కొండపై ఉన్న పట్టణం. నిజాముల కాలంలో ఇది ఒక జిల్లాకు, 1905 నుంచి రాష్ట్రంలోని నాలుగు విభాగాలలో ఒకటైన మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగానికి తన పేరు ఇచ్చింది.1 అయితే జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డిలో ఉండేది.2

పట్టణం, దాని కోట

మెదక్ పట్టణం ఒక ఎత్తైన కొండకు ఉత్తర, తూర్పు వైపులా కట్టి ఉందని హైదరాబాద్ గురించిన Imperial Gazetteer of India (భారత సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటి (1909) చెబుతుంది.3 కొండపై ఉన్న కోట మైదానం నుంచి సుమారు 300 అడుగుల ఎత్తున ఉంది.4 ఒక వరంగల్ రాజు మొదటి గోడలు కట్టించాడనే కథను గెజిటీర్ నివేదిస్తుంది.3 ఈనాటి కోట సుమారు పదహారవ శతాబ్దం మధ్య కాలం నాటిదని అది చెబుతుంది.3 కోటలో 1620లో డచ్చివారి కోసం రోటర్‌డామ్‌లో పోత పోసిన, పది అడుగుల పొడవున్న ఇత్తడి ఫిరంగి ఉండేది.3

తాలూకా కార్యాలయంలోని ఒక పారశీక శాసనం 1641లో ఒక ఆలయ శిథిలాలపై ఒక మసీదు కట్టించడాన్ని నమోదు చేస్తుంది.3 అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ సేనాని మాలిక్ కాఫూర్ 1309లో వరంగల్‌కు వెళ్తూ మెదక్‌ను తీసుకున్నాడని కూడా గెజిటీర్ చెబుతుంది.4 మాలిక్ కాఫూర్ పేజీ చూడండి.

1901లో పట్టణంలో 8,511 మంది ఉండేవారు.5 1887లో ఒక వెస్లియన్ మిషన్ అక్కడ పని మొదలుపెట్టింది.6 అదే సంవత్సరం అది ఒక పాఠశాలను, 1895లో ఒక ఆసుపత్రిని తెరిచింది.6 దాని అనుచరులలో చాలామంది మాల కులం నుంచి వచ్చారని గెజిటీర్ చెబుతుంది.6

1909లో జిల్లా

1901లో జిల్లాలో 366,722 మంది ఉండేవారు.2 తెలుగు ప్రధాన భాష.2 వరి ప్రధాన పంట. 351 పెద్ద చెరువుల, 1,658 చిన్న చెరువుల నీటితో దాన్ని పండించేవారు.6 చాలా చెరువులు ఉండటం వల్ల అప్పటివరకు జిల్లా “ఎప్పుడూ కరువు బారిన పడలేదు” అని 1909 నాటి గెజిటీర్ చెబుతుంది.7 సుమారు పది సంవత్సరాల తర్వాత, 1918–20 కరువు దానిని పాక్షికంగా తాకింది.8 10 లక్షల రూపాయలకు పైగా ఖర్చయిన మంజీరా నది నుంచి ఒక పెద్ద కాలువ 1904లో తెరుచుకుంది.67 అది 10,000 ఎకరాలకు నీరు ఇస్తుందని ఆశించారు.6

రెండు రైల్వేలు జిల్లాను దాటేవి.7 నిజాం గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే దాని దక్షిణ భాగం గుండా 22 మైళ్లు వెళ్లేది.7 హైదరాబాద్-గోదావరి వ్యాలీ రైల్వే దాని తూర్పు అంచు వెంట వెళ్లేది.7 లోపలి ప్రాంతాలకు సరుకులు రైలులో శంకర్‌పల్లి, మీర్జాపల్లికి వచ్చి, అక్కడి నుంచి రోడ్డు ద్వారా సంత పట్టణాలకు వెళ్లేవి.7

రెవెన్యూ: గుత్త నుంచి సర్వే వరకు

జిల్లాలో రెవెన్యూ గురించి గెజిటీర్ ఈ రూపురేఖ ఇస్తుంది:9

  • మొదట గ్రామాల సమూహాలను గుత్తేదారులకు ఇచ్చేవారు. వారు తాము వసూలు చేసిన ప్రతి పది రూపాయలలో ఒక రూపాయి ఉంచుకునేవారు.9
  • తర్వాత కటాల్ (వాటా) పద్ధతి వచ్చింది. దాని కింద చెరువుల నీరు పారే భూమిపై పంటలో ఐదింట మూడు వంతులు రాజ్యం తీసుకునేది.9
  • 1866లో ప్రతి రైతు నుంచి నగదు రూపంలో శిస్తు వసూలు చేసే రైత్వారీ పద్ధతి మొదలైంది.9
  • తర్వాత క్రమబద్ధమైన శిస్తు పరిష్కారాలు జరిగాయి: 1892లో కలబ్‌గూర్ తాలూకా, 1898లో అందోల్, 1900లో రామాయంపేట, మెదక్, 1901లో టేక్మాల్, 1905లో బాఘత్.9

రైతుల కమతాలలోని మెట్ట భూమి పాత రికార్డులలో చూపిన విస్తీర్ణం కంటే రెండు రెట్లకు పైగా ఉందని సర్వే కనుగొంది.9 శిస్తు పరిష్కారం సర్వే చేసిన ఐదు తాలూకాల ఆదాయాన్ని 2 లక్షల రూపాయలు, లేదా 16 శాతం పెంచింది.9

1905 మార్పులు, ఆ తర్వాత

1905లో పాత బీదర్ విభాగాన్ని విడగొట్టి మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.1 దాని కేంద్రం పటాన్‌చెరులో ఉండేది.1 విలీనాలలో మెదక్ జిల్లా రామాయంపేట, టేక్మాల్ తాలూకాలను కోల్పోయింది.2 అది మహబూబ్‌నగర్ నుంచి ఇబ్రహీంపట్నాన్ని, కరీంనగర్ నుంచి సిద్దిపేటను పొందింది.2 నాలుగు సుబాలను (విభాగాలను) 1922లో రద్దు చేసి, 1929లో మళ్లీ ఏర్పాటు చేశారని 1931 జనాభా లెక్కలు నమోదు చేస్తాయి.10 అప్పుడు మెదక్ సుబాలో మెదక్, నల్గొండ, మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలు ఉండేవి.10

1931 జనాభా లెక్కలు తెలంగాణ జిల్లాలలో మెదక్‌ను జాబితా చేసి, దాని సాగు భూమిపై జనసాంద్రత ఎక్కువ అని చెబుతాయి.11 మెదక్ జిల్లాలో 1921, 1931 మధ్య పూర్తయిన, అల్లేరు నదికి అడ్డంగా కట్టిన రాతి ఆనకట్ట అయిన పోచారం ప్రాజెక్టును కూడా అవి నమోదు చేస్తాయి.12 ఆనకట్టకు 32 లక్షల రూపాయలు ఖర్చయింది. అది 13,000 ఎకరాల వరి భూమికి నీరు ఇవ్వడానికి ఉద్దేశించినది.12 1918–20 కరువు పాక్షికంగా దెబ్బతీసిన ఎనిమిది జిల్లాలలో మెదక్ కూడా ఒకటి.8 పటాన్‌చెరు పేజీ కూడా చూడండి.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), pp. 121–122 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 134 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  3. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 140 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 133 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 138–139 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  6. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 135 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  7. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 136 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. Report on the Famine Relief Operations in H.E.H. the Nizam’s Dominions during 1918–19 and 1919–20 (1923), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 137 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  10. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

వ్యక్తులు

మఖ్దూం మొహియుద్దీన్

క్రీ.శ. 1908–1969

హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఉర్దూ కవి, కార్మిక సంఘ నాయకుడు, కమ్యూనిస్టు (1908–1969). ఆయన హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యదర్శి. ఒక ప్రసంగం కారణంగా 1944లో జైలుకు వెళ్లారు. తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో కమ్యూనిస్టుల రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యుడిగా 1949లో హైదరాబాద్ ప్రభుత్వం ఆయన పేరు చెప్పింది. 1957 నుంచి మరణించే వరకు ఆయన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలిలో కమ్యూనిస్టు వర్గానికి నాయకత్వం వహించారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 121–122, 132–141. [Public domain]
  2. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 1, 16, 20, 24. [Public domain]
  3. Famine Commissioner, H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Famine Relief Operations in His Exalted Highness the Nizam's Dominions during 1918–19 and 1919–20 (1328, 1329 and Azur 1330 Fasli) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1923, pp. 1. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: