ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

వ్యాపారం, ఆర్థిక వ్యవస్థ

మోటుపల్లి, మచిలీపట్నం వంటి ఓడరేవులు, గోల్కొండ వజ్రాలు, చెరువులు, వ్యవసాయం, వర్తక సంఘాలు.

Two-page photograph of the head of the Eastern Delta main canal with country boats in the lock and people standing on the bank.
Two-page photograph of the head of the Eastern Delta main canal with country boats in the lock and people standing on the bank. · George T. Walch (opens in a new tab) · Public domain

తన చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం తెలుగు దేశం భూమి మీదనే బతికింది. కృష్ణా, గోదావరి డెల్టాల్లో వరి పండింది.12 తెలంగాణ, రాయలసీమల పొడి ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయం చెరువుల మీద, అంటే వాగులకు ఆనకట్టలు వేసి చేసిన జలాశయాల మీద, ఆధారపడింది.12

మరో రెండు విషయాలు ఈ ప్రాంతానికి విదేశాల్లో పేరు తెచ్చాయి.345 ఒకటి బంగాళాఖాతం అవతలికి, ఇంకా దూరానికి వ్యాపారం చేసిన ఓడరేవులున్న పొడవైన తీరం. మరొకటి మిగతా ప్రపంచం కోరుకున్న సరుకులు, అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా సన్నని నూలు వస్త్రం, వజ్రాలు.345

ఆధారాల గురించి. ఆధారాలు పొరలుగా వస్తాయి. తొలి శతాబ్దాలకు ఒక గ్రీకు నౌకాయాన మార్గదర్శి, బౌద్ధ దాన రికార్డులు, దొరికిన నాణేలు ఉన్నాయి. కాకతీయ కాలానికి శాసనాలు ఉన్నాయి. గోల్కొండ రాజ్యానికి యూరోపియన్ వ్యాపారులు, ఒక ఫ్రెంచి నగల వ్యాపారి నివేదికలు ఉన్నాయి. సుమారు 1800 నుండి బ్రిటిష్, హైదరాబాద్ అధికారుల గణాంకాలు ఉన్నాయి. ప్రతి రకమైన రచయితా తనకు ముఖ్యమైనదే చూశాడు: వ్యాపారులు తీరాన్ని, నగల వ్యాపారి గనులను, అధికారులు శిస్తును, ఎగుమతులను చూశారు. అవసరమైన చోట్ల ఈ పేజీ ఆ విషయం పేర్కొంటుంది.

తొలి తీరం, రోమ్

Periplus of the Erythraean Sea (ఎర్ర సముద్ర నౌకాయాన గ్రంథం) క్రీ.శ. మొదటి శతాబ్దంలో గ్రీకు మాట్లాడే ఒక వ్యాపారి రాసిన మార్గదర్శి.3 “లోపలి దేశానికి ముందు తీరం వెంబడి చాలా దూరం విస్తరించిన”, “పెద్ద మొత్తంలో మస్లిన్ తయారయ్యే” మసాలియా అనే ప్రాంతాన్ని అది వర్ణిస్తుంది.3

దాని అనువాదకుడు డబ్ల్యూ. హెచ్. షాఫ్ (W. H. Schoff) మసాలియాను టాలెమీ పేర్కొన్న మైసోలియాతో, తర్వాతి మచిలీపట్నంతో (అప్పుడు మసులిపటం) గుర్తించారు.6 అది అప్పుడు “ఆంధ్ర రాజ్యంలో అతి పెద్ద సంత” అని ఆయన భావించారు.6 రాబర్ట్ సూయెల్ ప్రాచీన గ్రీకు, రోమన్ రచయితల విషయాలను సంగ్రహించారు. దక్షిణ భారతదేశంలో పెద్ద సంఖ్యలో రోమన్ నాణేలు దొరికాయని ఆయన పేర్కొన్నారు.7 భారతదేశం రోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి ఏటా 550 మిలియన్ల సెస్టెర్సెస్ (రోమన్ నాణేలు) లాగేస్తోందని ప్లినీ చేసిన ఫిర్యాదును ఆయన ఉదహరించారు.7

ఆ బంగారంలో కొంత తెలుగు తీరానికి చేరింది. 1786 లేదా 1787లో (ఆధారాలు ఒక సంవత్సరం తేడాతో చెబుతాయి) నెల్లూరు దగ్గర ఒక రైతుకు ఒక హిందూ మందిర శిథిలాల కింద రోమన్ బంగారు నాణేల చిన్న కుండ దొరికింది.89 వాటిలో ఎక్కువ భాగం చక్రవర్తులు ట్రాజన్, హాడ్రియన్, సామ్రాజ్ఞి ఫాస్టినా నాణేలు. సుమారు ముప్పై నాణేలను తిరిగి పొందే లోపే చాలావాటిని కరిగించేశారు.89 1903లో టంగుటూరులో మళ్లీ హాడ్రియన్ బంగారు నాణేలు దొరికాయి.8

నాగార్జునకొండను తవ్విన ఎ. హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ దాని కొన్ని శిల్పాల్లో రోమన్ ప్రభావాన్ని చూశారు.10 ఈ సముద్ర వ్యాపారం దక్షిణ భారతదేశానికి “పెద్ద మొత్తంలో రోమన్ బంగారం” తెచ్చింది.11 దిగువ కృష్ణాలోని బౌద్ధ కేంద్రాలు క్షీణించడానికి ఈ వ్యాపారం తగ్గడం ఒక కారణమని లాంగ్‌హర్స్ట్ సూచించారు.1011

స్థానిక వ్యాపారం తన సొంత గుర్తులను వదిలింది. గుడివాడలో దొరికిన ఆంధ్ర రాజుల సీసపు నాణేల్లో రెండు తెరచాప స్తంభాల ఓడ బొమ్మ ఉన్న ఒక రకం ఉంది.12 అమరావతి స్తూపం (అవశేషాలపై కట్టిన దిబ్బ) శాసనాల్లో పేర్కొన్న దాతల్లో వ్యాపారులు, వారి కుటుంబాలు ఉన్నారు:131415

  • నాగతిస అనే వ్యాపారి భార్య, తన కుమారులతో కలిసి దానం చేసింది, వారిలో స్వర్ణకారుడు బుధి ఉన్నాడు13
  • కూట అనే ఒక వ్యాపారి14
  • వ్యాపారి కుమారుడైన సుగంధ ద్రవ్యాల వ్యాపారి సిరిదత15

ఒక ఫలకాన్ని “తమిళ కణ్హ” అని వర్ణించిన ఒక దాత తన సోదరుడు, సోదరితో కలిసి దానం చేశాడు.16 భట్టిప్రోలులో ఒక ధాతు పేటిక ఒక నేగమ సభ్యులను పేర్కొంటుంది. గెయోర్గ్ బూలర్ ఈ పదాన్ని వర్తక సంఘం లేదా పట్టణ సంస్థగా అనువదించారు.17

ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, తూర్పు చాళుక్యుల కాలపు వ్యాపారం గురించి గ్రంథాలయంలో తక్కువ ఉంది. ఊహించడం కంటే ఈ పేజీ ఆ శతాబ్దాలను దాటి వెళ్తుంది.

కాకతీయ సంతలు, వర్తక సంఘాలు

కాకతీయ శాసనాలు చాలా సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వాటిని దగ్గరగా అధ్యయనం చేశారు.18 లెక్కలకు, సుంకాలకు సొంత అధికారులున్న గ్రామాల సముదాయమైన స్థలం చుట్టూ వ్యవస్థీకృతమైన గ్రామీణ ప్రాంతాన్ని ఆయన వర్ణిస్తారు.18 ప్రతి దానికీ పెంట లేదా సంత అనే వారపు సంత ఉండేది.1819

అలాంటి సంత ఎలా నడిచేదో కొచ్చెర్లకోటలోని 1310 నాటి ఒక శాసనం చూపిస్తుంది.1819 వ్యాపారులు గడ్డి కప్పు ఉన్న పాకలను వారానికి అద్దెకు తీసుకునేవారు. సంత ఆవరణలోకి సరుకులు తేవడానికి మళ్లీ చెల్లించేవారు. తాము అమ్మిన ప్రతి దానిపై నమోదు రుసుము చెల్లించేవారు.1819 అమ్మకపు పన్నులను సుంకం వసూలుదారులకు గుత్తకు (అద్దెకు) ఇచ్చేవారు. తలపై గంపల్లో సరుకులు మోసే చిన్న వ్యాపారులు కూడా సుంకం చెల్లించేవారు.19

వరంగల్ కోటలో సుమారు 1228 నాటి గణపతిదేవుని ఒక పొడవైన శాసనం రాజధాని సంతను వివరిస్తుంది.2021 అది వర్తకుల బృందాల పేర్లను, ఒక్కొక్కరు వ్యాపారం చేసిన సరుకులను పేర్కొంటుంది: వస్త్రం, నీలిమందు, పోకచెక్కలు, తమలపాకులు, కూరగాయలు, పండ్లు, ధాన్యం, నూనె, ఉప్పు, లోహాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, ముత్యాలు, పూసలు, నూలు.2021

మథియ అనే ఈ సంతను పరబ్రహ్మ శాస్త్రి మట్టెవాడగా గుర్తిస్తారు.2223 మట్టెవాడ ఇప్పటికీ వరంగల్ వ్యాపార కేంద్రం.2223 ఆ కాలపు ఇరవైకి పైగా ఇతర వ్యాపార కేంద్రాలను ఆయన పేర్కొంటారు.2223 అవి తెలంగాణలోని పానగల్లు, జడ్చర్ల నుండి తీర ప్రాంతం వైపు త్రిపురాంతకం, వెల్పూరు, ఘంటసాల, నెల్లూరు వరకు ఉన్నాయి.23

వ్యాపారం వర్తక సంఘాల ద్వారా నడిచింది. శాసనాలు అనేక రకాల వ్యాపారుల పేర్లు చెబుతాయి:2425

  • నకరము (పట్టణ వ్యాపారులు)
  • స్వదేశి, పరదేశి (స్థానిక, బయటి నుండి వచ్చే వ్యాపారులు)
  • ఉభయ నానాదేశి, సంచార వ్యాపారుల ఒక సంఘం2425

1269 నాటి ఒక వర్తక సంఘానికి కొన్ని జిల్లాల్లో కొన్ని సరుకుల్లో వ్యాపారం చేసే లైసెన్సు ఉంది.2425 నేతగాళ్లు, గానుగవాళ్లు, కమ్మరులు, కుమ్మరులు తమ సొంత వృత్తి సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. వారు దగ్గరి సంతలో అమ్మేవారు.25

1282లో గొప్ప అయ్యవోలు వర్తక సంఘ సభ్యులు సంఘ పని మీద త్రిపురాంతకానికి వచ్చారు.26 వారిలో రెడ్డి, నాయుడు, సెట్టి పేర్లున్నవారు ఉన్నారు. వారి సందర్శనను వ్యాపార లైసెన్సు కొనుక్కోవడంగా పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వ్యాఖ్యానిస్తారు.26 సరుకులు బండ్లు, గాడిదలు, గుర్రాలు, మోత ఎద్దులపై తరలేవి.2728 త్రిపురాంతకంలోని 1245 నాటి ఒక శాసనం ఆలయానికి చెందిన 300 అద్దె మోత ఎద్దులపై పన్నును మాఫీ చేస్తుంది.2728

చిల్లర వ్యాపారంలో ఎక్కువ భాగం, టోకు వ్యాపారంలో చాలా భాగం సెట్టులు అని కూడా పిలిచే కోమటి వ్యాపారుల చేతిలో ఉండేది.2930 సుమతీ శతకం కోమటిని పట్టణానికి ప్రాణంగా పిలుస్తుందని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొంటారు.2930 రాజులకు, నాయకులకు సొంత రాజ సెట్టులు ఉండేవారు.2930

తీరం కాకతీయులకు సముద్రంతో సంబంధం ఇచ్చింది. 1244–45లో గణపతిదేవుడు మోటుపల్లిలో ఒక శాసనం నిలిపాడు.31 ఓడ ధ్వంసమైన సరుకులను ఇకపై స్వాధీనం చేసుకోబోమని అది సముద్ర వ్యాపారులకు హామీ ఇచ్చింది.31 అది సుంకాన్ని ముప్పయ్యో వంతుగా నిర్ణయించింది. గంధం, కర్పూరం, ముత్యాలు, దంతం, లోహాలు, పట్టు, మిరియాలు, పోకచెక్కలకు ప్రత్యేక రేట్లు పెట్టింది.31

ఆ శాసనాన్ని సంపాదకత్వం వహించిన ఇ. హుల్ష్, మోటుపల్లి రాజ్యపు ముఖ్య ఓడరేవు అని తేల్చారు.32 ఈ వ్యాపారాన్ని విదేశీయులకే వదిలేయలేదని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కె. ఎ. నీలకంఠ శాస్త్రికి వ్యతిరేకంగా వాదించారు.33 మోటుపల్లి శాసనం చూడండి.

మార్కో పోలో “ముత్‌ఫిలి” అని పిలిచిన ఒక రాజ్యాన్ని వర్ణించాడు.34 అతని సంపాదకుడు హెన్రీ యూల్ దానిని మోటుపల్లి పేరు మీద పిలిచిన కాకతీయ రాజ్యంగా గుర్తించారు.34 పోలో దాని వస్త్రాన్ని, “సాలెపురుగు గూడు నేతలా కనిపించే”, “అత్యుత్తమమైన, అతి సున్నితమైన బక్రమ్‌లను” ప్రశంసించాడు.535 వజ్రాల గురించి ఒక పాత గాథను కూడా అతను మళ్లీ చెప్పాడు.535 దానిలో ప్రజలు లోతైన లోయల్లోకి మాంసం విసిరేవారు. గద్దలు మాంసంతో పాటు వజ్రాలను పైకి తెచ్చేవి.35

చెరువులు, కొత్త గ్రామాలు

తెలంగాణలో ఈ వ్యాపారమంతటికీ ఆహారం అందించిన వ్యవసాయం చెరువుల మీద ఆధారపడింది. ఎందుకో 1909 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) వివరించింది.1 తెలింగాణ ఇసుక నేలలు నీటిని నిలుపుకోలేవు. అందుకే వర్షపు నీటిని నిలువ చేయడానికి లోయలకు, కనుమలకు అడ్డంగా ఆనకట్టలు కట్టారు.1 అడవి కొట్టిన భూమిలో చాలా కొత్త గ్రామాలను స్థాపించిన ఘనతను పరబ్రహ్మ శాస్త్రి కాకతీయ రాజులకు, రాణులకు, వారి నాయకులకు ఇస్తారు. ప్రతి గ్రామానికి తరచుగా సొంత చెరువు ఉండేది.36

ఆ కాలపు రెండు గొప్ప సరస్సులు 1970లలో కూడా వేల ఎకరాలకు నీరు పెడుతున్నాయి.37 పాకాల చెరువును గణపతిదేవుని కాలంలో మంత్రి బయ్యన నాయకుని కుమారుడు జగదాలు ముమ్మడి కట్టించాడు.37 రామప్ప సరస్సును 1213లో సేనాని రేచర్ల రుద్రుడు కట్టించాడు.37 చెరువు కట్టించడాన్ని శాసనాలు ఏడు మంచి పనుల్లో, అంటే సప్త సంతానాల్లో, ఒకటిగా లెక్కించాయి.38

1909లో 2,000 గజాలకు పైగా పొడవున్న ఆనకట్టతో పాకాల ఇంకా హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో అతి పెద్ద మానవ నిర్మిత సరస్సు.39 అప్పటికి రాష్ట్రంలో 370 పెద్ద చెరువులు, 11,000కు పైగా చిన్న చెరువులు (కుంటలు) ఉన్నాయి.2 పెద్ద చెరువుల్లో ఎక్కువ భాగం పూర్వపు పాలకులు, మంత్రులు కట్టించినవి.2 కాకతీయ కాలం కూడా చూడండి.

రెడ్డి రాజులు, గోల్కొండ, యూరోపియన్ కంపెనీలు

వరంగల్ పతనం తర్వాత కనీసం ఒక తీర పాలకుడు సముద్ర వ్యాపారులకు ఆ హామీని మళ్లీ ఇచ్చాడు. 1358లో సోమయ కొండవీటి రెడ్డి రాజు అనవోతుని మంత్రి.4041 ఆ ఓడరేవుకు వచ్చే వ్యాపారులకు హామీలు ఇస్తూ సోమయ మోటుపల్లిలో ఒక ప్రకటన జారీ చేశాడు. అది కొన్ని సుంకాలను మాఫీ చేసింది. మిగతావాటిని పాత రేట్ల ప్రకారమే వసూలు చేస్తామని హామీ ఇచ్చింది.4041

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ రాజుల కాలంలో డచ్, ఇంగ్లీషు వ్యాపారులు అత్యంత పూర్తి కథనాలు రాశారు. డబ్ల్యూ. హెచ్. మోర్‌ల్యాండ్ వాటిని సంపాదకత్వం వహించి ప్రచురించారు.42 ముఖ్యంగా వ్యవసాయంతో బతికిన రాజ్యాన్ని ఆయన వర్ణిస్తారు. అది వరి, చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు పండించింది.42 నేతగాళ్ల కోసం రంగులుగా నీలిమందు, చిరివేరు పండించారు. అప్పుడు కొత్త పంట అయిన పొగాకును ఎగుమతి కోసం పండించారు.42

మోర్‌ల్యాండ్ ప్రకారం, ముఖ్య ఎగుమతులు నూలు వస్త్రాలు, అధిక నాణ్యత గల ఇనుము, ఉక్కు.42 ఇనుము, ఉక్కును లోపలి ప్రాంతాల్లో తయారు చేసి మచిలీపట్నం నుండి ఓడల్లో పంపేవారు.42 ఈ కాలంలో కొల్లూరులో వజ్రాల తవ్వకం ముఖ్యమైంది.42 నీలిమందు పర్షియాకు, నూలు దారం బర్మాకు వెళ్లేవి.43 సుగంధ ద్రవ్యాలు, లోహాలు, కర్పూరం, పింగాణీ, పట్టు దిగుమతి అయ్యేవి. మిగిలిన తేడాను బంగారం, వెండితో చెల్లించేవారు.43

నేతగాళ్లు తమ ఇళ్లలోనే పనిచేశారు.44 కానీ వారు కొనుగోలుదారుల ముందస్తు చెల్లింపుల మీద ఆధారపడ్డారు. అందువల్ల ఏమి తయారు చేయాలో కొనుగోలుదారులు నిర్ణయించగలిగేవారు.44 ఎగుమతి కోసం సన్నని మస్లిన్‌లను వరంగల్ పేరుతో పిలిచేవారు.44

ఇంగ్లీషు వ్యాపారి విలియం మెథ్‌వోల్డ్ కోమటి వ్యాపారులను వర్ణిస్తాడు.45 కొందరు నేతగాళ్ల నుండి కాలికో వస్త్రాలు సేకరించడానికి గ్రామాల్లో తిరిగి, వాటిని ఓడరేవుల్లో టోకుగా అమ్మేవారు. మరికొందరు డబ్బు మార్చేవారుగా పనిచేశారు.45 కలప, ఇనుముతో బాగా కట్టిన, 600 టన్నుల వరకు ఉన్న స్థానిక ఓడలను అతను చూశాడు.46 అవి మోఖా, సుమత్రాలోని అచిన్, అరకాన్, పెగూ, తెనస్సెరిమ్‌లకు, తీరం వెంబడి సిలోన్ వరకు ప్రయాణించేవి.46

నరసాపురంలో నదిపై ముస్లింలు, పోర్చుగీసువారు, హిందువులు ఓడలు కట్టేవారని డచ్ వ్యాపారి ఆంటోనీ షోరర్ నివేదిస్తాడు.47 అక్కడ కలప, ఇనుము దగ్గరలోనే దొరికేవి. కూలీ తక్కువ.47 మక్కాకు వెళ్లే దారిలో మచిలీపట్నం నుండి మోఖాకు సరుకులను, యాత్రికులను తీసుకెళ్లే ఓడలను తావెర్నియర్ పేర్కొంటాడు.48 ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో “తెలింగాణ, ఈజిప్టు లాగా, ప్రపంచమంతటికీ సంత అయింది” అని గోల్కొండ చరిత్ర గొప్పగా చెప్పుకుంది.49

యూరోపియన్ కంపెనీలు ఈ తీరం వెంబడి స్థిరపడ్డాయి. ఇంగ్లీషు ఓడ గ్లోబ్ 1611లో మచిలీపట్నంలో వ్యాపారం ప్రారంభించింది.50 17వ శతాబ్దం మధ్యలో డచ్‌వారు పాలకొల్లులో ఒక ఫ్యాక్టరీని (వ్యాపార కేంద్రం) తెరిచారు.515253 నరసాపురంలో దానికి ఇనుము పోత పోసే కర్మాగారంతో ఒక శాఖ ఉంది.515253 1677లో ఇంగ్లీషువారు నరసాపురం ఉత్తర శివారును తీసుకున్నారు. మాదాపొలంలోని వారి ఫ్యాక్టరీ పేరు ఒక రకమైన నూలు వస్త్రానికి వచ్చింది.515253

డచ్‌వారు 1825 వరకు భీమునిపట్నం (అప్పుడు బిమ్లిపటం) ను పట్టుకున్నారు.54 మచిలీపట్నం చూడండి.

గోల్కొండ వజ్రాలు

వజ్రాల గనులు గోల్కొండకు యూరప్‌లో కీర్తి తెచ్చాయి. ఫ్రెంచి నగల వ్యాపారి జాన్-బాప్టిస్ట్ తావెర్నియర్ 1640లలో వాటిని సందర్శించాడు.55 కృష్ణా తీరంలోని కొల్లూరు గోల్కొండకు తూర్పున ఏడు రోజుల ప్రయాణ దూరంలో ఉంది.555657 మీర్ జుమ్లా మొఘల్ చక్రవర్తికి బహూకరించిన గొప్ప వజ్రం అక్కడే దొరికిందని అతను చెబుతాడు.555657

అతని మొదటి సందర్శనలో సుమారు 60,000 మంది స్త్రీపురుషులు, పిల్లలు కొల్లూరులో పనిచేశారు.555657 మగవాళ్లు తవ్వేవారు, స్త్రీలు, పిల్లలు మట్టి మోసేవారు.555657 అతని సంపాదకుడు వాలెంటైన్ బాల్ రెండు వివరాలను సరిదిద్దారు. ఆ రాయిని ఔరంగజేబుకు కాదు, షాజహాన్‌కు ఇచ్చారు.56 దాని బరువు 900 రతీలు (ఒక భారతీయ తూనిక కొలత), క్యారెట్లు కాదు.56 కర్నూలుకు దక్షిణాన ఉన్న రామల్లకోటలోని మరో గని అప్పుడు బీజాపూర్ రాజు భూభాగంలో ఉంది.58

ఈ వ్యాపారం ఎలా నడిచిందో తావెర్నియర్ వర్ణిస్తాడు. వ్యాపారులు ఒక చిన్న భూమి ముక్కను అద్దెకు తీసుకుని యాభై లేదా వంద మంది గని కార్మికులను కూలికి పెట్టుకునేవారు.59 వారు రాజుకు రోజువారీ రుసుము, అన్ని కొనుగోళ్లపై రెండు శాతం చెల్లించేవారు.59 గని కార్మికులు ఏడాదికి సుమారు మూడు వరహాలు (బంగారు నాణేలు) మాత్రమే సంపాదించేవారు. వారు రాళ్లను మింగకుండా కావలివాళ్లను పెట్టేవారు.59

గనుల దగ్గర, పది నుండి పదహారు సంవత్సరాల వయసున్న వ్యాపారుల కుమారులు ప్రతి ఉదయం ఒక చెట్టు కింద కూర్చోవడాన్ని అతను చూశాడు.60 వారు రాళ్లను కొని, వాటి నాణ్యతను బట్టి వేరు చేసి, తర్వాత లాభాన్ని తమలో తాము పంచుకునేవారు.60 తావెర్నియర్ కొనుగోలుదారుల కోసం రాసిన రత్నాల వ్యాపారి. అతని గణాంకాలను ఆ దృష్టితోనే చదవాలి. గనుల ఆవిష్కరణకు అతను ఇచ్చిన తేదీలకు “ఏ విలువా లేదు” అని కూడా బాల్ హెచ్చరించారు.61

కంపెనీ పాలన, నిజాం రాజ్యం, రైల్వే

19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తీరపు నేతగాళ్లు తమ ఎగుమతి మార్కెట్లను కోల్పోయారు.62 ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఏటా సుమారు ఏడు లక్షల రూపాయల విలువైన స్థానిక వస్త్రాన్ని, కొన్ని సంవత్సరాల్లో పది లక్షలకు పైగా, కొనేదని గోదావరి గెజిటీర్ నమోదు చేస్తుంది.62 ఆ వ్యాపారం ముగిసినప్పుడు జిల్లా వస్త్ర ఎగుమతులు బాగా పడిపోయాయి.62 వాటి విలువ 1825–26లో పద్నాలుగు లక్షలకు పైగా ఉండగా, 1842–43లో రెండు లక్షల కంటే తక్కువ.62

మచిలీపట్నం ఒకప్పుడు ఒక్క పర్షియన్ గల్ఫ్‌కే ఏటా యాభై లక్షల విలువైన చీట్లు, రంగు వస్త్రాలు పంపేదని కృష్ణా మాన్యువల్ చెబుతుంది.63 1883 నాటికి ఆ వ్యాపారం విలువ సుమారు అర లక్ష.63 పాత ఓడల కర్మాగారాలు కూడా క్షీణించాయి.64 కోరంగి నదిపై తాళ్లరేవులో 1907కు రెండు తరాల ముందు ఏటా వంద ఓడలు కట్టేవారని చెప్పేవారు. కానీ 1905లో ఒక్కటీ కట్టలేదు.64

సాగునీరు డెల్టాలను మార్చింది. గోదావరిపై ఆర్థర్ కాటన్ ఆనకట్టను 1847లో ప్రారంభించారు.65 1903–04 నాటికి అది 662,000 ఎకరాలకు నీరు పెట్టింది.65 సాగునీటి ఇంజనీర్ జి. టి. వాల్చ్ జిల్లా ఎగుమతుల గణాంకాలను ప్రచురించారు.66 ఆనకట్టకు ముందరి సంవత్సరంలో సుమారు తొమ్మిది లక్షల రూపాయల నుండి 1863–64లో దాదాపు నలభై ఎనిమిది లక్షలకు ఎగుమతులు పెరిగినట్లు అవి చూపిస్తాయి.66 ఇవి ఒక అధికారిక ప్రాజెక్టు గురించి అధికారిక కథనం.66

అప్పులు స్థానిక వడ్డీ వ్యాపారుల చేతిలోనే ఉన్నాయి.67 జట్టి విధానం కింద ఒక రైతు తన పంట మీద అప్పు తీసుకునేవాడు.67 ఆ పంటను మార్కెట్ ధర కంటే తక్కువకు అప్పు ఇచ్చినవాడికే అమ్మడానికి అతను ఒప్పుకునేవాడు.67 విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) జిల్లాలో భీమునిపట్నం, విశాఖపట్నం ఓడరేవులు నువ్వులు, బెల్లం, చర్మాలు, మాంగనీస్ ఖనిజం ఎగుమతి చేశాయి.6869 ఆ ఖనిజాన్ని 1892 నుండి తవ్వి యూరప్‌కు, అమెరికాకు ఓడల్లో పంపారు.6869

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో బ్రాడ్ గేజ్ రైల్వేలన్నీ 1891కి ముందే కట్టారు.70 వాటిలో నిజాం గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే ఉంది.70 అది హైదరాబాద్ నుండి తూర్పున వరంగల్ వరకు, అక్కడి నుండి విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వరకు, సింగరేణి బొగ్గు క్షేత్రానికి ఒక శాఖతో నడిచింది.70 బొగ్గు క్షేత్రాన్ని 1886 నుండి తవ్వారు. దాని ఉత్పత్తి 1887లో సుమారు 3,000 టన్నుల నుండి 1901 నాటికి 400,000 టన్నులకు పైగా పెరిగింది.71 హైదరాబాద్ దగ్గర మొదటి నూలు వడికే, నేసే మిల్లు 1877లో ప్రారంభమైంది.72

రాష్ట్రం ధాన్యం, పత్తి, నూనె గింజలు, నీలిమందు, చర్మాలు, బొగ్గు ఎగుమతి చేసింది.73 మిల్లు వస్త్రాలు, నూలు, ఉప్పు, చక్కెర, లోహాలను దిగుమతి చేసింది.73 కోమట్లను తెలింగాణ వ్యాపార కులంగా గెజిటీర్ పేర్కొంటుంది. అన్ని పెద్ద గ్రామాల్లో మార్వాడీ వ్యాపారులు ఉండేవారు.73 గ్రామ బనియా ధాన్యం వ్యాపారి, వస్త్రాల అమ్మకందారు, వడ్డీ వ్యాపారి. అతను రైతుకు అప్పు ఇచ్చేవాడు.73 నిర్మల్, జగిత్యాల, వరంగల్ పోత ఉక్కు ముద్దలు ఒకప్పుడు దూర ప్రాంతాలకు ఎగుమతి అయ్యేవి.74

1947 తర్వాత

స్వాతంత్ర్యం తర్వాతి సంవత్సరాలకు గ్రంథాలయంలోని పత్రాలు ఆర్థిక వ్యవస్థ గురించి ముఖ్యంగా కొత్త రాష్ట్రాల రూపంపై వాదనలో భాగంగానే చెబుతాయి. ఉదాహరణకు, 1951లో నూలు కొరత వల్ల సుమారు 2,000 మంది నేతగాళ్లు వెంకటగిరి నుండి నెల్లూరుకు వెళ్లారు.75

తెలంగాణను ఆంధ్రతో కలపడంపై 1955 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ రెండు వైపులనూ చెప్పింది.7677 విశాలాంధ్రకు అనుకూలంగా కృష్ణా, గోదావరి ప్రాజెక్టులపై ఒకే నియంత్రణను, రెండు ప్రాంతాల మధ్య వ్యాపార సంబంధాలను అది ఉదహరించింది.7677 వ్యతిరేకంగా, కొందరు తెలంగాణ నాయకుల భయాలను అది నివేదించింది.7677

విలీనం వల్ల తెలంగాణ స్థిరమైన ఆదాయాలు ఆంధ్ర రాష్ట్రపు ఆర్థిక ఇబ్బందులతో మారిపోతాయని ఈ నాయకులు భయపడ్డారు.7677 తెలంగాణకు ఏటా సుమారు ఐదు కోట్ల మేర చాలా ఎక్కువ భూమి శిస్తు, ఎక్సైజ్ ఆదాయం ఉంది.7677 తన నందికొండ, కుష్టాపురం ప్రాజెక్టుల కోసం ప్రణాళిక వేసిన కృష్ణా, గోదావరి నీటిపై తెలంగాణ తన సొంత హక్కులను కోల్పోతుందని కూడా వారు భయపడ్డారు.7677 1969లో తెలంగాణ మిగులు ఆదాయాలపై విచారణతో సహా ఆ తర్వాత జరిగినది ఆంధ్ర రాష్ట్రం, ఆంధ్రప్రదేశ్ పేజీలో ఉంది. 1956 తర్వాత రాష్ట్ర వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, ఓడరేవుల గురించి గ్రంథాలయంలో ఇంకా ఆధారాలు లేవు.

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), pp. 33–34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  2. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Wilfred H. Schoff (tr.), The Periplus of the Erythraean Sea (1912), § 62, p. 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  4. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. II (1889), pp. 72–74 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  5. Henry Yule and Henri Cordier, The Book of Ser Marco Polo, Vol. II (1903), p. 361 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  6. Schoff, Periplus (1912), p. 252 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  7. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  8. Imperial Gazetteer of India: Madras, Vol. I (1908), p. 345 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), pp. 688–689, citing the Madras Road Book of 1839 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  10. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda (1938), p. 15 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Longhurst, Nagarjunakonda (1938), p. 6 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities (1894), p. 20 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 82, inscription No. 28 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  14. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 86, inscription No. 47 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  15. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 105 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  16. Burgess, Amaravati and Jaggayyapeta (1887), p. 104, inscription No. 41 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  17. G. Bühler, “The Bhattiprolu Inscriptions”, Epigraphia Indica II (1894), pp. 327–328 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  18. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 248. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  19. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 248–249. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 242–243. ↩ ↩2

  21. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 247. ↩ ↩2

  22. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 252. ↩ ↩2 ↩3

  23. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 253. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 242. ↩ ↩2 ↩3

  25. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 243. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  26. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 245–246. ↩ ↩2

  27. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 250. ↩ ↩2

  28. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 251–252. ↩ ↩2

  29. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 244. ↩ ↩2 ↩3

  30. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 244–245. ↩ ↩2 ↩3

  31. E. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva”, Epigraphia Indica XII (1914), pp. 196–197 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  32. Hultzsch, “Motupalli Pillar-Inscription” (1914), p. 190 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  33. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 256. ↩

  34. Henry Yule and Henri Cordier, The Book of Ser Marco Polo, Vol. II (1903), p. 362, note 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  35. Yule and Cordier, Marco Polo, Vol. II (1903), pp. 360–361 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  36. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 198–199. ↩

  37. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 204–205. ↩ ↩2 ↩3

  38. P. Sreenivasachar, A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts, Part I (1942), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)); Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 203. ↩

  39. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 90–91 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  40. J. Ramayya Pantulu (ed.), South Indian Inscriptions, Vol. X (1948), p. 304, No. 556 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  41. Sewell, Historical Inscriptions (1932), pp. 195, 199 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  42. W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (1931), p. xviii (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  43. Moreland, Relations of Golconda (1931), pp. xix–xx (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  44. Moreland, Relations of Golconda (1931), pp. xviii–xix (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  45. Methwold’s Relation, in Moreland, Relations of Golconda (1931), p. 16 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  46. Methwold’s Relation, in Moreland, Relations of Golconda (1931), pp. 36–37 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  47. Schorer’s Relation, in Moreland, Relations of Golconda (1931), p. 63 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  48. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 162 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  49. Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 446 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  50. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), pp. 324–325 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  51. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 327 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  52. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 326 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  53. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 323 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  54. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 261 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  55. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  56. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), p. 74, with Ball’s notes (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  57. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), p. 75 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  58. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), p. 55 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  59. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), pp. 59–60 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  60. Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), pp. 61–62 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  61. Ball’s note in Tavernier, Travels in India, Vol. II (1889), p. 72 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  62. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), p. 103 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  63. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District (1883), pp. 118, 368 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  64. Hemingway, Godavari (1907), p. 110 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  65. Imperial Gazetteer: Madras, Vol. I (1908), p. 165 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  66. George T. Walch, The Engineering Works of the Godavari Delta (1896), appendix, p. v (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  67. Hemingway, Godavari (1907), p. 112 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  68. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 129 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  69. Francis, Vizagapatam (1907), pp. 125–126 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  70. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 45 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  71. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 39 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  72. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 42 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  73. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 43 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  74. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 40 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  75. Census of India, 1951, Vol. III: Madras and Coorg, Part I: Report (1953), p. 19 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  76. Report of the States Reorganisation Commission (1955), p. 104 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  77. Report of the States Reorganisation Commission (1955), pp. 105–106 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (85)

యుగాలు

మౌర్యులు, శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 300 – క్రీ.శ. 225

కర్నూలు జిల్లాలోని అశోకుని శాసనాలు, కృష్ణా డెల్టాలోని బౌద్ధ ధాతు శాసనాలతో తెలుగు భూములు లిఖిత చరిత్రలోకి వస్తాయి. ఇంకా తేదీలపై చర్చ జరుగుతున్న శాతవాహనులు క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం నాటికి కృష్ణా లోయను పాలించారు. అప్పుడు అమరావతి, ఇతర స్తూపాలు వర్ధిల్లాయి.

కాకతీయులు

క్రీ.శ. 1163–1323

సుమారు 1150 నుండి 1323 వరకు అనుమకొండ, ఓరుగల్లు (వరంగల్) కాకతీయ రాజులు తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఒకే రాజవంశం కిందకు తెచ్చారు. వారు తెలంగాణలో గొప్ప సాగునీటి చెరువులను, ఆలయాలను కట్టించారు. చివరికి ఢిల్లీ సుల్తానుల సేనల చేతిలో పడిపోయారు.

రాజవంశాలు

మౌర్యులు

సుమారు క్రీ.పూ. 322 – క్రీ.పూ. 184

మగధ మౌర్య సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.పూ. 322–185) క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దంలో తెలుగు దేశంలో కొంత భాగాన్ని పట్టుకుంది. కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రగుడి, రాజుల మందగిరిలలోని అశోకుని శాసనాలు ఈ ప్రాంతంలో దొరికిన తొలి లిఖిత రికార్డుల్లో ఉన్నాయి. అతని కళింగ విజయం గోదావరికి ఉత్తరాన ఉన్న తీరం వరకు చేరింది.

శాతవాహనులు

సుమారు క్రీ.పూ. 200 – క్రీ.శ. 225

పురాణాలు ఆంధ్రులు అని పిలిచే దక్కన్ రాజవంశం. దాని తర్వాతి రాజులు సామాన్య శకం 2వ శతాబ్దంలో, 3వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కృష్ణా లోయను, గోదావరి డెల్టాను, రాయలసీమలోని కొన్ని భాగాలను పాలించారు. దాని ప్రారంభం, దాని తేదీలు, అది తెలుగు దేశానికి ఎప్పుడు చేరింది అనేవన్నీ చర్చలో ఉన్నాయి.

విజయపురి ఇక్ష్వాకులు

సుమారు క్రీ.శ. 225–350

క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో, 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో దిగువ కృష్ణా లోయను పాలించిన రాజవంశం. వారి రాజధాని నాగార్జునకొండ లోయలోని విజయపురి. ప్రాకృత, సంస్కృత శాసనాల నుండి నలుగురు రాజులు తెలుసు. రాజులు వైదిక యజ్ఞాలు చేసి, శివునికి, కార్తికేయునికి ఆలయాలు కట్టించారు. రాజకుటుంబపు స్త్రీలు రాజధానిలోని బౌద్ధ విహారాలకు దానాలు ఇచ్చారు.

వేంగి శాలంకాయనులు

సుమారు క్రీ.శ. 300–470

సామాన్య శకం 4, 5 శతాబ్దాల్లో కృష్ణా, గోదావరి మధ్య దేశాన్ని ఏలూరు దగ్గరి ఆధునిక పెదవేగి అయిన వేంగిపురం నుండి పాలించిన రాజవంశం. ఏడు తామ్రశాసనాలు హస్తివర్మ నుండి వచ్చిన రెండు శాఖల్లో ఏడుగురు రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ శాసనంలోని 'వేంగి హస్తివర్మ'తో చాలామంది విద్వాంసులు అతనిని గుర్తిస్తారు. వారి తొలి దానపత్రాలు ప్రాకృతంలో, తర్వాతివి సంస్కృతంలో ఉన్నాయి. వారి ముద్రలపై నంది ఉంటుంది. వారి కుల దైవం చిత్రరథస్వామి.

వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు

సుమారు క్రీ.శ. 615–1077

7వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి దిగువ గోదావరి, కృష్ణాల మధ్య తీర ప్రాంతమైన వేంగిని పాలించిన బాదామి చాళుక్యుల ఒక శాఖ. దాని స్థాపకుడు కుబ్జ విష్ణువర్ధనుడు రెండవ పులకేశి తమ్ముడు. ఈ రాజులు రెండు శతాబ్దాల పాటు రాష్ట్రకూటులతో పోరాడారు. సుమారు 1000 తర్వాత వారు వివాహాల ద్వారా చోళులతో ముడిపడ్డారు. 1070లో వారి వారసుడు చోళ చక్రవర్తి మొదటి కులోత్తుంగుడు అయ్యాడు. వారి తామ్రశాసనాలు ప్రతి పాలన కాలాన్ని నమోదు చేస్తాయి. మొదటి తెలుగు సాహిత్య రచన, నన్నయ మహాభారతం, రాజమహేంద్రవరంలోని వారి ఆస్థానంలో రాయబడింది.

కాకతీయులు

సుమారు క్రీ.శ. 1163–1323

అనుమకొండ (హనుమకొండ), ఓరుగల్లు (వరంగల్) రాజవంశం. కాకతీయులు పదవ శతాబ్దం నుండి రాష్ట్రకూటుల, తర్వాత పశ్చిమ చాళుక్యుల సామంతులు. 1163లో రుద్రదేవుని కాలంలో వారు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించారు. గణపతిదేవుని కాలంలో వారు తెలంగాణ నుండి తీరం వరకు తెలుగు దేశాన్ని పాలించారు. రుద్రమదేవి రుద్రదేవుడు అనే పేరుతో రాజుగా పాలించింది. ఆమె మనవడు ప్రతాపరుద్రుడు 1320లలో ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. వారి పాలన మిత్ర నాయకుల మీద, సైనిక సేవ కోసం భూమి పొందిన నాయక సేనానుల మీద, గ్రామ సభల మీద ఆధారపడింది. దానిని దాని చెరువులు, ఆలయాలు, మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార శాసనం, ఆస్థాన సాహిత్యం కోసం గుర్తుంచుకుంటారు.

కొండవీటి రెడ్డి రాజులు

సుమారు క్రీ.శ. 1325–1424

పంట రెడ్డి కుటుంబానికి చెందిన తెలుగు రాజవంశం. కాకతీయుల పతనం తర్వాత తీరంలో ఎదిగి, సుమారు 1325 నుండి 1420ల వరకు సుమారు వంద సంవత్సరాలు, మొదట అద్దంకి నుండి, తర్వాత కొండవీడు కొండ కోట నుండి పాలించింది. ప్రోలయ వేమ నుండి రాచ వేమ వరకు దాని ఆరుగురు రాజులు శ్రీశైలానికి, సముద్రానికి మధ్య ఉన్న దేశాన్ని, కొన్నిసార్లు గోదావరి డెల్టాను పట్టుకున్నారు. వారు శ్రీశైలం, అహోబిలంలలో మెట్ల వరుసలు కట్టించారు. రేచర్ల వెలమలతో, విజయనగరంతో, బహమనీలతో పోరాడారు. ఎఱ్ఱాప్రెగడ, శ్రీనాథుడు రచనలు చేసిన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించారు. కుమారగిరి కాలంలో రాజ్యపు తూర్పు సగం రాజమహేంద్రవరం వద్ద వేరే రాజ్యమైంది.

బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1489–1686

బహమనీల నుండి విడిపోయిన గవర్నర్ యూసుఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ స్థాపించిన బీజాపూర్ సుల్తానులు (సుమారు 1489–1686). వారు రాయచూరు, ముద్గల్ కోసం వంద సంవత్సరాలు విజయనగరంతో పోరాడారు. 1565లో దానిని ఓడించిన కూటమిలో చేరారు. తర్వాత తుంగభద్రకు దక్షిణాన ముందుకు వెళ్లారు: 1568లో ఆదోనిని, పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కర్నూలును, 1652లో పెనుకొండను తీసుకున్నారు. 1630ల నుండి 50ల వరకు వారు కర్ణాటక ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి గోల్కొండతో పంచుకున్నారు. ఆదోని సిద్దీ మసూద్ వంటి అబిసీనియన్ గవర్నర్ల ద్వారా, కప్పం కట్టే పాలెగాళ్ల ద్వారా, 1686లో ఔరంగజేబు బీజాపూర్‌ను తీసుకునే వరకు, వారు పడమటి తెలుగు ఎత్తైన ప్రాంతాలను పట్టుకున్నారు.

కుతుబ్ షాహీలు

సుమారు క్రీ.శ. 1518–1687

తెలంగాణను, 1520ల నుండి కృష్ణా, గోదావరిల మధ్య తీరాన్ని పాలించిన గోల్కొండ సుల్తానులు (1518–1687). తర్వాత వారు ఉత్తర తీరాన్ని, గుంటూరు ప్రాంతాన్ని, 17వ శతాబ్దంలో దక్షిణాన కర్ణాటకలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ బహమనీల తరఫున తెలింగాణను పాలించాడు. ఇబ్రహీం 1565లో విజయనగరాన్ని నాశనం చేసిన కూటమిలో చేరాడు. మహమ్మద్ కులీ సుమారు 1589–91లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు. 1636 నుండి రాజులు మొఘలులకు కప్పం చెల్లించారు. 1687లో ఎనిమిది నెలల ముట్టడి తర్వాత ఔరంగజేబు ద్రోహం ద్వారా గోల్కొండను తీసుకున్నాడు. పర్షియన్ సామంతులు ఉన్నత పదవుల్లో ఉన్నారు, కానీ తెలుగు సైనికులు కోటలను, బ్రాహ్మణ కరణాలు శిస్తు లెక్కలను నిర్వహించారు. చివరి రాజు కాలంలో మాదన్న, అక్కన్న అనే ఇద్దరు బ్రాహ్మణ సోదరులు రాజ్యాన్ని నడిపారు.

డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

సుమారు క్రీ.శ. 1613–1825

డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (Vereenigde Oostindische Compagnie) పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 1825 వరకు తెలుగు తీరంలో వ్యాపారం చేసింది. మచిలీపట్నం, పాలకొల్లు (1652 నుండి), ద్రాక్షారామం, జగన్నాథపురం (కాకినాడ), నరసాపురం, భీమునిపట్నంలలోని దాని ఫ్యాక్టరీలు ఇండోనేషియా దీవుల్లో దాని వ్యాపారం కోసం నూలు వస్త్రాలు కొని రంగు వేశాయి. అది భీమునిపట్నం, జగన్నాథపురంలలో నాణేలు ముద్రించింది. 1686లో డచ్‌వారు గోల్కొండ రాజు నుండి మచిలీపట్నాన్ని కొంతకాలం స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కానీ వారి స్థావరాలు ఫర్మానాలు (రాజాజ్ఞలు), విజయనగరం రాజా మంజూరుల కింద ఉన్న వ్యాపార కేంద్రాలు, భూభాగాలు కావు. ఇంగ్లీషువారు వాటిని 1781, 1795లలో తీసుకుని, 1785, 1818లలో తిరిగి ఇచ్చారు. 1825 జూన్ 1న అవి చివరికి ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వెళ్లాయి.

తెలుగు దేశంలో మొఘలులు

క్రీ.శ. 1636–1724

1636లో అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా షాజహాన్‌ను తన అధిరాజుగా అంగీకరించినప్పటి నుండి మొఘల్ చక్రవర్తులు గోల్కొండకు అధిరాజులు. 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను తీసుకుని ఆ రాజ్యాన్ని హైదరాబాద్ సుబాగా చేసినప్పటి నుండి వారు తెలుగు దేశమంతటినీ పాలించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని హైదరాబాద్‌లోని సుబేదారు, జిల్లాల్లోని ఫౌజ్‌దారులు, పాత తెలుగు శిస్తు అధికారులైన దేశ్‌ముఖ్‌లు, దేశ్‌పాండేల ద్వారా పాలించారు. తీరం ఉత్తర సర్కారులుగా, దక్షిణం హైదరాబాదీ కర్ణాటకగా ఉన్నాయి. మరాఠా దాడులు, 1708–09లో హైదరాబాద్‌లో ఒక రాజకుమారుని తిరుగుబాటు, కల్లు గీత వృత్తికి చెందిన పాప్ రాయ్ తిరుగుబాటు క్షీణత సంవత్సరాలను గుర్తించాయి. 1724లో నిజాముల్ ముల్క్ శకర్ ఖేడా వద్ద సుబేదారు ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి చంపి, అసఫ్ జాహీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

మరాఠాలు, తెలుగు దేశం

క్రీ.శ. 1677–1818

మరాఠా రాజులు, వారి తర్వాత పూనా పేష్వాలు పడమర, దక్షిణం నుండి తెలుగు చరిత్రలోకి ప్రవేశించారు. షాహ్‌జీ కర్ణాటకలో బీజాపూర్‌కు సేవ చేశాడు. 1677లో అతని కుమారుడు శివాజీ గోల్కొండతో మైత్రి చేసుకున్నాడు. హైదరాబాద్‌లో అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా, అతని మంత్రులు మాదన్న, అక్కన్న అతనిని స్వాగతించారు. అతను శ్రీశైలం యాత్ర చేసి, కర్నూలు దాటి, కడప గుండా జింజీకి నడిచాడు. బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతంపై బీజాపూర్ హక్కులు 1680లో అతనికి అప్పగించబడ్డాయి. 1719 నుండి మరాఠాలు హైదరాబాద్‌తో సహా దక్కన్ ప్రాంతాల నుండి చౌత్, సర్దేశ్‌ముఖి కోరారు. పేష్వాలు పాల్ఖేడ్ (1728), ఉద్గీర్ (1760), రాక్షసభువన్ (1763), ఖర్దా (1795) వద్ద నిజాములతో పోరాడారు. నాగపూర్ భోంస్లేలు కర్ణాటకపై, ఉత్తర సర్కారులపై దాడులు చేశారు. రాయలసీమలో 1743 నుండి 1774 మధ్య కొన్నిసార్లు మరాఠాలు గుర్రంకొండ, పుంగనూరు, పెనుకొండలను పట్టుకున్నారు. 1792, 1799 మైసూరు ఒప్పందాలు, 1802–04 బ్రిటిష్ ఒప్పందాలు, 1818లో పేష్వా పతనంతో ఈ ప్రాంతంలో వారి అధికారం ముగిసింది.

కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబులు

సుమారు క్రీ.శ. 1710–1801

సుమారు 1710 నుండి 1801 వరకు ఆర్కాటు నుండి పాలించిన, కనుమల దిగువ కర్ణాటక (గుంటూరు నుండి కొల్లిడం వరకు తీరం) కు మొఘల్, తర్వాత అసఫ్ జాహీ గవర్నర్లు. వారి తెలుగు జిల్లాలు నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు. ఉదయగిరి జాగీరు, వెంకటగిరి, కాళహస్తి కప్పం చెల్లించే పాలెగాళ్లు కూడా వారి కిందే ఉన్నారు. మొదటి వంశం, సాదతుల్లా ఖాన్ నవాయత్‌లు, 1744లో అన్వరుద్దీన్ ఖాన్‌కు చోటిచ్చారు. అతను 1749లో అంబూరు వద్ద చంపబడ్డాడు. అతని కుమారుడు ముహమ్మద్ అలీ వాలాజా చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచివారికి వ్యతిరేకంగా ఇంగ్లీషు సహాయంతో నవాబుగిరీని గెలుచుకున్నాడు. అతని సోదరుడు నజీబుల్లా నెల్లూరును పట్టుకుని తిరుగుబాటు చేశాడు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి, ప్రైవేటు రుణదాతలకు భారీగా అప్పుపడిన ముహమ్మద్ అలీ 1781లో తన ఆదాయాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1790–92లో కంపెనీ దేశాన్ని నిర్వహించింది. 1792లో దాని సైన్యం ఖర్చు చెల్లించడానికి అతను కట్టుబడ్డాడు. టిప్పు సుల్తాన్‌తో రహస్య ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు బయటపడిన తర్వాత, అజీముద్దౌలా 1801లో కర్ణాటక పాలనను అప్పగించాడు. నెల్లూరు, ఒంగోలు బ్రిటిష్ జిల్లా అయ్యాయి.

ఫ్రెంచి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

క్రీ.శ. 1750–1759

తెలుగు దేశంలో ఫ్రెంచి కంపెనీ (Compagnie des Indes). అది 1669 నుండి మచిలీపట్నంలో, 1750కి ముందు నుండి యానాంలో వ్యాపారం చేసింది. డూప్లే, బుస్సీ నిజాములు ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్ సింహాసనం ఎక్కడానికి సహాయం చేశారు. దానికి బదులుగా దక్కన్‌లో బుస్సీ సైన్యం ఖర్చు కోసం కంపెనీకి మచిలీపట్నం, దాని ప్రాంతం (1750), కొండవీడు ప్రాంతం (1751–52), ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), ఏలూరు, రాజమహేంద్రవరం, శ్రీకాకుళం అనే నాలుగు ఉత్తర సర్కారులు (1753) లభించాయి. బుస్సీ విజయనగరం రాజా, జమీందారుల ద్వారా సర్కారులను పాలించాడు. 1757లో అతను బొబ్బిలిని నాశనం చేసి, ఇంగ్లీషు ఫ్యాక్టరీలను తీసుకున్నాడు. 1758 డిసెంబర్‌లో చందుర్తి (Condore) వద్ద కల్నల్ ఫోర్డ్ విజయం, 1759 ఏప్రిల్‌లో అతను మచిలీపట్నాన్ని దాడి చేసి పట్టుకోవడం తీరంలో ఫ్రెంచి పాలనను ముగించాయి. 1759 మే ఒప్పందం ద్వారా సలాబత్ జంగ్ ఫ్రెంచివారిని దక్కన్ నుండి బయటకు నెట్టాడు. అనేకసార్లు తీసుకుని తిరిగి ఇచ్చిన యానాం 1954 వరకు ఫ్రెంచివారి దగ్గరే ఉంది.

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

క్రీ.శ. 1759–1858

1611లో తీరంపై మొదట దిగిన దగ్గర నుండి 1858లో రాజ్ (Crown) స్వాధీనం చేసుకునే వరకు తెలుగు దేశంలో ఇంగ్లీషు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ. నూట యాభై సంవత్సరాల పాటు అది గోల్కొండ రాజులు, మొఘలుల ఫర్మానాల కింద మచిలీపట్నం, నిజాంపట్నం, మాదాపొలం, వీరవాసరం, విశాఖపట్నం, ఇంజరం, బెండమూర్లంకలలోని ఫ్యాక్టరీల ద్వారా వ్యాపారం చేసింది. మద్రాసులోని దాని కోట 1639లో నాయకుడు దామెర్ల వెంకటాద్రి ద్వారా మంజూరైన భూమిపై ఉంది. ఫోర్డ్ ఫ్రెంచివారిని వెళ్లగొట్టిన తర్వాత దానికి మచిలీపట్నం ప్రాంతం (1759), 1765 చక్రవర్తి మంజూరు, 1766, 1768 నిజాం ఒప్పందాల ద్వారా ఐదు ఉత్తర సర్కారులు, గుంటూరు (1788), రాయలసీమ దత్త మండలాలు (1800), కర్ణాటకతో పాటు నెల్లూరు (1801) లభించాయి. అది చీఫ్‌లు, కౌన్సిళ్ల ద్వారా, తర్వాత కలెక్టర్ల ద్వారా పాలించింది. 1802–03లో తీర జమీందారులతో శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందం చేసుకుంది. రాయలసీమ రైతులతో థామస్ మన్రో రైత్వారీ విధానం కింద శిస్తు నిర్ణయించింది. పద్మనాభం (1794) వద్ద విజయనగరం రాజా అధికారాన్ని, పాలెగాళ్ల అధికారాన్ని విరిచింది. 1832–33 గుంటూరు కరువు తర్వాత గోదావరి, కృష్ణా ఆనకట్టలు కట్టింది.

హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ కాలపు మైసూరు

క్రీ.శ. 1761–1799

1761లో మైసూరుకు ప్రభువైన హైదర్ అలీ, 1799 వరకు పాలించిన అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ మైసూరు సరిహద్దును ఉత్తరం, తూర్పు వైపు తెలుగు దేశంలోకి విస్తరించారు. హైదర్ 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుండి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి పొందాడు. అతను 1775లో బళ్లారిని, 1776లో గుత్తిని తీసుకుని, 1779లో కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంత పాలెగాళ్లు అతనికి కప్పం చెల్లించేవారయ్యారు. మరాఠాలు, నిజాం, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలతో వారి యుద్ధాలు పాక్షికంగా ఈ జిల్లాల కోసం జరిగాయి. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రి ప్రాంతాన్ని నిజాంకు అప్పగించాడు. 1799లో శ్రీరంగపట్నంలో టిప్పు మరణం తర్వాత నిజాం గుత్తి, పెనుకొండ, మిగతావాటిని తీసుకున్నాడు. 1800లో అతను ఈ రెండు లాభాలనూ దత్త మండలాలుగా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

బ్రిటిష్ రాజ్ (మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ)

క్రీ.శ. 1858–1947

1858లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భూభాగాల బదిలీ నుండి 1947లో స్వాతంత్ర్యం వరకు మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని తెలుగు జిల్లాలపై బ్రిటిష్ రాజ్ (Crown) పాలన. మద్రాసులో గవర్నర్ ఇన్ కౌన్సిల్ కింద, తీరాన్ని, రాయలసీమను కలెక్టర్లు, రెవెన్యూ బోర్డు, జిల్లా, తాలూకా బోర్డులు, మునిసిపాలిటీల ద్వారా పాలించారు. జిల్లాలను మళ్లీ మళ్లీ గీశారు (1859లో గోదావరి, కిస్ట్నా, 1882లో అనంతపురం, 1904లో గుంటూరు, 1911లో చిత్తూరు, 1925లో పశ్చిమ గోదావరి). 1860లో నిజాం భద్రాచలం, రేకపల్లి తాలూకాలను అప్పగించాడు. రైత్వారీ భూములను సర్వే చేసి శిస్తు నిర్ణయించారు. ఈనాం కమిషన్ ఈనాంలను నమోదు చేసింది. విజయనగరం, బొబ్బిలి, పిఠాపురం, వెంకటగిరి, కాళహస్తి, కార్వేటినగరం గొప్ప జమీందారీలు తమ శాశ్వత శిస్తు ఒప్పందాలను నిలుపుకున్నాయి. గోదావరి, కృష్ణా డెల్టాలకు సాగునీరు వచ్చింది. రైల్వేలు బెజవాడ, వాల్తేరు చేరాయి. 1876–78 మహా కరువు దత్త మండలాలను ఖాళీ చేసింది. 1879–80 రంప తిరుగుబాటు ప్రెసిడెన్సీలో క్రమబద్ధ సైన్యం అవసరమైన చివరి తిరుగుబాటు.

వ్యక్తులు

శివశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 170–177

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు శాతవాహన రాజు. కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాలలో దొరికిన సీసపు నాణేల నుంచి, వాటిలో గుడివాడ నుంచి వచ్చినవి కూడా ఉన్నాయి, దాదాపు మాత్రమే ఆయన తెలుసు. ఆయన బహుశా వాసిష్ఠీపుత్ర పులుమావి వారసుడు, బహుశా సోదరుడు.

యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 184–213

క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం చివరి భాగపు తర్వాతి శాతవాహన రాజు. పశ్చిమ దక్కన్‌లో, కృష్ణా–గోదావరి దేశంలో రెండింటిలోనూ శాసనాలు, నాణేలు దొరికే చివరి రాజు ఆయనే. కృష్ణాకు దక్షిణాన తీరం నుంచి వచ్చిన ఆయన చిన్న శాసనం ఆయన 27వ సంవత్సరంలో తేదీ వేయబడింది. శాతవాహన రాజు తెలిసిన ఏకైక నాణెం చిత్రం అని 1908లో ఇ. జె. రాప్సన్ పిలిచిన దానిని ఆయన వెండి నాణేలు కలిగి ఉన్నాయి.

చంద్రశ్రీ శాతకర్ణి

సుమారు క్రీ.శ. 219–229

శాతవాహన రాజు. కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాల నుంచి వచ్చిన సీసపు నాణేలపై ఆయనను వాసిష్ఠీపుత్ర చంద్ర సాతి అని పిలిచారు. పిఠాపురం దగ్గరి కోడవలిలోని ఒక శిలా శాసనం ఆయనను చందసాతి అంటుంది. ఆయన పులుమావి తర్వాత కొద్ది కాలానికే పాలించాడా లేక వంశం చివరలో పాలించాడా, ఈ పేరుతో ఇద్దరు రాజులు ఉన్నారా అనే విషయాలలో పండితులు ఏకీభవించరు.

మొదటి శక్తివర్మ (తూర్పు చాళుక్య)

సుమారు క్రీ.శ. 999–1011

వేంగి తూర్పు చాళుక్య రాజు (దాదాపు 999–1011), దానార్ణవుని పెద్ద కొడుకు. తర్వాతి దానశాసనాలు చెప్పినట్లు, వేంగికి పాలకుడు లేని 27 సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు. ఈ సమయంలో చోళ రాజు మొదటి రాజరాజు వేంగిలో క్రమాన్ని పునరుద్ధరించాడని చెబుతారు. చరిత్రకారులు శక్తివర్మ సింహాసనారోహణను చోళుల పునరుద్ధరణగా చదివారు. చాళుక్య చంద్ర అనే ఆయన బిరుదు గల బంగారు నాణేలు అరకాన్‌లో దొరికాయి.

రెండవ ఉదయచోడుడు (కందూరు)

సుమారు క్రీ.శ. 1136–1176

కందూరు చోడ నాయకుడు, గోకర్ణుని కొడుకు. గోవిందరాజును బందీగా పట్టుకున్న తర్వాత కాకతీయ రెండవ ప్రోలుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చిన 'ఉదయ రాజు'గా పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను గుర్తించారు. ఆయన శాసనాలు 1136 నుంచి 1176 వరకు ఉన్నాయి. కాకతీయ రుద్రదేవుడు ఆయన కూతురిని పెళ్లి చేసుకుని, ఆయన సామంత భూమి (రాజు నుంచి పొందిన భూమి)ని ఆయనకే వదిలాడు. జడ్చర్లలోని 1162 నాటి ఒక శాసనం ఆయన సుంకాధికారులు కోడూరు దేవునికి గోకర్ణ-సింగ రూకలు అనే నాణేలను మంజూరు చేసినట్లు చూపిస్తుంది.

గణపతిదేవుడు

సుమారు క్రీ.శ. 1199–1262

కాకతీయ రాజు (పాలన 1199–దాదాపు 1262). ఆయన అరవై సంవత్సరాల పాలన కాకతీయ అధికారాన్ని తెలంగాణ నుంచి తీరం వరకు, సుదూర దక్షిణం వరకు తీసుకువెళ్లింది. ఆయన రాజధానిని ఓరుగల్లు (వరంగల్)కు మార్చాడు. ఆయన పాలనలో మోటుపల్లి సముద్ర వ్యాపార అభయ శాసనం, రామప్ప, గణపేశ్వరం దేవాలయాలు వచ్చాయి.

అనవోతారెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1353–1364

అద్దంకి రెండవ రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1353–1364), ప్రోలయ వేముని పెద్ద కొడుకు. కోడూరు నుంచి వచ్చిన ఆయన ఏకైక తామ్ర దానశాసనం (1358), మోటుపల్లిలో సముద్ర వ్యాపారుల కోసం కాకతీయ అభయ శాసనాన్ని ఆయన పునరుద్ధరించిన శాసనం (1358) మిగిలి ఉన్నాయి. 1361లో ధరణికోట దగ్గర ఆయనపై విజయం సాధించామని ఒక వెలమ చరిత్ర చెప్పుకుంటుంది. ఆయన కొడుకు కుమారగిరి, అల్లుడు కాటయ వేముడు తర్వాత కొండవీడు, రాజమహేంద్రవరంలలో పాలించారు.

కుమారగిరిరెడ్డి

సుమారు క్రీ.శ. 1386–1402

కొండవీడు రెడ్డి రాజు (దాదాపు 1386–1402), అనవోత కొడుకు. ఆయన వసంతోత్సవం, ఆయన ఆస్థానపు విదేశీ వ్యాపారం కోసం, కాళిదాసుపై తన వ్యాఖ్యానానికి కాటయ వేముడు ఎవరి పేరు పెట్టాడో ఆ పోషకుడిగా ఆయనను గుర్తుంచుకుంటారు. ఆయన రాజమహేంద్రవరం చుట్టూ ఉన్న గోదావరి ప్రాంతాన్ని తన మంత్రి, బావమరిది కాటయ వేమునికి ఇచ్చాడు. తన పాలన చివరలో ఆయన కొండవీడును తన బంధువు పెదకోమటి వేమునికి కోల్పోయాడు.

అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా

క్రీ.శ. 1614–1672

గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ వంశంలో ఏడవ సుల్తాన్ (1626–1672). ఆయన బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే పట్టాభిషేకం జరిగింది. పాలనను తన తల్లి హయాత్ బఖ్ష్ బేగంకు, మంత్రులకు వదిలేశాడు. 1636లో మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్‌ను తన అధిపతిగా అంగీకరించాడు. ఆయన మంత్రి మీర్ జుమ్లా కర్ణాటకను, అక్కడి వజ్రాల గనులను జయించాడు. 1656లో మీర్ జుమ్లాతో ఆయనకు వచ్చిన గొడవ కారణంగా ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించాడు. పర్షియన్, తెలుగు భాషలలో ఉన్న ఒక శాసనం ఆ ముట్టడిని నమోదు చేస్తుంది. ఆయన కొడుకు లేకుండానే 1672లో చనిపోయాడు.

జోసెఫ్ ఫ్రాంస్వా డూప్లే

క్రీ.శ. 1697–1764

1742 నుంచి 1754 వరకు పాండిచ్చేరికి, భారతదేశంలోని ఫ్రెంచి స్థావరాలకు గవర్నర్. నిజాం సింహాసనం కోసం జరిగిన యుద్ధంలో ముజఫర్ జంగ్‌కు, తర్వాత సలాబత్ జంగ్‌కు మద్దతు ఇవ్వడం ద్వారా ఆయన ఫ్రెంచి కంపెనీకి మచిలీపట్నం మంజూరు (1750)ను, తన అధికారి బుస్సీ ద్వారా ఉత్తర సర్కారులను (1753) సంపాదించాడు. 1754లో గోదేహూ ఆయన స్థానంలోకి వచ్చాడు. ఆయన ఫ్రాన్స్‌లో పేదరికంలో చనిపోయాడు.

ముహమ్మద్ అలీ ఖాన్ వాలాజా

క్రీ.శ. 1749–1795

1749 నుంచి 1795 వరకు కర్ణాటక (ఆర్కాటు) నవాబు, అన్వరుద్దీన్ ఖాన్ కొడుకు. 1749లో ఆంబూరులో ఆయన తండ్రి చంపబడ్డాడు. ఆయన తిరుచిరాపల్లిలో నిలబడి, ఇంగ్లీషు సాయంతో చందా సాహెబ్, ఫ్రెంచి వారి నుంచి నవాబు పదవిని గెలుచుకున్నాడు. 1763 పారిస్ ఒప్పందం ఆయనను గుర్తించింది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఆయనకు వాలాజా అనే బిరుదు ఇచ్చాడు. ఆయన తెలుగు జిల్లాలు 1757లో తిరుగుబాటు చేసిన ఆయన సోదరుడు నజీబుల్లా కింద నిలుపుకున్న నెల్లూరు, ఒంగోలు, పల్నాడు. ఆయన కంపెనీకి, ప్రైవేటు అప్పులవారికి పెద్ద అప్పులు పడ్డాడు. 1781లో ఆయన కర్ణాటక ఆదాయాలను కంపెనీకి అప్పగించాడు. 1790–92లో కంపెనీ వాటి నిర్వహణను తీసుకోవడం చూశాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా దాని సైన్యాల కోసం ఏటా తొమ్మిది లక్షల వరహాలు చెల్లించడానికి ఒప్పుకున్నాడు. ఆయన 1795 అక్టోబర్‌లో చనిపోయాడు.

సలాబత్ జంగ్

క్రీ.శ. 1751–1761

నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అసఫ్ జా I మూడవ కొడుకు. 1751లో ఫ్రెంచి సేనాని బుస్సీ ఆయనను దక్కన్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. బుస్సీ రక్షణలో ఆయన మరాఠాలను, తన అన్న ఘాజీ-ఉద్-దీన్‌ను ఓడించాడు. 1753లో ఉత్తర సర్కారులను ఫ్రెంచి వారికి అప్పగించాడు. కర్నల్ ఫోర్డ్ ఫ్రెంచి వారిని తీరం నుంచి తరిమిన తర్వాత, ఆయన మచిలీపట్నాన్ని ఇంగ్లీషువారికి వదులుకున్నాడు (1759). ఆయన సోదరుడు నిజాం అలీ ఆయన మంత్రిగా అధికారం చేపట్టి, 1761 లేదా 1762లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, దాదాపు 1763లో జైలులో ఆయనను చంపించాడు.

హైదర్ అలీ

క్రీ.శ. 1761–1782

1761లో మైసూరుకు అధిపతి అయి, 1782 డిసెంబర్‌లో చనిపోయే వరకు దానిని పాలించిన సైనికుడు. తెలుగు దేశంలో ఆయన 1762లో మరాఠా మురారిరావు నుంచి పెనుకొండ, మడకశిరలను తీసుకున్నాడు. 1768లో తన బావమరిది మీర్ సాహెబ్ ద్వారా గుర్రంకొండను తిరిగి గెలుచుకున్నాడు. 1775లో బళ్లారిని, 1776లో మురారిరావు నుంచి గుత్తిని తీసుకున్నాడు. 1779లో ఆయన కడప నవాబును జయించాడు. కర్నూలు నవాబు, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాల పాలెగాళ్లు ఆయనకు కప్పం కట్టారు. 1780లో కర్ణాటకపై ఆయన దండయాత్ర రెండవ మైసూరు యుద్ధాన్ని మొదలుపెట్టింది.

టిప్పు సుల్తాన్

క్రీ.శ. 1782–1799

హైదర్ అలీ కొడుకు. 1782 డిసెంబర్ నుంచి 1799 మే 4న శ్రీరంగపట్టణం పతనంలో చంపబడే వరకు మైసూరు పాలకుడు. యువ సేనానిగా ఆయన 1773–74లో మరాఠాల నుంచి గుర్రంకొండను తిరిగి తీసుకున్నాడు. సుల్తాన్‌గా ఆయన గుత్తి, గుర్రంకొండ, కడప, బళ్లారి, అనంతపురం ప్రాంతాన్ని ఆధీనంలో ఉంచుకున్నాడు. ఆయన గుత్తికి, గుర్రంకొండకు ఫైజ్ హిసార్, జఫరాబాద్ అనే కొత్త పేర్లు పెట్టి, రెండు చోట్లా రాగి నాణేలు ముద్రించాడు. 1786లో ఆయన ఆదోనిని ముట్టడించి, రాయదుర్గం, హర్పనహళ్లి పాలెగాళ్లను పట్టుకున్నాడు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా ఆయన కడప, గుర్రంకొండ, బళ్లారి, తాడిపత్రిలను నిజాంకు వదులుకున్నాడు. ఆయన మిగిలిన తెలుగు జిల్లాలు ఆయన మరణం తర్వాత నిజాంకు వెళ్లి, 1800లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడ్డాయి.

సర్ ఆర్థర్ కాటన్

క్రీ.శ. 1803–1899

మద్రాసు సైన్యంలో ఇంజనీర్ అధికారి (1803–1899). ఆయన ధవళేశ్వరం దగ్గర గోదావరిపై ఆనకట్ట (1847–1852)ను రూపొందించి కట్టించాడు. అది గోదావరి డెల్టాను నీటిపారుదల ఉన్న వరి భూమిగా మార్చింది. బెజవాడ దగ్గర కృష్ణా ఆనకట్ట (1852–1855లో కట్టారు) ప్రణాళికకు ఆయన మద్దతు ఇచ్చాడు. విశాఖపట్నంలో ఆయన 1844లో సముద్ర గ్రోయిన్లను, సెయింట్ జాన్స్ చర్చిని కట్టించాడు. ఎగువ గోదావరిలో పడవ ప్రయాణ ప్రణాళికను ఆయన రూపొందించాడు. దానిలో దుమ్ముగూడెం ఆనకట్ట మిగిలి ఉంది.

కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు

క్రీ.శ. 1867–1938

కృష్ణా జిల్లా ఎలకుర్రుకు చెందిన, తెలుగు పత్రిక ఆంధ్ర పత్రిక స్థాపకుడు, అమృతాంజన్ బామ్ తయారీదారు (1867–1938). తన పత్రిక ద్వారా ఆయన సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చారు. సైమన్ కమిషన్‌కు వ్యతిరేకంగా మద్రాసులో ఒక సభకు అధ్యక్షత వహించారు. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో, 1932 శాసనోల్లంఘనలో ఆయన జైలుకు వెళ్లారు. 1934లో ఆయన కేంద్ర శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు.

గోభద (గోభద్ర)

గోదావరిపై కోటిలింగాలలో దొరికిన, 'Rajno Gobhadasa' అనే అక్షరాలు గల రాగి నాణేల ద్వారా మాత్రమే తెలిసిన రాజు. తన పేరును నాణేలపై వేసిన దక్కన్‌లోని మొదటి స్థానిక రాజుగా రచనా లోడాయ ఆయనను లెక్కిస్తారు. తవ్వకందారులు ఆయన నాణేలను క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం మొదటి భాగానికి, కె. డి. బాజ్‌పాయ్ దాదాపు క్రీ.పూ. 125–100కు చెందినవిగా చెప్పారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను శుంగ రాజు భాగభద్రునిగా భావించారు. లోడాయ ఆ గుర్తింపును తిరస్కరిస్తారు.

మహమూద్ గవాన్

క్రీ.శ. 1481 కి ముందు

బహమనీ సుల్తానుల ప్రధాన మంత్రి (దాదాపు 1461–1481) అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన ఇద్దరు బాల రాజులకు సంరక్షక పాలకుడిగా ఉన్నాడు, తెలంగాణలో, పశ్చిమ తీరంలో పోరాడాడు, రాష్ట్రాలను, సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించాడు, బీదర్‌లో ఒక గొప్ప విద్యాలయాన్ని స్థాపించాడు. 1481లో మూడవ ముహమ్మద్ షా నకిలీ రాజద్రోహ ఆరోపణపై ఆయనను చంపించాడు.

మీర్ జుమ్లా (మీర్ ముహమ్మద్ సయీద్)

క్రీ.శ. 1663 కి ముందు

గోల్కొండ అబ్దుల్లా కుతుబ్ షాకు ప్రధాన మంత్రి, సైన్యాధిపతి అయిన పర్షియన్ వ్యాపారి. ఆయన తన పదవి బిరుదు మీర్ జుమ్లాతో ప్రసిద్ధుడు. ఆయన గండికోటతో, కడప వజ్రాల ప్రాంతంతో సహా కృష్ణాకు దక్షిణాన ఉన్న కర్ణాటకను జయించి, వజ్రాల గనులను కౌలుకు తీసుకున్నాడు. 1655–56లో రాజుతో ఆయన గొడవ మొఘల్ రాకుమారుడు ఔరంగజేబు గోల్కొండను ముట్టడించేలా చేసింది. తర్వాత ఆయన ముఅజ్జం ఖాన్‌గా మొఘల్ సేవలో చేరి, అస్సాంపై దండయాత్ర తర్వాత 1663లో చనిపోయాడు.

సమగోప (సామగోప)

తన నాణేల ద్వారా మాత్రమే తెలిసిన రాజు. అవి పాత కరీంనగర్ జిల్లాలోని కోటిలింగాల, పెద్దబొంకూరు, ధూళికట్టలలో, మహారాష్ట్రలోని చంద్రాపూర్‌లో దొరికాయి. కోటిలింగాలలోని మరే రాజు కంటే ఆయన ఎక్కువ నాణేలు జారీ చేశాడు. శాతవాహనులకు ముందరి చివరి స్థానిక రాజుగా, దాదాపు క్రీ.పూ. 52లో సిముకుడు తొలగించినవానిగా రచనా లోడాయ ఆయనను భావిస్తారు. పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి ఆయనను శుంగ రాజుగా భావించారు.

ప్రదేశాలు

ఆదోని

కర్నూలు జిల్లాలో కొండ కోట ఉన్న పట్టణం. ఇది విజయనగర దుర్గం. బీజాపూర్ 1535–37లో దీన్ని ముట్టడించి, 1568లో తీసుకుంది. దాని బీజాపూర్ గవర్నర్ సిద్దీ మసూద్ ఖాన్ 1666–67లో జామా మసీదు కట్టించాడు. పశ్చిమ తెలుగు దేశంలో చివరి బీజాపూర్ దుర్గాన్ని ఆయన పాలించాడు. బీజాపూర్ పతనం తర్వాత దాన్ని ఔరంగజేబు సైన్యానికి అప్పగించాడు. మొఘలులు దీనికి ఇమ్తియాజ్‌గఢ్, అంటే 'విశిష్టత కోట' అని పేరు మార్చారు. ఫరుఖ్‌సియర్, ఆయన వారసుల కాలంలో ఇది దక్షిణాది నమూనాలో చిన్న బంగారు నాణేలు ముద్రించే మొఘల్ టంకశాల. 1756 నుంచి ఇది నిజాం సోదరుడు బసాలత్ జంగ్ జాగీర్ (భూమి మంజూరు). 1786లో టిప్పు సుల్తాన్ దీన్ని ముట్టడించాడు. సైన్యం వెళ్లిపోయాక దాని ఫిరంగులను తీసుకుని, దాని గోడలను నాశనం చేసి, 1787 శాంతి ఒప్పందంలో దాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు. 1800లో తుంగభద్రకు ఉత్తరాన ఉన్న తన జిల్లాలకు బదులుగా నిజాం దీన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

బనగానపల్లె

పాత కర్నూలు జిల్లాలోని ఎర్రమల లోయలో ఉన్న పట్టణం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మొదట్లో మొఘల్ ఖిలేదారు (కోట అధిపతి) మహమ్మద్ బేగ్ ఖాన్ కాలం నుంచి, 1948 ఫిబ్రవరిలో మద్రాసు ప్రభుత్వం దాని పాలనను చేపట్టే వరకు ఇది చిన్న బనగానపల్లె నవాబీ రాష్ట్రానికి రాజధాని. జుర్రేరు వాగుపై దాని తోటలు, పండ్ల తోటలు, దాని మామిడి పండ్లు, నారింజలు, లక్క సామగ్రి, పట్టణం దగ్గరి ఒక పాత వజ్రాల గనికి ఇది ప్రసిద్ధి. ఇది గుత్తి నుంచి కంభానికి వెళ్లే దారిలో ఉండేది. రైలు మార్గం దీన్ని దాటి వెళ్లడంతో ఇది క్షీణించింది.

భీమునిపట్నం

విశాఖపట్నానికి ఉత్తరాన చిట్టివలస నది ముఖద్వారం దగ్గర ఉన్న చిన్న రేవు. పాత రికార్డులలో దీన్ని బిమ్లీపటం అని పిలిచేవారు. విజయనగరం రాజుల దానపత్రాల కింద పదిహేడవ శతాబ్దంలో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఇక్కడ కోట గోడలున్న ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం), ఒక టంకశాల కట్టింది. 1754లో మరాఠాలు దాన్ని తగలబెట్టారు. 1781లో, 1795లో ఇంగ్లీషువారు దాన్ని తీసుకుని, 1785లో, 1819లో డచ్చివారికి తిరిగి ఇచ్చారు. 1825లో అది శాశ్వతంగా వారి చేతికి వచ్చింది. దాని డచ్ శ్మశానంలోని సమాధి రాళ్లు 1661 నుంచి 1720 వరకు తేదీలు కలవని, 1661 నాటి సమాధి ఉత్తర సర్కారులలో అతి పురాతనమైనదని ఫ్రాన్సిస్ చెబుతారు. కానీ 1623 నాటి రాళ్లు ఉన్నాయని రియా చెబుతారు.

బుక్కరాయసముద్రం

అనంతపురం పెద్ద చెరువు తూర్పు చివర ఉన్న గ్రామం. విజయనగరానికి చెందిన మొదటి బుక్కరాయల పేరు మీద దీనికి 'బుక్క రాజు సముద్రం' అనే పేరు వచ్చింది. ఆయన మంత్రి అనంతరస చెరువు తవ్వించాడని 1364 నాటి ఒక కన్నడ శాసనం చెబుతుంది. అనంతపురం చరిత్ర గ్రంథం నిర్మాతను చిక్కప్ప వడెయర్ అని పేర్కొంటుంది. పడమటి చివర ఉన్న అనంతపురం ఆయన భార్య పేరు పెట్టిన గ్రామం అని అది చెబుతుంది. పదహారవ శతాబ్దంలో ఇది అనంతపురం హండె పాలెగాళ్ల (స్థానిక నాయకుల) కేంద్రాలలో ఒకటి అయింది.

ధవళేశ్వరం

రాజమహేంద్రవరానికి నాలుగున్నర మైళ్లు దిగువన, డెల్టా మొదట్లో గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. 1847–52లో ఆర్థర్ కాటన్ గొప్ప ఆనకట్టను ఇక్కడ నది అడ్డంగా కట్టారు. 1907లో ఇది ఇద్దరు ఎగ్జిక్యూటివ్ ఇంజనీర్లకు, ప్రజా పనుల శాఖ కార్ఖానాలకు కేంద్రం. గోదావరి విడిపోకుండా ప్రవహించే చివరి చోటు కాబట్టి ఇది ప్రత్యేకంగా పవిత్రమైన స్నాన స్థలం.

ఏలూరు

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని పట్టణం. కుతుబ్ షాహీ, మొఘల్ తీరంలోని ఐదు ఉత్తర సర్కారులలో ఒకటైన ఏలూరు సర్కార్ (జిల్లా)కు ఇది కేంద్రం. పదిహేడవ శతాబ్దంలో దాని తివాచీ నేత ప్రసిద్ధి చెందింది. మొఘలుల కాలంలో దానిలో ఖాజీ న్యాయస్థానం, ఒక కొత్వాల్ (పోలీసు అధిపతి), ఒక మార్కెట్ అధికారి ఉండేవారు. 1753లో ఫ్రెంచివారు సర్కారులను తీసుకునే వరకు సుమారు 5.6 లక్షల రూపాయల దాని శిస్తు అంచనా సామ్రాజ్య రికార్డులలో ఉండేది.

గంగాపురం

తెలంగాణలోని మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలో ఉన్న గ్రామం. ఇక్కడ పశ్చిమ చాళుక్య కాలపు పదకొండు కన్నడ శాసనాలు ఉన్నాయి. తేదీలున్నవి 1091 నుంచి 1148 వరకు ఉన్నాయి. రాజ అధికారులు, వర్తక సంఘాలు దాని ఆలయాలకు ఇచ్చిన దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. 1137లో యువరాజు కుమార తైలపుడు తాను పాలిస్తున్నట్లు చెప్పుకున్న గంగాపుర ఇదే అని పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి భావించారు.

గోల్కొండ

హైదరాబాద్‌కు ఐదు మైళ్లు పడమరన ఉన్న కోట, పాత రాజ పట్టణం. ఇది వరంగల్ రాజ్యపు సరిహద్దు కోట. 14వ శతాబ్దంలో దీన్ని బహమనీలకు అప్పగించారు. తర్వాత ఇది కుతుబ్ షాహీ సుల్తానుల మొదటి రాజధాని. 1590లలో రాజ సభ హైదరాబాద్‌కు మారింది. కానీ 1687 వరకు ఈ కోట వారి బలమైన దుర్గంగా నిలిచింది.

గుడివాడ

కృష్ణా డెల్టాలో, మచిలీపట్నానికి సుమారు ఇరవై మైళ్లు వాయవ్యంగా ఉన్న తాలూకా పట్టణం. ఇక్కడ కూల్చేసిన ఒక బౌద్ధ స్తూపం అవశేషాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడి ఒక పాత గ్రామ దిబ్బ నుంచి పెద్ద సంఖ్యలో శాతవాహన (ఆంధ్ర) సీసపు నాణేలు, పూసలు, కుండలు బయటపడ్డాయి.

హయాత్‌నగర్

హైదరాబాద్‌కు సుమారు తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున, మచిలీపట్నానికి వెళ్లే పాత రోడ్డుపై ఉన్న గ్రామం. అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి హయాత్ బఖ్ష్ బేగం హిజ్రీ 1035లో (1625–26) దీన్ని హయాతాబాద్ అనే పేరుతో స్థాపించింది. దాని గొప్ప కుతుబ్ షాహీ మసీదు కొన్ని వందల గదులున్న, గోడలు కట్టిన ఒక సత్రం (ప్రయాణికుల విడిది) లోపల ఉంది. గోల్కొండ నుంచి కొల్లూరు వజ్రాల గనికి వెళ్లే తావెర్నియర్ దారిలో మొదటి మజిలీ అయిన 'జతెనగర్'ను దీనితో గుర్తించారు.

హైదరాబాద్

మూసీ ఒడ్డున ఉన్న నగరం. సుమారు 1589–91లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా దీన్ని భాగ్‌నగర్‌గా స్థాపించాడు. 1687 వరకు ఇది కుతుబ్ షాహీ రాజధాని. తర్వాత మొఘల్ సుబా కేంద్రం. 1720ల నుంచి ఇది అసఫ్ జాహీ నిజాముల రాజధాని.

జగ్గయ్యపేట

పాలేరు కృష్ణాలో కలిసే చోటుకు దగ్గరగా, పాలేరు ఒడ్డున ఉన్న సంత పట్టణం. పూర్వం దీన్ని బేతవోలు అని పిలిచేవారు. దగ్గరలోని ఒక కొండపై 1882లో జేమ్స్ బర్జెస్ ఇక్ష్వాకు కాలపు శాసనం ఉన్న ఒక తొలి బౌద్ధ స్తూపం అవశేషాలను తవ్వారు.

కాకినాడ

గోదావరి తీరంలోని రేవు. ఇంగ్లీషువారికి ఇది కోకనాడగా తెలుసు. కోరంగి పూడిక పట్టడంతో ఇది పెరిగింది. దాని దక్షిణ శివారు జగన్నాథపురం పదిహేడవ శతాబ్దం నుంచి 1825 వరకు టంకశాల ఉన్న డచ్ ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). 1759లో అక్కడ దిగిన ఒక ఫ్రెంచి బృందాన్ని డచ్ కోటలో లొంగిపోయేలా చేశారు. 1794లో ఉత్తర సర్కారులలో ఏర్పడిన మొదటి కలెక్టరేట్లలో కోకనాడ ఒకటి.

కళింగపట్నం

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వంశధార ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న సముద్ర రేవు. కళింగ గంగ రాజుల రాజధాని కళింగనగరం ఇదే అని చాలా కాలం భావించారు. 1895లో కూడా ఇ. హుల్ష్ అలాగే భావించారు. కానీ జి. వి. రామమూర్తికి అక్కడ రాజధానికి తగిన ప్రాచీన అవశేషాలు ఏవీ కనిపించలేదు. ఆయన కళింగనగరాన్ని దానికి బదులుగా ముఖలింగంలో ఉంచారు.

ఖమ్మం

తెలంగాణలోని పట్టణం. 1909లో ఇది హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని వరంగల్ జిల్లాలో ఖమ్మంమెట్టు తాలూకాకు కేంద్రం. వరంగల్ దగ్గరి మట్వాడ తర్వాత జిల్లాలో ప్రధాన వ్యాపార స్థలం. 1847లో పందొమ్మిదేళ్ల వయసులో, తర్వాత మంత్రి అయిన మొదటి సాలార్ జంగ్ జిల్లా తాలూక్దారు (రెవెన్యూ అధికారి)గా తన జీవితాన్ని మొదలుపెట్టాడు.

కొల్లూరు (వజ్రాల గని)

పాత సత్తెనపల్లి తాలూకా (గుంటూరు) పశ్చిమ భాగంలో, కృష్ణా ఒడ్డున ఉన్న పాడుబడిన వజ్రాల గని ప్రదేశం. కుతుబ్ షాహీల కాలంలో తావెర్నియర్ దాని 'గని' లేదా 'కూలూర్' గనిని సందర్శించాడు. ఆయన పుస్తక సంపాదకుడు వి. బాల్ ఆ గనిని కొల్లూరుగా గుర్తించారు. అక్కడ దాదాపు 60,000 మంది పని చేస్తున్నట్లు తావెర్నియర్ చూశాడు. మీర్ జుమ్లా మొఘల్ చక్రవర్తికి ఇచ్చిన గొప్ప వజ్రం దాని నుంచే వచ్చిందని ఆయనకు చెప్పారు. 1883 నాటికి విశాలమైన నివాసాల శిథిలాలు మాత్రమే మిగిలాయి.

కోటిలింగాల

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, పెద్దవాగు గోదావరిలో కలిసే చోట, గోదావరి దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం. మట్టికోట చుట్టూ ఉన్న దాని పెద్ద ప్రాచీన దిబ్బ, దాని తవ్వకాల నివేదిక దక్కన్‌లో పేర్లు ఉన్న అతి తొలి నాణేలు అని పిలిచే వాటిని ఇచ్చింది. అవి గోభద, కంవాయ, నారన, సమగోప అనే స్థానిక రాజుల పేర్లు చెబుతాయి. శాతవాహనుల మొదటి రాజు సిముకుని తెలిసిన ఏకైక నాణేలు కూడా ఇక్కడివే. ఈ రాజులు శాతవాహనులకు ముందు పాలించారా, వారి కింద పాలించారా, వారి పక్కన పాలించారా అనే విషయంపై పండితులు ఏకీభవించరు.

మచిలీపట్నం

కృష్ణా ముఖద్వారం దగ్గరి రేవు. యూరోపియన్లకు ఇది మసులిపటంగా, స్థానికంగా బందరుగా తెలుసు. ఇది గోల్కొండ రాజ్యానికి ప్రధాన సముద్ర మార్గం. 17వ శతాబ్దం నుంచి ఇంగ్లీషువారు, డచ్చివారు, ఫ్రెంచివారు ఇక్కడ వ్యాపారం చేశారు. తర్వాత ఇది ఉత్తర సర్కారులకు, కృష్ణా జిల్లాకు ప్రధాన పట్టణం.

మోటుపల్లి

పూర్వం గుంటూరు జిల్లాలో ఉన్న తీర గ్రామం. ఇది కాకతీయుల ప్రధాన సముద్ర రేవు. సముద్ర వర్తకులను కాపాడే తన 1244 నాటి శాసనాన్ని గణపతిదేవుడు ఇక్కడ నిలిపాడు. మార్కో పోలో ముత్ఫిలి అని పిలిచిన చోటుగా హెన్రీ యూల్ దీన్ని గుర్తించారు.

నల్గొండ

దక్షిణ తెలంగాణలోని పట్టణం, నిజాం రాజ్యంలోని ఒక జిల్లాకు కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer దాని కోటను, దాని ఉస్మాన్‌గంజ్ సంతను, దాని చుట్టూ ఉన్న తెలుగు మాట్లాడే జిల్లాను వర్ణిస్తుంది. 1905లో ఆ జిల్లాకు చేర్యాల (జనగాం), కోదాడ వచ్చాయి. 1877, 1899–1900 కరువులలో జిల్లా బాధపడింది. 1946–48లో అది రైతాంగ పోరాటానికి, రజాకార్ల దాడులకు కేంద్రంగా ఉంది.

నిజామాబాద్

వాయవ్య తెలంగాణలోని పట్టణం. పూర్వం దీన్ని ఇందూరు అని పిలిచేవారు. 1905లో నిజామాబాద్ అని పేరు మార్చిన జిల్లాకు ఇది కేంద్రం. 1909 నాటి Imperial Gazetteer కేంద్ర జైలుగా మారిన ఇందూరు కోటను, మన్మాడ్‌కు వెళ్లే రైల్వేను, వరి, పట్టును, 1898లో పూర్తయిన రెవెన్యూ సర్వేను వర్ణిస్తుంది. 1931లో పూర్తయిన గొప్ప నిజాం సాగర్ సాగునీటి పథకం బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలకు నీరు ఇచ్చింది.

నిజాంపట్నం

కృష్ణా ముఖద్వారాలకు దక్షిణాన గుంటూరు తీరంలో ఉన్న పాత రేవు. ఫిఫ్త్ రిపోర్ట్ పట్టికలు దీన్ని ఇంగ్లీషు రికార్డులలోని పెట్టిపోలీ లేదా పెట్టపోలీగా గుర్తిస్తాయి. ఇక్కడ 1611 ఆగస్టు 20న గ్లోబ్ ఓడ ఇంగ్లీషు వర్తకులను దించింది. భారతదేశ తూర్పు తీరంలో ఇదే మొదటి ఇంగ్లీషు వ్యాపారం. పదిహేడవ శతాబ్దంలో ఇది కంపెనీకి చెందిన ఒక చిన్న ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). ఇది నిజాంపట్నం సర్కార్‌కు తన పేరు ఇచ్చింది. ఆ సర్కార్‌ను 1751లో ఫ్రెంచివారికి, 1759 నాటి సలాబత్ జంగ్ ఒప్పందం ద్వారా ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చారు.

పాలకొల్లు

పశ్చిమ గోదావరి డెల్టాలో, నరసాపురానికి ఆరు మైళ్లు ఉత్తరాన ఉన్న సంత పట్టణం. ఐదు పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన దాని శివాలయం వల్ల దీన్ని క్షీరారామం అంటారు. 17వ శతాబ్దం మధ్యలో స్థాపించిన ఇది ఈ తీరంలో మొదటి డచ్ స్థావరం. 1825లో ఇది చివరికి బ్రిటిష్ వారి చేతికి వెళ్లింది.

పెద్దబొంకూరు

పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో పెద్దపల్లి దగ్గర ఉన్న గ్రామం. దాని పక్కన 30 హెక్టార్ల ప్రాచీన నివాస స్థలం ఉంది. 1978కి ముందు ఆంధ్రప్రదేశ్ పురావస్తు, ప్రదర్శనశాలల శాఖ కోసం దానిని తవ్వారు. తవ్వకాలలో ఇటుక ఆవరణలు, 22 బావులు, వెండి పంచ్-మార్క్ నాణేల రెండు నిధులు, శాతవాహన నాణేలతో పాటు అగస్టస్, టైబీరియస్‌ల రోమన్ నాణేలు, స్థానిక రాజు సమగోప నాణేలు దొరికాయి.

తాడిపత్రి

అనంతపురం జిల్లాలో పెన్నా దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న పట్టణం. విజయనగరం కాలంలో రామలింగ నాయుడు దీన్ని స్థాపించాడు. ఆయన కుటుంబం దాని రెండు సుందర శిల్పాల ఆలయాలు, రామలింగేశ్వర, చింతల వేంకటరమణ ఆలయాలను కట్టించింది. 1565 తర్వాత అది ముస్లిం గవర్నర్లకు, తర్వాత గుత్తి మురారిరావుకు, ఆ తర్వాత హైదర్ అలీకి వెళ్లింది. అక్కడ మొఘల్ శైలి వరహా (బంగారు నాణెం) ముద్రించారు. 1792 ఒప్పందం ద్వారా టిప్పు సుల్తాన్ తాడిపత్రి, తాడిమర్రి తాలూకాలను నిజాంకు అప్పగించాడు. నిజాం 1800లో వాటిని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించాడు.

విశాఖపట్నం

వైజాగపటం తీరంలోని ఓడరేవు. ఇంగ్లీషువారు దీన్ని వైజాగపటం అని పిలిచారు. 1682లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఇక్కడ ఒక ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం) స్థాపించింది. 1689లో ఔరంగజేబు కాలంలో ఫ్యాక్టరీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1710–11లో చికాకోల్ ఫౌజ్‌దారు దాన్ని ముట్టడించాడు. 1757లో అది బుస్సీకి లొంగిపోయింది. 1758లో విజయనగరం రాజా దాన్ని ఇంగ్లీషువారికి ఇచ్చాడు. 1769 నుంచి అది ఒక చీఫ్, కౌన్సిల్‌కు, తర్వాత వైజాగపటం జిల్లా కలెక్టర్‌కు కేంద్రం. దాని పాత శ్మశానంలో 1705 నుంచి స్థావరపు చీఫ్‌ల సమాధులు ఉన్నాయి.

యానాం

కోరింగ నది గౌతమి శాఖ నుంచి విడిపోయే చోట, గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న చిన్న పట్టణం. సుమారు 1750 నుంచి అది ఫ్రెంచి ఫ్యాక్టరీ (వ్యాపార కేంద్రం). యుద్ధాల సమయంలో సుదీర్ఘ ఇంగ్లీషు ఆక్రమణలు తప్ప, 1954 నవంబరు 1న భారత ప్రభుత్వం ఫ్రెంచి స్థావరాలను తీసుకునే వరకు అది ఫ్రెంచి భూభాగం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో తెల్ల లాంగ్-క్లాత్‌కు అది ప్రసిద్ధి. యానాం ఇప్పుడు పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని ఒక జిల్లా. తూర్పు గోదావరి ప్రాంతం దాని చుట్టూ ఉంది.

కట్టడాలు

కొండపర్తి చౌండేశ్వర ఆలయం

క్రీ.శ. 1203

వరంగల్ దగ్గర కొండపర్తిలో ఉన్న చౌండేశ్వర ఆలయం, చౌండ-సముద్రం అనే చెరువు. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి సేనాని, మల్యాల కుటుంబానికి చెందిన చౌండ ఈ రెండింటినీ కట్టించాడు. అక్కడ ఉన్న 1203 నాటి ఆయన శాసనం, గణపతిదేవుడు దివి దీవిని జయించడంలో ఆయన పాత్రను నమోదు చేస్తుంది.

రామప్ప చెరువు

క్రీ.శ. 1213

పాలంపేట వద్ద ఉన్న పెద్ద జలాశయం. దాని పక్కనే రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయం ఉంది. 1213 నాటి ఆలయ శాసనాన్ని అనుసరించి, పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని కాకతీయ సేనాని రేచర్ల రుద్రుడికి ఆపాదిస్తారు. ఆయన బహుశా ఆలయంతో పాటు దీన్ని కట్టించాడు. హైదరాబాద్ పురావస్తు శాఖ దీన్ని కాకతీయ పాలకుల పెద్ద చెరువులలో లెక్కించింది.

హుస్సేన్ సాగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1562

హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్ మధ్య ఉన్న పెద్ద కృత్రిమ సరస్సు. గోల్కొండ చరిత్ర ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పనులలో లెక్కించిన ఒక ఆనకట్ట దీన్ని ఏర్పరిచింది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ దీన్ని సుమారు 1575 నాటిదిగా చెబుతుంది. బిల్‌గ్రామి హిజ్రీ 970 (1562) అని ఇచ్చి, దీన్ని రాజు అల్లుడు హుస్సేన్ షా వలీకి ఆపాదిస్తారు. ఆయన పేరే దీనికి వచ్చింది. 1865లో హేస్టింగ్స్ ఫ్రేజర్ ప్రచురించిన ఒక సంప్రదాయం, నేక్‌నామ్ ఖాన్ మూసీ నుంచి కాలువ తవ్వించే వరకు చెరువు ఖాళీగా ఉండిపోయిందని చెబుతుంది.

పురానా పుల్ (పాత వంతెన)

సుమారు క్రీ.శ. 1578

పాత హైదరాబాద్ పశ్చిమ చివరన, గోల్కొండకు వెళ్లే దారిలో మూసీపై ఉన్న రాతి 'పాత వంతెన'. బిల్‌గ్రామి (1927) రెండు అక్షర సంఖ్యా పద్యాల ఆధారంగా దీన్ని ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో, నగరానికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల ముందు, హిజ్రీ 986 (1578) నాటిదిగా చెబుతారు. దాని కుతుబ్ షాహీ పేరు పుల్-ఎ-నర్వా అని ఆయన ఇస్తారు. అది కాజ్‌వే అనే అర్థం గల తెలుగు మాట నుంచి వచ్చింది. ఇంపీరియల్ గెజిటీర్, క్యాంప్‌బెల్ దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కాలంలో 1593 నాటిదిగా చెబుతారు. తావెర్నియర్ దీన్ని పారిస్‌లోని పాంట్ నెఫ్‌తో పోల్చారు. దానిపై ఉన్న ఏకైక శాసనం 1820 వరద తర్వాత మళ్లీ కట్టడాన్ని నమోదు చేస్తుంది.

మచిలీపట్నంలోని డచ్ సమాధులు

క్రీ.శ. 1624–1743

మచిలీపట్నం (మసులిపటం)లో డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారుల, కుటుంబాల చెక్కిన గ్రానైట్ సమాధి రాళ్లు. తెలుగు తీరంలో యూరోపియన్ల అతి పురాతన స్మారకాలు ఇవి. అన్నిటికంటే పాతది కోరమాండల్ తీరంలో కంపెనీ అధిపతి జాకబ్ డెడెల్ సమాధి. ఆయన 1624లో చనిపోయారు. ఇప్పటికీ వలందుపాలెం అని పిలిచే చోట, కలెక్టర్ కార్యాలయం వెనుక ప్రాకారం ఉన్న శ్మశానంలో 1662 నుంచి 1743 వరకు తేదీలున్న రాతి పలకలు ఉన్నాయి. వాటిపై వంశ చిహ్నాలు, డచ్ భాషలో పద్య సమాధి లేఖలు ఉన్నాయి.

హయాత్ బఖ్షీ మసీదు, హయాత్‌నగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1626

రెండు ఎత్తైన మినార్ల మధ్య ఐదు జంట తోరణాలున్న పెద్ద కుతుబ్ షాహీ మసీదు. ఇది హైదరాబాద్‌కు సుమారు తొమ్మిది మైళ్లు తూర్పున హయాత్‌నగర్‌లో, ప్రాకారం ఉన్న విశాలమైన సరాయి (ప్రయాణికుల సత్రం) లోపల ఒక అరుగుపై ఉంది. మహమ్మద్ కులీ కూతురు, సుల్తాన్ ముహమ్మద్ రాణి, అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా తల్లి అయిన హయాత్ బఖ్ష్ బేగం హిజ్రీ 1035 (1625–26)లో ఈ గ్రామాన్ని స్థాపించింది. మసీదుపై శాసనం లేదు. బిల్‌గ్రామి గ్రామాన్ని 1626 నాటిదిగా, మసీదును అబ్దుల్లా పాలనా కాలానిదిగా నిర్ణయించారు.

మీర్ ఆలం చెరువు

క్రీ.శ. 1806

పాత హైదరాబాద్ నగరానికి నైరుతిలో ఉన్న పెద్ద చెరువు. 1,120 గజాల పొడవున్న, 21 అర్ధవృత్తాకార గ్రానైట్ తోరణాల ఆనకట్ట దాన్ని నిలిపి ఉంచుతుంది. శ్రీరంగపట్నం (1799) యుద్ధ బహుమతి ధనంలో తన వాటాతో మంత్రి మీర్ ఆలం దీన్ని కట్టించారు. సికందర్ జా పాలనలో హిజ్రీ 1221 (1806)లో ఎనిమిది లక్షల ఖర్చుతో ఇది పూర్తయింది. నిజాం సేవలో ఉన్న ఫ్రెంచి ఇంజనీర్లు ఆనకట్ట కట్టారని ఇంపీరియల్ గెజిటీర్ చెబుతుంది. జలాశయంలోని ఒక రాయిపై ఉన్న శాసనం తేదీని నమోదు చేస్తుంది. ఉస్మాన్ సాగర్ కట్టే వరకు ఇది నగరానికి ముఖ్య నీటి వనరు.

ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట

క్రీ.శ. 1847–1852

డెల్టా మొదట్లో ధవళేశ్వరం వద్ద గోదావరిపై కట్టిన రాతి ఆనకట్ట. దీన్ని ఆర్థర్ కాటన్ రూపొందించారు. 1847–52లో నది దీవులతో కలిపిన నాలుగు భాగాలుగా దీన్ని కట్టారు. దాని పొడవు సుమారు 4,000 గజాలు. దాని పైభాగాన్ని 1862–67లో, మళ్లీ 1897–99లో తమంతట తామే పనిచేసే ఇనుప తలుపులతో ఎత్తు పెంచారు. 1903–04 నాటికి దాని మూడు కాలువ వ్యవస్థలు గోదావరి డెల్టాలో 662,000 ఎకరాలకు నీరు అందించాయి.

కృష్ణా ఆనకట్ట

క్రీ.శ. 1852–1855

విజయవాడ (అప్పుడు బెజవాడ) వద్ద, డెల్టా మొదట్లో, నది రెండు కొండల మధ్య 1,300 గజాల వెడల్పైన సందు గుండా వెళ్లే చోట కృష్ణాకు అడ్డంగా కట్టిన రాతి ఆనకట్ట. 1832–1833 గుంటూరు కరువు తర్వాత దీన్ని ప్రణాళిక చేశారు, 1850లో అనుమతి ఇచ్చారు. కెప్టెన్ ఓర్ నేతృత్వంలో 1852 నుండి 1855 వరకు దీన్ని కట్టారు. 1903–04లో దాని కాలువలు 600,000 ఎకరాలకు పైగా ప్రభుత్వ భూమికి నీరు ఇచ్చాయి.

ఉస్మాన్ సాగర్ (గండిపేట)

సుమారు క్రీ.శ. 1912

హైదరాబాద్‌కు సుమారు పది మైళ్లు ఎగువన గండిపేట వద్ద మూసీపై కట్టిన ఆనకట్ట ఏర్పరిచిన జలాశయం. 1908 సెప్టెంబర్ నాటి భయంకరమైన వరద తర్వాత, నగరాన్ని వరదల నుంచి కాపాడటానికి, నగరానికి నీరు అందించడానికి దీన్ని కట్టారు. ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య ఈ పథకాన్ని రూపొందించారు. 1322 ఫస్లీ (1912–13)లో మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ దీనికి పునాది రాయి వేశారు. సరస్సుకు ఆయన పేరు పెట్టారు. ముదిరాజ్ (1929) ఖర్చును రూ. 58,40,000 అని ఇస్తారు. ఈసీ నదిపై కట్టిన దీని జంట ఆనకట్ట హిమాయత్ సాగర్‌ను ఏర్పరిచింది. అది 1924–25లో పూర్తయింది.

హిమాయత్ సాగర్

క్రీ.శ. 1925

హైదరాబాద్‌కు నైరుతిలో మూసీ ఉపనది ఈసీ నదిపై ఉన్న జలాశయం. 1908 మూసీ వరద తర్వాత రూపొందించిన వరద రక్షణ పథకంలో రెండో భాగంగా దీన్ని కట్టారు. యువరాజు హిమాయత్ అలీ ఖాన్ (ఆజమ్ జా) పేరు దీనికి పెట్టారు. 1334 ఫస్లీ (1924–25)లో రూ. 92,43,255 ఖర్చుతో ఇది పూర్తయింది. పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) దీన్ని వరద నియంత్రణ జలాశయంగా, సాగునీటి చెరువుగా కూడా పిలుస్తుంది. 1930లలో హిమాయత్ సాగర్ వద్ద ఒక ప్రభుత్వ క్షేత్రం వరి రకాలను, పశువులను, కోళ్లను అభివృద్ధి చేసింది.

నిజాం సాగర్

సుమారు క్రీ.శ. 1931

నిజామాబాద్ జిల్లాలో మంజీరా నదిపై ఉన్న ఆనకట్ట, జలాశయం. మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలనలో దీన్ని కట్టారు. అప్పట్లో నిర్మాణంలో ఉన్న 7,260 అడుగుల పొడవు, 111 అడుగుల ఎత్తు ఉన్న ఆనకట్టను పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్ (1929) వర్ణిస్తుంది. 426 లక్షల రూపాయల ఖర్చుతో ఈ పథకం అప్పుడే పూర్తయిందని 1931 జనాభా లెక్కలు నమోదు చేస్తాయి. దాని 72½ మైళ్ల ప్రధాన కాలువ బోధన్, నిజామాబాద్, ఆర్మూర్, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలలో 275,000 ఎకరాలకు నీరు అందించడానికి ఉద్దేశించినది.

బయ్యారం చెరువు

పాత ఖమ్మం జిల్లాలోని బయ్యారంలో ఉన్న ఒక పెద్ద చెరువు. దీని పేరు ధర్మకీర్తి-సముద్రం. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి సోదరి, నతవాడి రుద్రుడి భార్య అయిన మైలమ (మైలాంబ) దీన్ని కట్టించింది. దీని గురించి చెప్పే శాసనం ఉన్న గ్రానైట్ స్తంభం 1965లో దొరికింది. కాకతీయ కుటుంబపు వంశావళి (కుటుంబ చరిత్ర)ని అన్నిటికంటే పూర్తిగా ఇచ్చేది ఇదే.

లక్నవరం చెరువు

పాత వరంగల్ జిల్లా అడవులలో ఉన్న పెద్ద జలాశయం. పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని కాకతీయ కాలపు పెద్ద చెరువులలో లెక్కిస్తారు. పాకాల, బయ్యారం చెరువుల లాగే, ఒకే పీఠభూమి నుంచి వచ్చే వాగులు దీనికి నీరు అందిస్తాయి. ఇక్కడ వాడిన ఆధారాలలో దీన్ని కట్టించినవారి పేరు గానీ, శాసనం గానీ నమోదు కాలేదు.

పాకాల చెరువు

నర్సంపేటకు తూర్పున ఉన్న పెద్ద జలాశయం. పాకాల నదికి అడ్డంగా సుమారు ఒక మైలు పొడవైన ఆనకట్ట దీన్ని ఏర్పరిచింది. నిండినప్పుడు ఇది సుమారు 13 చదరపు మైళ్లు విస్తరిస్తుంది. 1900లో నమోదైన స్థానిక సంప్రదాయం దీన్ని ప్రతాపరుద్రుడికి, లేదా పదహారు శతాబ్దాల ముందటి 'రాజా ఖల్ద్య'కు ఆపాదించింది. కట్టపై ఉన్న శాసనాన్ని ఉదహరిస్తూ పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి దీన్ని కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి పాలనలో ఒక మంత్రి కొడుకు జగదాళు ముమ్మడికి ఆపాదిస్తారు.

శాసనాలు

నాగార్జునకొండ శాసనం (బోధిసిరి)

సుమారు క్రీ.శ. 268

నాగార్జునకొండలోని చూళ ధమ్మగిరిపై ఉన్న ఒక అర్ధవృత్తాకార (ఒక చివర గుండ్రని) గుడి నేలపై ఉన్న ప్రాకృత శాసనం. దాని తేదీ రాజు మాఠరీపుత్ర (వీరపురుషదత్తుడు) 14వ పాలనా సంవత్సరం. శ్రీలంక నుంచి వచ్చిన బౌద్ధ భిక్షువులకు ఉపాసిక బోధిసిరి ఇచ్చిన దానాలను అది నమోదు చేస్తుంది. అది విజయపురి నగరాన్ని, శ్రీపర్వతాన్ని, వర్తక పట్టణం కంటకసేలను పేర్కొంటుంది.

సింహవర్మ విలవట్టి శాసనం

సుమారు క్రీ.శ. 446

యువరాజు విష్ణుగోపుడి కొడుకు, పల్లవ రాజు సింహవర్మ పదవ సంవత్సరంలో పద్దుక్కర నుంచి జారీ చేసిన సంస్కృత రాగి రేకుల దానపత్రం. అది ముండరాష్ట్రంలోని విలవట్టి గ్రామాన్ని, దాని నుంచి రావలసిన పన్నులతో పాటు, బ్రాహ్మణుడు విష్ణుశర్మకు ఇస్తుంది. సుమారు 1928లో నెల్లూరు కోవూరు తాలూకాలోని వవ్వేరు వద్ద అది దొరికింది. 1938లో సి. ఆర్. కృష్ణమాచార్లు దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు. అది చేతివృత్తుల వారు, వర్తకుల చెల్లింపులను జాబితా చేస్తుంది. దాని ముద్రపై స్పష్టంగా కనిపించే అతి తొలి పల్లవ వృషభం ఉంది.

మైలాంబ పానుగల్లు శాసనం

క్రీ.శ. 1124

నల్గొండ దగ్గరి పానుగల్లులో ఉన్న శక 1046 (1124) నాటి సంస్కృత, తెలుగు శాసనం. ఒక కందూరు చోడ రాజు భార్య మైలాంబ తన కొడుకు భీముడి శ్రేయస్సు కోసం చోడ-భీమ-నారాయణ-పురం అనే అగ్రహారాన్ని (బ్రాహ్మణ గ్రామాన్ని) 108 మంది బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిందని అది నమోదు చేస్తుంది. అది ఆమె ముగ్గురు కొడుకులు ఉదయాదిత్యుడు, భీముడు, గోకర్ణుడి పేర్లను ఇస్తుంది.

ఉదయనచోడుని జడ్చర్ల శాసనం

క్రీ.శ. 1162

మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాలోని జడ్చర్లలో 1162 డిసెంబరు 25 నాటి తెలుగు శాసనం. దానిలో కందూరు చోడ నాయకుడు ఉదయనచోడుని ఇద్దరు సుంక అధికారులు పట్టణపు అంగడి సుంకాల నుండి నెలకు ఐదు గోకర్ణ-సింగ నాణేలను కోడూరు దేవునికి ఇస్తారు.

మోటుపల్లి అభయ శాసనం

క్రీ.శ. 1244

మోటుపల్లి రేవులో నిలిపిన శక 1166 (క్రీ.శ. 1244–45) నాటి రాజశాసనం. దానిలో కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడు సముద్ర వర్తకులకు ఓడ బద్దలైన సరుకుల భద్రతకు హామీ ఇచ్చి, వారి సరుకులపై సుంకాన్ని నిర్ణయించాడు.

బుక్కరాయసముద్రం చెరువు శాసనం (1364)

క్రీ.శ. 1364

అనంతపురంలోని పెద్ద చెరువు బుక్కరాయసముద్రం వద్ద ఒక రాతిపై ఉన్న కన్నడ శాసనం. దానికి విజయనగర బుక్కరాయల పాలనలో శక 1286, క్రోధి (1364) తేదీ ఉంది. 1919లో వి. రంగాచార్య సంగ్రహించినట్లు, మంత్రి అనంతరస ఒడయరు ఆ చెరువును తవ్వించి, దాని ఒడ్డున శంకరుని ఆలయం కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. సి. పి. బ్రౌన్ 'రాజుల యుద్ధాలు' (The Wars of the Rajas) గా అనువదించిన తెలుగు చరిత్ర అదే సంవత్సరం ఇస్తుంది, కానీ కట్టించినవానిగా చిక్కప్ప ఒడెయరు పేరు చెబుతుంది.

నాదెండ్ల గోపన కొండవీడు స్తంభ శాసనం (1520)

క్రీ.శ. 1520

కొండవీడులో అగ్రహారం (బ్రాహ్మణ గ్రామం) దగ్గర సంస్కృతం, తెలుగులో చెక్కిన నాలుగు ముఖాల స్తంభం. 1901లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రితో కలిసి హెచ్. లూడర్స్ దానిని సంపాదకత్వం వహించారు. దానికి 1520 మే 2 నాటి చంద్రగ్రహణపు తేదీ ఉంది. కొండవీడు పాలకుడు, సాళువ తిమ్మరసు మేనల్లుడు నాదెండ్ల గోపన కొండవీడులోని రఘునాయక ఆలయాన్ని మళ్లీ కట్టించాడని అది నమోదు చేస్తుంది. కొండవీడు దేశంలోని ప్రతి దారిపై సరుకుల సుంకాలను అతను ఆ ఆలయానికి ఇచ్చాడు. సుమారు యాభై వస్తువుల రేట్ల జాబితా కూడా దానిలో ఉంది. దానాన్ని భంగపరిచే ఒడ్డ, తెలుగు, తురక రాజులను రికార్డు శపిస్తుంది.

అచ్యుతరాయల కాలపు లేపాక్షి ఆలయ శాసనాలు (1533–1538)

క్రీ.శ. 1533–1538

అనంతపురం జిల్లాలోని లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయ గోడలపై ఉన్న సుమారు పదిహేను సంస్కృత, కన్నడ శాసనాలు. 1912లో వాటిని నకలు చేశారు. వాటికి అచ్యుతరాయల పాలనలో శక 1455, 1460 (1533–1538) మధ్య తేదీలు ఉన్నాయి. వీరభద్ర (వీరేశ్వర), పాపవినాశ, రఘునాథ గుళ్లకు గ్రామాలు, సుంకాలు, భూముల దానాలను అవి నమోదు చేస్తాయి. దాతలు లేపాక్షికి చెందిన నంది లక్కిసెట్టి కుమారులు, పెనుకొండ విరూపణ్ణ (వీరప్పణ్ణయ్య), అతని సోదరుడు వీరణ నాయకుడు, రాజు స్వయంగా. స్థానిక సంప్రదాయం విరూపణ్ణను శ్రీకృష్ణదేవరాయల కోశాధికారిగా చెబుతుంది.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (25)
  1. Wilfred H. Schoff (tr.), The Periplus of the Erythraean Sea: Travel and Trade in the Indian Ocean by a Merchant of the First Century (opens in a new tab), Longmans, Green & Co., New York, 1912, pp. 47, 252. [Public domain]
  2. Robert Sewell (ed. S. Krishnaswami Aiyangar), The Historical Inscriptions of Southern India (Collected till 1923) and Outlines of Political History (opens in a new tab), University of Madras, 1932, pp. 9, 195, 199. [Public domain in India]
  3. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Madras, Vol. I (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1908, pp. 64–65, 165, 261, 323–327, 345. [Public domain]
  4. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras, 1873, pp. 688–689. [Public domain]
  5. A. H. Longhurst, The Buddhist Antiquities of Nagarjunakonda, Madras Presidency (Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 54) (opens in a new tab), Manager of Publications, Delhi, 1938, pp. 6, 15. [Public domain in India]
  6. Alexander Rea, South Indian Buddhist Antiquities, including the Stupas of Bhattiprolu, Gudivada and Ghantasala and other Ancient Sites in the Krishna District (opens in a new tab), Government Press, Madras (Archaeological Survey of India), 1894, pp. 20. [Public domain]
  7. James Burgess, The Buddhist Stupas of Amaravati and Jaggayyapeta in the Krishna District, Madras Presidency, Surveyed in 1882 (opens in a new tab), Trübner & Co. for the Archaeological Survey of Southern India, 1887, pp. 82, 86, 104–105. [Public domain]
  8. Jas. Burgess (ed.), Epigraphia Indica, Vol. II (1894) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1894, pp. 327–328. [Public domain]
  9. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 198–199, 203–205, 242–257. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  10. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 190, 196–197. E. Hultzsch, 'Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva'. [Public domain]
  11. Henry Yule and Henri Cordier (eds.), The Book of Ser Marco Polo the Venetian, Vol. II (3rd ed.) (opens in a new tab), John Murray, London, 1903, pp. 360–361. [Public domain]
  12. P. Sreenivasachar (ed.), A Corpus of Inscriptions in the Telingana Districts of H.E.H. the Nizam's Dominions, Part I (Hyderabad Archaeological Series No. 13) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1942, pp. 30. [Public domain in India]
  13. J. Ramayya Pantulu (ed.), South Indian Inscriptions, Vol. X: Telugu Inscriptions from the Madras Presidency (opens in a new tab), Archaeological Survey of India (Manager of Publications, Delhi), 1948, pp. 304 (No. 556). [Public domain in India]
  14. W. H. Moreland (ed.), Relations of Golconda in the Early Seventeenth Century (Hakluyt Society, 2nd ser., No. 66) (opens in a new tab), Hakluyt Society, London, 1931, xviii–xx, 16, 36–37, 63. Cite-only; paraphrased. Published 1931; the Dutch and English writers saw mainly the coast. [Public domain in India]
  15. Jean-Baptiste Tavernier (tr. V. Ball), Travels in India, Vol. I (opens in a new tab), Macmillan & Co., London, 1889, pp. 162. [Public domain]
  16. Jean-Baptiste Tavernier (tr. V. Ball), Travels in India, Vol. II (opens in a new tab), Macmillan & Co., London, 1889, pp. 55, 59, 61–62, 72–75. [Public domain]
  17. Muhammad Qasim Ferishta (tr. John Briggs), History of the Rise of the Mahomedan Power in India till the Year A.D. 1612, Vol. III (opens in a new tab), Longman, Rees, Orme, Brown and Green, London, 1829, pp. 446. [Public domain]
  18. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 103, 110, 112. [Public domain]
  19. Gordon Mackenzie, A Manual of the Kistna District in the Presidency of Madras (opens in a new tab), Government of Madras (Lawrence Asylum Press), 1883, pp. 118, 205–206, 368. [Public domain]
  20. George T. Walch, The Engineering Works of the Godavari Delta: A Descriptive and Historical Account (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1896, appendix, p. v. [Public domain]
  21. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1907, pp. 124–126, 129. [Public domain]
  22. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 33–34, 39–40, 42–43, 45, 90–91. [Public domain]
  23. Raghbir Sahai (H.E.H. the Nizam's Government, Department of Commerce and Industries), Report on the Survey of the Hand Loom Weaving and Dyeing Industries in H.E.H. the Nizam's Dominions (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1933, pp. 2, 8. [Public domain]
  24. S. Venkateswaran, Census of India, 1951, Vol. III: Madras and Coorg, Part I - Report (opens in a new tab), Government Press, Madras, 1953, pp. 19. [Public domain in India]
  25. States Reorganisation Commission (S. Fazl Ali, H. N. Kunzru, K. M. Panikkar), Report of the States Reorganisation Commission (opens in a new tab), Government of India (Manager of Publications, Delhi), 1955, pp. 104–106. [Public domain in India]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: