తెలుగు చరిత్రTelugu History

మెదక్ (పాత జిల్లా)

పాత మెదక్ జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో హైదరాబాద్‌కు వాయవ్యాన ఉండేది. దీనికి మెదక్ కొండ కోట పేరు వచ్చినా, పాలన సంగారెడ్డి నుంచి సాగింది. నిజాముల కాలంలో ఈ జిల్లా చెరువులకూ మేలు రకం వరికీ పేరుపొందింది. సుమారు 1970 వరకు వ్యవసాయమే ఇక్కడ ప్రధాన వృత్తి. ఆ తర్వాత హైదరాబాద్ అంచున పటాన్‌చెరువు చుట్టూ కర్మాగారాలు వెలిశాయి. 2016లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీన్ని మెదక్, సంగారెడ్డి, సిద్దిపేట జిల్లాలుగా విభజించింది.

పాత మెదక్ జిల్లా పశ్చిమ తెలంగాణలో, హైదరాబాద్‌కు వాయవ్యాన ఉండేది.1 కొండపై కోట ఉన్న మెదక్ పట్టణం పేరు జిల్లాకు వచ్చింది.23 కానీ జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డి.23 1956 నుంచి ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉంది.14 2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ దీన్ని మూడు జిల్లాలుగా విభజించింది.14

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ప్రకారం కొండాపూర్‌లో శాతవాహనుల నాణేలు దొరికాయి.2 స్తూపాలు, విహారాలు ఉన్న ఒక పెద్ద పట్టణం భూమిలో కూరుకుపోయి ఉందని అక్కడి తవ్వకాలు సూచిస్తాయి.2 బాదామి చాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, కల్యాణి పశ్చిమ చాళుక్యులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.2 కోహీర్, అల్లాదుర్గం, పటాన్‌చెరువులలోని పశ్చిమ చాళుక్యుల శాసనాల్లో జైన గుళ్లకు ఇచ్చిన దానాల వివరాలు ఉన్నాయి.2

ఈ జిల్లా “ప్రాచీన వరంగల్ రాజ్యంలో భాగం”, అంటే కాకతీయుల రాజ్యంలో భాగం అని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 1309లో అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ సేనాని మాలిక్ కాఫూర్ వరంగల్‌పై దండయాత్రకు వెళ్తూ మెదక్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.5 పద్నాలుగో శతాబ్దంలో మెదక్ బహమనీ రాజ్యంలో, తర్వాత గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల చేతిలో ఉంది.5 గోల్కొండ పతనం తర్వాత ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది.5

బహమనీలు ఆక్రమించుకునే ముందు కొంత కాలం రేచర్ల నాయకుల అధీనంలో మెదక్ ఉండేదని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.2 మెదక్ కోట చుట్టూ ఉన్న మైదానం కంటే సుమారు 300 అడుగుల ఎత్తున ఉంది.5 పటాన్‌చెరువులో భూమి కింద తొలిచిన పాత హిందూ గుళ్లు ఉన్నాయని, అక్కడ పాత నాణేలు దొరికాయని కూడా గెజిటీర్ చెబుతుంది.5

నిజాం కాలపు జిల్లా

పద్దెనిమిదో శతాబ్దం మొదట్లో ఈ ప్రాంతం అసఫ్‌జాహీల హైదరాబాద్ రాజ్యంలో చేరింది.5 తర్వాత నిజాం అలీ ఖాన్ మెదక్‌ను తన ఫ్రెంచి సేనాని రేమండ్‌కు ఇచ్చాడని, 1798లో చనిపోయే వరకు అది రేమండ్ చేతిలోనే ఉందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.67

1866కి ముందు గ్రామాల సమూహాల్లో శిస్తు వసూలు చేసే హక్కును గుత్తదారులకు ఇచ్చేవారు.8 వసూలు చేసిన దానిలో 10 శాతం వాళ్లకు దక్కేది.8 తర్వాత చెరువులు, బావుల కింద సాగైన భూమి పంటలో ఐదింట మూడు వంతులు ప్రభుత్వం తీసుకునేది.8 1866లో ప్రభుత్వం ప్రతి రైతు నుంచి నేరుగా డబ్బు రూపంలో శిస్తు వసూలు చేయడం మొదలుపెట్టింది.8

1905లో రామాయంపేట, టేక్మాల్ తాలూకాలు ఇతర తాలూకాల్లో కలిసిపోయాయి.9 మహబూబ్‌నగర్ నుంచి ఇబ్రహీంపట్నం, కరీంనగర్ నుంచి సిద్దిపేట ఈ జిల్లాకు వచ్చాయి.9 అప్పుడు జిల్లాలో మెదక్, సిద్దిపేట, బాగాట్, కల్బ్‌గూర్, అందోల్ అనే ఐదు తాలూకాలు ఉండేవి.9 జిల్లా కేంద్రం సంగారెడ్డిపేట.9 నిజాముల కాలంలో ఈ జిల్లా మెదక్ గుల్షనాబాద్ డివిజన్‌లో ఉండేది.1

1956–2014

1950లలో జిల్లా సరిహద్దులు మారాయి.1 వికారాబాద్ తాలూకా, సంగారెడ్డి తాలూకాలోని 11 గ్రామాలు హైదరాబాద్ జిల్లాకు వెళ్లాయి.1 బదులుగా నారాయణఖేడ్ తాలూకా, బీదర్ జిల్లాలోని నాలుగు సర్కిళ్లు దీనిలో చేరాయి.1 ఆ నాలుగు సర్కిళ్లతో కొత్త జహీరాబాద్ తాలూకా ఏర్పడింది.1 1956 నవంబర్‌లో తెలంగాణలోని మిగతా ఎనిమిది జిల్లాలతో పాటు ఈ జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది.1

1961లో జిల్లా విస్తీర్ణం 3,675 చదరపు మైళ్లు.1 మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లలో ఎనిమిది తాలూకాలు ఉండేవి.1 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో ఇది ఒకటి.10 తర్వాత జిల్లాలోని 11 తాలూకాలను 45 మండలాలుగా మార్చారు.7 ఈ మార్పు 1988 మే 25న జరిగిందని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.7 ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఈ జిల్లాను కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.11

విభజన, 2016

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ ఈ జిల్లాను మూడు జిల్లాలుగా విభజించింది:4

పాలన

1909లో జిల్లా చిన్నదే అయినా దానిలో మూడు ఉపవిభాగాలు ఉండేవి.8 మెదక్, సిద్దిపేట తాలూకాలు ఒక మూడో తాలూక్‌దారు కింద, అందోల్ ఒక రెండో తాలూక్‌దారు కింద, కల్బ్‌గూర్, బాగాట్ మరో రెండో తాలూక్‌దారు కింద ఉండేవి.8 మొదటి తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి) వీరందరి పనిని చూసేవాడు.8

1961లో సంగారెడ్డి, మెదక్, సిద్దిపేట అనే మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లు ఉండేవి.1 2001 నాటికి ఇవే మూడు డివిజన్లలో 45 మండలాలు ఉన్నాయి:712

  • సంగారెడ్డి, 15 మండలాలు
  • మెదక్, 18 మండలాలు
  • సిద్దిపేట, 12 మండలాలు712

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1901లో సజ్జ, జొన్న, వరి ప్రధాన ఆహార పంటలు.13 ఇక్కడి బియ్యం “మరెక్కడైనా పండే అత్యుత్తమ రకాలకు సాటి వస్తుంది” అని గెజిటీర్ అంటుంది.13 జిల్లాలో 351 పెద్ద చెరువులు, 1,658 చిన్న చెరువులు ఉండేవి.13 చెరువుల కింద సాగు “జిల్లాకు ప్రధాన ఆధారం”.13 చెరువులు, బావుల నీటితో రైతులు సాధారణంగా ఏటా రెండు వరి పంటలు పండించేవారు.13

10 లక్షల రూపాయలకు పైగా ఖర్చుతో మంజీరా నుంచి తవ్విన పెద్ద కాలువ 1904లో మొదలైంది.1314 అది 10,000 ఎకరాలకు నీరిస్తుందని అంచనా.13 చెరువులు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల జిల్లాకు ఎప్పుడూ కరువు రాలేదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.14

1961లో పనిచేసే జనాభాలో 77 శాతం మంది వ్యవసాయంతో జీవనోపాధి పొందేవారు.3 పోచారం, రాయన్‌పల్లె వంటి ప్రాజెక్టులతో పాటు అప్పటికీ చెరువులే చాలా భూమికి నీరిచ్చేవి.3 1996–97లో సాగైన భూమిలో 62.71 శాతానికి సాగునీరు అందింది.15 గొట్టపు బావులు 1,30,184 హెక్టార్లకు, తవ్విన బావులు 1,18,488 హెక్టార్లకు నీరిస్తే, చెరువుల కింద 70,979 హెక్టార్లే ఉన్నాయి.15 సాగునీటి కింద పండిన ప్రధాన పంటలు వరి, చెరకు.15

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909లో జిల్లాలో “ముఖ్యమైన చేతిపని ఏదీ లేదు” అని గెజిటీర్ అంటుంది.14 లింగంపేట కొండల్లో ఇనుప రాయిని కరిగించి వ్యవసాయ పనిముట్లు చేసేవారు.14 నేతగాళ్లు ముతక నూలు బట్టలూ మేలు రకం పట్టు బట్టలూ నేసేవారు.14 లింగంపేట, రామాయంపేటల్లో ఇత్తడి పాత్రలు తయారయ్యేవి.14 శివనగర్, జోగిపేటల్లో చర్మశుద్ధి కర్మాగారాలు ఉండేవి.14 అక్కడి తోలు హైదరాబాద్, బొంబాయి, మద్రాసులకు వెళ్లేది.14 అప్పుడు జిల్లాలోని బాగాట్ తాలూకాలో ఉన్న ముషీరాబాద్ దగ్గర హైదరాబాద్ స్పిన్నింగ్ అండ్ వీవింగ్ మిల్ ఉండేది.14

1961 హ్యాండ్‌బుక్ ఈ జిల్లా పారిశ్రామికంగా వెనుకబడి ఉందని చెబుతుంది.16 సిద్దిపేట తాలూకాలో మాత్రమే చేనేత ముఖ్యమైన గృహ పరిశ్రమ.16 దాని తర్వాతి స్థానం బీడీల తయారీది.16

ఈ జిల్లా “1970కి ముందు పారిశ్రామికంగా పేదది” అని 2001 హ్యాండ్‌బుక్ అంటుంది.17 1970 తర్వాత చాలా కర్మాగారాలు వచ్చాయి.17 పటాన్‌చెరువులోని భారత్ హెవీ ఎలక్ట్రికల్స్, జహీరాబాద్‌లోని నిజాం చక్కెర కర్మాగారం వాటిలో ఉన్నాయి.17 1997–98 నాటికి 259 పెద్ద, మధ్యతరహా పరిశ్రమల్లో 64,954 మంది పని చేశారు.17

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.18 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.19

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19015,59,712
195111,14,476
196112,32,506
198118,07,139
200126,70,097
201130,33,288

1901లో జిల్లాలో ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష తెలుగు.9 1961లో 92 శాతానికి పైగా ప్రజలు గ్రామాల్లోనే నివసించారు.20

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (1967), p. A1 (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  2. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. 5 (PDF p. 40) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (1967), p. A3 (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 238 (Medak), No. 239 (Sangareddy) and No. 240 (Siddipet), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 238 (opens in a new tab), 239 (opens in a new tab), 240 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 133 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. 6 (PDF p. 41) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  7. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. 7 (PDF p. 42) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 137 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  9. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 134 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  10. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  11. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  12. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. 8 (PDF p. 43) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  13. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 135 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  14. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 136 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  15. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. 12 (PDF p. 47) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  16. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (1967), p. A4 (PDF p. 24) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  17. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. 15 (PDF p. 50) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (2006), p. xxix (PDF p. 21) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 7 (PDF p. 25) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  20. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (1967), p. A2 (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (3)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (1)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (8)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 132–137. [Public domain]
  3. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (opens in a new tab), Census of India, 1967, A1, A3–A4. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Medak District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxix, 5–7, 12, 15. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  5. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Medak District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 7. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  6. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, Formation / reorganisation of districts, revenue divisions and mandals: final notifications, G.O.Ms. Nos. 221 to 250 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), for the Telangana Gazette Extraordinary of 11 October 2016, 2016, PDF pp. 2–3 of each order. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  8. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: