ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

నిజామాబాద్

వాయవ్య తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని ఇందూరు అని పిలిచేవారు. 1905లో నిజామాబాద్ అని పేరు మార్చిన జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కేంద్ర జైలుగా మారిన ఇందూరు కోటను, మన్మాడ్‌కు వెళ్లే రైల్వేను, వరి, పట్టును, 1898లో పూర్తయిన రెవెన్యూ సర్వేను వర్ణిస్తుంది. 1931లో పూర్తయిన గొప్ప నిజాం సాగర్ సాగునీటి పథకం బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలకు నీరు ఇచ్చింది.

Old halftone photograph of a long masonry dam across a rocky river valley, with buildings and small figures on top and hills behind.
Old halftone photograph of a long masonry dam across a rocky river valley, with buildings and small figures on top and hills behind. · K. Krishnaswamy Mudiraj (compiler and publisher), Pictorial Hyderabad, Vol. I (Chandrakanth Press, Hyderabad, 1929) (opens in a new tab) · Public domain

నిజామాబాద్ వాయవ్య తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని ఇందూరు అని పిలిచేవారు. 1905 వరకు దాని జిల్లాను కూడా అలాగే పిలిచేవారు.12 ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో జిల్లాలో నిజాం సాగర్ ఆనకట్ట, దాని కాలువలు కట్టారు.3

పట్టణం

హైదరాబాద్ గురించిన Imperial Gazetteer of India (భారత సామ్రాజ్య గెజిటీర్) సంపుటి (1909) 1901లో పట్టణ జనాభాను 12,871గా ఇస్తుంది.2 అది హైదరాబాద్-గోదావరి వ్యాలీ రైల్వేపై ఉంది.2 పట్టణంలో జిల్లా కార్యాలయాలు, ఒక న్యాయస్థానం, ఒక పాఠశాల, ఒక వైద్యశాల, ఒక కేంద్ర జైలు ఉండేవి.2

జైలు పట్టణానికి నైరుతిగా ఉన్న పాత ఇందూరు కోటలో ఉంది.4 ఆ కోట మొదట రఘునాథదాస్ కట్టించిన కోట గోడలున్న ఆలయం అని గెజిటీర్ చెబుతుంది. పట్టణానికి నీరు ఇచ్చే చెరువును కూడా ఆయనే చేయించాడు.2 కేంద్ర జైలు మెదక్, మహబూబ్‌నగర్, బీదర్, ఆదిలాబాద్ (అప్పుడు సిర్పూర్ తాండూర్) నుంచి దీర్ఘకాల శిక్షలు పడిన ఖైదీలను తీసుకునేది.5 దాని ఖైదీలు బట్టలు, తివాచీలు, ఖాకీ నేసేవారు. ఒక ముద్రణాలయాన్ని నడిపేవారు.5 పట్టణ నీటి సరఫరా మొదట సిర్నాపల్లి రాణి ఇచ్చిన కానుక.2

ఈశాన్య భాగమైన కంఠేశ్వర్‌లో ఒక వరి మిల్లు, పత్తి జిన్నులు, ఒక అమెరికన్ మిషన్ ఉండేవి.2 1890లో అక్కడ ఒక మెథడిస్ట్ మిషన్ మొదలైంది.6

1909లో జిల్లా

1905కు ముందు ఇందూరు జిల్లాలో 634,588 మంది ఉండేవారు.4 1891 నుంచి జనాభా తగ్గడానికి 1899–1900 కరువే కారణమని గెజిటీర్ చెబుతుంది.4 సుమారు 78 శాతం ప్రజలు తెలుగు మాట్లాడేవారు.4

635 పెద్ద చెరువుల, చాలా చిన్న చెరువుల నీరు పారే భూమిలో వరి పండించేవారు.7 ఆర్మూర్‌లో నేతగాళ్లు పట్టు చీరలు నేసేవారు.7 నిర్మల్, బీంగల్‌లలో చిత్రకారులు పల్లకీలు, బొమ్మలు, పేక ముక్కలను అలంకరించేవారు.7 కోనసముద్రం ఉక్కుతో చేసిన కత్తి మొనలు ఒకప్పుడు ప్రసిద్ధి.7

హైదరాబాద్-గోదావరి వ్యాలీ రైల్వే పది స్టేషన్లతో జిల్లాను 80 మైళ్లు దాటేది.8 హైదరాబాద్ నుంచి నాగపూర్‌కు వెళ్లే పాత రోడ్డు దాన్ని 84 మైళ్లు దాటేది.8

రెవెన్యూ

జిల్లా తొలి రెవెన్యూ చరిత్ర గురించి పెద్దగా తెలియదని గెజిటీర్ చెబుతుంది.9 గ్రామాలను రెవెన్యూ గుత్తేదారులకు ఇచ్చేవారు. వసూలు కోసం వారికి 10 శాతం అనుమతించేవారు.9 1866లో రాష్ట్రాన్ని జిల్లాలు, తాలూకాలుగా విభజించినప్పుడు, వస్తు రూపంలో చెల్లింపును నగదుగా మార్చారు.9 1898లో ఒక సర్వే పూర్తయింది.9 పాత లెక్కలు చూపిన దాని కంటే రైతుల కమతాలలో 216 చదరపు మైళ్లు ఎక్కువ భూమి ఉందని అది కనుగొంది.9 కొత్త శిస్తు పరిష్కారం ఆదాయాన్ని 5 శాతం పెంచింది.9 1899 నుంచి ప్రతి రూపాయిలో ఒక అణా సెస్సు (అదనపు పన్ను) స్థానిక బోర్డుల ఖర్చులకు చెల్లించేది.95

ఇందూరు నుంచి నిజామాబాద్‌కు, 1905

1905లో రాష్ట్రం తన జిల్లాలను మళ్లీ విభజించింది.4 నిర్మల్, నర్సాపూర్ తాలూకాలు కొత్త ఆదిలాబాద్ జిల్లాకు వెళ్లాయి.4 ముధోల్, బాన్సువాడలో కొంత భాగం నాందేడ్‌కు వెళ్లాయి.4 కొత్త రూపంలోని జిల్లాకు నిజామాబాద్ అని పేరు పెట్టారు.4 దానికి ఐదు తాలూకాలు ఉండేవి: నిజామాబాద్, బోధన్, ఆర్మూర్, కామారెడ్డి (అప్పుడు కామారెడ్డిపేట), ఎల్లారెడ్డి (అప్పుడు ఎల్లారెడ్డిపేట).10 దాని 467,367 మంది ప్రజలలో 78 శాతానికి పైగా తెలుగు మాట్లాడేవారు.10

నిజామాబాద్ మొదట మెదక్ గుల్షనాబాద్ విభాగానికి చెందినది.1 1929లో నాలుగు సుబాలను (విభాగాలను) మళ్లీ ఏర్పాటు చేసినప్పుడు అది వరంగల్ సుబాకు మారింది.11

నిజాం సాగర్

1931 జనాభా లెక్కల కోసం బోధన్ తాలూకాను, ఎల్లారెడ్డిలోని కొన్ని గ్రామాలను కొంతకాలం ప్రత్యేక నిజాం సాగర్ జిల్లాగా చేశారు.12 కొత్త ఆనకట్ట కింద భూమిని అభివృద్ధి చేయడానికి ఇలా చేశారు.12 426 లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో నిజాం సాగర్ పథకం అప్పుడే పూర్తయిందని జనాభా లెక్కలు వర్ణిస్తాయి.3 దాని కాలువలు ఎల్లారెడ్డి, బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్ తాలూకాలలో 275,000 ఎకరాలకు నీరు ఇవ్వడానికి రూపొందించబడ్డాయి.3 ప్రాజెక్టు కింద ప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి 1932–33లో బాన్సువాడలో ఐదు సంవత్సరాల కోసం ఒక తహసీలు (రెవెన్యూ ఉపవిభాగం) ఏర్పాటు చేశారు.13 నిజాం సాగర్, బోధన్ పేజీలు చూడండి.

దశాబ్దంలో అత్యధిక కొత్త రోడ్ల నిర్మాణం నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్ జిల్లాలలో జరిగిందని కూడా 1931 జనాభా లెక్కలు నమోదు చేస్తాయి.14 నిజామాబాద్‌కు 192 మైళ్ల కొత్త కంకర రోడ్లు వచ్చాయి.14

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 122 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 132 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 24 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  4. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 124 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  5. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 129 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 125 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 126 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  8. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  10. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part I: Report (1933), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  13. Report on the Administration of H.E.H. the Nizam’s Dominions for 1342 Fasli (1932–33) (1935), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. Census of India 1931, Vol. XXIII, Part I (1933), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

చిత్రాలు

కట్టడాలు

నిజాం సాగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1931

నిజామాబాద్ జిల్లాలో మంజీరా నదిపై ఉన్న ఆనకట్ట, జలాశయం. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనలో దీన్ని కట్టారు. అప్పట్లో నిర్మాణంలో ఉన్న 7,260 అడుగుల పొడవు, 111 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న ఆనకట్టను పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) వర్ణిస్తుంది. 426 లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో ఈ పథకం అప్పుడే పూర్తయిందని 1931 జనాభా లెక్కలు నమోదు చేస్తాయి. దాని 72½ మైళ్ల ప్రధాన కాలువ బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలలో 275,000 ఎకరాలకు నీరు అందించడానికి ఉద్దేశించినది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (3)
  1. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 121–132, 192–193. [Public domain]
  2. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 1–2, 19, 24, 29. [Public domain]
  3. H.E.H. the Nizam's Government, Report on the Administration of H.E.H. the Nizam's Dominions for the Year 1342 Fasli (1932-33) (opens in a new tab), Government Central Press, Hyderabad, 1935, pp. 2. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: