తెలుగు చరిత్రTelugu History

నిజామాబాద్ (పాత జిల్లా)

పాత నిజామాబాద్ జిల్లా ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వాయవ్య తెలంగాణలో, గోదావరి, మంజీరా మధ్య ఉండేది. 1905 వరకు ఇది నిజాం రాజ్యంలోని ఇందూరు జిల్లా. 1931లో మంజీరాపై నిజాంసాగర్ ఆనకట్ట పూర్తయింది. దాని కాలువలతో ఈ ప్రాంతంలో వరి, చెరకు సాగు విస్తరించింది. బోధన్‌లోని నిజాం చక్కెర కర్మాగారం దీని ప్రధాన పరిశ్రమ. 2016లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం దీన్ని నిజామాబాద్, కామారెడ్డి జిల్లాలుగా విభజించింది.

పాత నిజామాబాద్ జిల్లా వాయవ్య తెలంగాణలో ఉండేది.1 దాని ఉత్తర సరిహద్దులో గోదావరి పారుతుంది.1 మంజీరా నది జిల్లా గుండా పారుతుంది.1 జిల్లా కేంద్రం నిజామాబాద్ పట్టణం.2 దాని పాత పేరు ఇందూరు.2 1905లో జిల్లాకు నిజామాబాద్ అని పేరు వచ్చింది.13 2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ దీన్ని రెండు జిల్లాలుగా విభజించింది.13

తొలి చరిత్ర, రాజ్యాలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ ప్రకారం రాష్ట్రకూటులు, చాళుక్యులు, కాకతీయులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.4 ఇందూరు అనే పాత పేరు ఒక ప్రాచీన రాజు పేరు నుంచి వచ్చి ఉండవచ్చని హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.4 అయితే ఈ అభిప్రాయాన్ని నిర్ధారించలేమని కూడా పేర్కొంటుంది.4 అక్కడి గుడి గురించి, 1056 నాటి శాసనం గురించి బోధన్ పేజీ చూడండి.

అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ 1311లో ఈ ప్రాంతాన్ని జయించాడని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.5 తర్వాత ఇది బహమనీ రాజ్యంలో, ఆ తర్వాత కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యంలో ఉంది.5 గోల్కొండ పతనం తర్వాత ఔరంగజేబు దీన్ని మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు.5 పద్దెనిమిదో శతాబ్దం మొదట్లో ఇది అసఫ్‌జాహీల హైదరాబాద్ రాజ్యానికి వెళ్లింది.5

నిజాం కొలువులోని ఫ్రెంచి అధికారులు కట్టిన రక్షణ గోడలున్న నిర్మల్ కోట గురించి గెజిటీర్ వర్ణిస్తుంది.5 నిజామాబాద్‌కు నైరుతిలో కోటగా బలపరిచిన పెద్ద ఆలయం ఉండేది.5 దాన్నే ఇందూరు కోట అనేవారు.5 అప్పటికే దాన్ని సెంట్రల్ జైలుగా మార్చారు.5 మొదట అది రఘునాథ్ దాస్ కట్టించిన గుడి.2 పట్టణానికి నీరిచ్చే చెరువును కూడా ఆయనే తవ్వించాడు.2 నిజామాబాద్‌కు పది మైళ్ల దక్షిణాన గౌరసముద్రంలో పదిహేడో శతాబ్దం చివరి నాటి ముగ్గురు ఆర్మేనియన్ల సమాధులు ఉండేవి.5

నిజాం కాలపు జిల్లా

1866కి ముందు గ్రామాల్లో శిస్తు వసూలు చేసే హక్కును గుత్తదారులకు ఇచ్చేవారు.6 వసూలు చేసిన దానిలో 10 శాతం వాళ్లకు దక్కేది.6 1866లో రాజ్యం మొత్తాన్ని జిల్లాలు, తాలూకాలుగా విభజించారు.6 ధాన్యం రూపంలో కట్టే శిస్తును డబ్బుగా మార్చారు.6 భూమి సర్వే 1898లో పూర్తయింది.6

అప్పుడు ఇందూరు జిల్లా విస్తీర్ణం 4,822 చదరపు మైళ్లు.7 1905లో దీనిలోని నిర్మల్, నర్సాపూర్ తాలూకాలు కొత్త ఆదిలాబాద్ జిల్లాకు, ముధోల్, బాన్సువాడలో కొంత భాగం నాందేడ్‌కు వెళ్లాయి.5 మిగిలిన ప్రాంతాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించి నిజామాబాద్ జిల్లాగా ఏర్పాటు చేశారు.5 కొత్త జిల్లా విస్తీర్ణం సుమారు 3,282 చదరపు మైళ్లు.87 అందులో ఐదు తాలూకాలు ఉండేవి.87

హైదరాబాద్ రాజ్యంలో బాన్సువాడ తాలూకాలోని అచ్చంపేట దగ్గర మంజీరా మీద నిజాంసాగర్ అనే పెద్ద ఆనకట్ట కట్టారు.9 అది 1931లో పూర్తయింది.10 ప్రాజెక్టు ప్రాంతాన్ని అభివృద్ధి చేయడం కోసం బోధన్ తాలూకానూ, ఎల్లారెడ్డి తాలూకాలోని కొన్ని గ్రామాలనూ కొంత కాలం నిజాంసాగర్ జిల్లా అనే వేరే జిల్లాగా చేశారని 1931 జనాభా లెక్కల నివేదిక చెబుతుంది.11 జనాభా లెక్కల కోసం మాత్రం వాటిని నిజామాబాద్‌లో భాగంగానే లెక్కించారు.11

1956–2014

1956లో తెలంగాణలోని మిగతా ఎనిమిది జిల్లాలతో పాటు ఈ జిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది.1 అదే సమయంలో నాందేడ్ జిల్లా దెగ్లూర్ తాలూకాలోని బిచ్కొండ, జుక్కల్ సర్కిళ్లు దీనికి వచ్చాయి.1 1958లో వాటితో కొత్త మద్నూర్ ఉప తాలూకా ఏర్పడింది.1 1961లో జిల్లాలో మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లు, ఏడు తాలూకాలు ఉండేవి.1

1979 డిసెంబర్‌లో ఆర్మూరు, కామారెడ్డి తాలూకాలను విభజించి భీమ్‌గల్, దోమకొండ అనే రెండు కొత్త తాలూకాలు ఏర్పాటు చేశారు.12 1981 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని 23 జిల్లాల్లో నిజామాబాద్ ఒకటి.13 1985లో 9 తాలూకాలను 35 మండలాలుగా మార్చారు.12 1988లో కొత్తగా ఏడపల్లె మండలం రావడంతో మండలాలు 36 అయ్యాయి.12 ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 ఈ జిల్లాను కొత్త తెలంగాణ రాష్ట్రంలో చేర్చింది.14

విభజన, 2016

2016 అక్టోబర్ 11న తెలంగాణ ఈ జిల్లాను రెండు జిల్లాలుగా విభజించింది:3

పాలన

1905 తర్వాత జిల్లాలో నిజామాబాద్, బోధన్, ఆర్మూరు, కామారెడ్డిపేట, ఎల్లారెడ్డిపేట అనే ఐదు తాలూకాలు ఉండేవి.7 వీటితో పాటు మూడు సంస్థానాలు (కప్పం కట్టే ఎస్టేట్లు), ఏడు పెద్ద జాగీర్లు (భూమి మంజూర్లు), ఇంకా కొన్ని ఎస్టేట్లు ఉండేవి.7 మొదటి తాలూక్‌దారు (జిల్లా అధికారి) జిల్లాను పాలించేవాడు.6 మూడు ఉపవిభాగాల బాధ్యతను రెండో, మూడో తాలూక్‌దారులు చూసేవారు.6

1961లో నిజామాబాద్, బోధన్, కామారెడ్డి అనే మూడు రెవెన్యూ డివిజన్లు ఉండేవి.1 2001 నాటికి ఇవే మూడు డివిజన్లలో 36 మండలాలు ఉన్నాయి:1215

  • నిజామాబాద్, 14 మండలాలు
  • బోధన్, 12 మండలాలు
  • కామారెడ్డి, 10 మండలాలు15

ఇందూరు జిల్లాకూ నిజామాబాద్ జిల్లాకూ నిజామాబాద్ పట్టణమే కేంద్రం.57

భూమి, వ్యవసాయం, నీరు

1901లో సాగైన భూమిలో 58 శాతంలో జొన్న పండేది.16 దాని తర్వాతి స్థానం వరిది.16 జిల్లాలో 635 పెద్ద చెరువులు, 837 చిన్న చెరువులు (కుంటలు), 3,112 బావులు ఉండేవి.16 ఇవి 119 చదరపు మైళ్లకు నీరిచ్చాయి.16 పూలాంగ్, సూరన్ నదుల నుంచి వచ్చే కాలువలు కొన్ని ముఖ్యమైన చెరువులను నింపేవి.16 చెరువులు, బావులు, అడవుల వల్ల జిల్లాకు కరువు పెద్దగా తాకలేదు.17

నిజాంసాగర్ 1931లో పూర్తయింది.10 దాని ద్వారా 2,75,000 ఎకరాలకు సాగునీరు అందించాలని ప్రణాళిక వేశారు.9 1961 నాటికి దాని కింద దాదాపు 2,07,000 ఎకరాలు సాగులోకి వచ్చాయి.9 1960–61లో ప్రభుత్వ కాలువలు 1,51,315 ఎకరాలకు, చెరువులు 1,20,814 ఎకరాలకు నీరిచ్చాయి.9 నిజామాబాద్, బోధన్, బాన్సువాడ, ఆర్మూరు తాలూకాల్లో చెరకు, వరి పెద్ద ఎత్తున పండేవి.9

1999–2000 నాటికి జిల్లాకు శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టు నుంచి కూడా నీరు వచ్చింది.18 ఆ ఏడాది 1,69,805 హెక్టార్లకు సాగునీరు అందింది.18 అప్పటికి గొట్టపు బావులు 1,07,503 హెక్టార్లకు నీరిచ్చాయి.18 ఇది కాలువల కింది భూమికి నాలుగు రెట్ల కంటే ఎక్కువ.18 వరి 1,70,258 హెక్టార్లలో పండింది.1920 పసుపు ఎక్కువగా ఆర్మూరు, భీమ్‌గల్ ప్రాంతాల్లో పండేది.1920

చేతిపనులు, పరిశ్రమలు

1909 నాటి వివరణలో భీమ్‌గల్, ఆర్మూరుల ఇనుప ఖనిజం నాణ్యమైనదిగా పేర్కొన్నారు.16 ఆర్మూరు తాలూకాలోని కోనసముద్రం ఉక్కుతో చేసిన కత్తులకు ఒకప్పుడు పేరుండేది.16 ఆర్మూరు ఖత్రీలు పట్టు చీరలు నేసేవారు.16 వాటిలో సగానికి పైగా జిల్లా బయట అమ్ముడయ్యేవి.16 భీమ్‌గల్, నిర్మల్‌లలో రంగులు వేసిన పల్లకీలు, పళ్లేలు, బొమ్మలు, పేక ముక్కలు తయారయ్యేవి.16 అప్పుడే ఒక బియ్యం మిల్లు కట్టారు.17 ముధోల్‌లో ఆవిరితో నడిచే పత్తి జిన్, ప్రెస్ ఉండేవి.17

1961 హ్యాండ్‌బుక్ ఈ జిల్లాను “వ్యవసాయంలో సంపన్నమైనది, వ్యవసాయ ఆధారిత పరిశ్రమలకు ప్రసిద్ధి” అని వర్ణిస్తుంది.9 కామారెడ్డి తాలూకాలో చాలా బీడీ కర్మాగారాలు ఉండేవి.9 కామారెడ్డిలో ఇప్ప పూల నుంచి పవర్ ఆల్కహాల్ తయారుచేసే కర్మాగారం ఉండేది.9 బోధన్‌లోని నిజాం చక్కెర కర్మాగారం అన్నిటికంటే పెద్ద పరిశ్రమ.921 అది మొలాసిస్ నుంచి పవర్ ఆల్కహాల్ కూడా తయారుచేసేది.921

2000 ప్రాంతంలో జిల్లాలో తొమ్మిది పెద్ద, మధ్యతరహా పరిశ్రమలు ఉండేవి.22 బోధన్ నిజాం చక్కెర కర్మాగారంలో అప్పటికీ 1,600 మంది పని చేసేవారు.23 సారంగాపూర్‌లో ఒక సహకార చక్కెర కర్మాగారం ఉండేది.23 ఇతర పరిశ్రమల్లో ముబారక్‌నగర్‌లోని స్టార్చ్ మిల్లు, ఒక కాగితం మిల్లు ఉన్నాయి.23

ప్రజలు

2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్‌లో, 2001 నాటి జిల్లా సరిహద్దుల ప్రకారం లెక్కించిన జనాభా వివరాలు 1901 నుంచి ఉన్నాయి.24 2011 జనాభా వివరాన్ని 2011 హ్యాండ్‌బుక్ నుంచి తీసుకున్నారు.25

జనాభా లెక్కల సంవత్సరంజనాభా
19016,91,020
19115,59,607
19518,31,513
196110,17,987
198116,79,683
200123,45,685
201125,51,335

1901 నుంచి 1911 మధ్య జనాభా 19 శాతం తగ్గింది.24 1951 నుంచి 1961 మధ్య డెల్టా జిల్లాల కుటుంబాలు కొత్తగా కాలువ నీరు అందే భూములకు వలస రావడంతో జనాభా వేగంగా పెరిగిందని 1961 హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.26 1901లో ఇందూరు జిల్లాలో దాదాపు 78 శాతం మంది తెలుగు మాట్లాడేవారు.5

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

  • రాజ్యాన్ని జిల్లాలు, తాలూకాలుగా 1866లో విభజించారని 1909 గెజిటీర్ చెబుతుంది.6 మొదటి సాలార్ జంగ్ కాలంలో 1876లో జిల్లాలను కొత్తగా తీర్చిదిద్దారని, అప్పుడే ఇందూరు జిల్లా అయిందని 2001 జనాభా లెక్కల హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.12

అన్ని జిల్లాల సరిహద్దుల్లో వచ్చిన మార్పుల వివరాలు పటం ఎలా మారింది అనే పేజీలో ఉంది.

Footnotes

  1. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (1965), p. i (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  2. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 132 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  3. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, G.O.Ms. No. 229 (Nizamabad) and No. 230 (Kamareddy), 11 October 2016, final notifications: notification PDF p. 2, Schedule-I PDF p. 3 (archive.org copies of the goir.telangana.gov.in orders: 229 (opens in a new tab), 230 (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  4. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 5 (PDF p. 36) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  5. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 124 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  6. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 128 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  7. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 123 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  8. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 122 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  9. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (1965), p. iv (PDF p. 22) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  10. Research and Reference Division, India 1958: A Reference Annual (1958), p. 314 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  11. Gulam Ahmad Khan, Census of India 1931, Vol. XXIII: H.E.H. the Nizam’s Dominions (Hyderabad State), Part I: Report (1933), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 6 (PDF p. 37) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  13. Ch. Purnachandra Rao, Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (1981), p. 13 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  14. The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014), ss. 2–4, pp. 1–2 (Gazette copy (opens in a new tab)). ↩

  15. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 7 (PDF p. 38) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  16. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 126 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  17. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 127 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  18. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 11 (PDF p. 42) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  19. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 10 (PDF p. 41) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 9 (PDF p. 40) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  21. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (1965), p. v (PDF p. 23) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 14 (PDF p. 45) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  23. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. 15 (PDF p. 46) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  24. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (2006), p. xxvii (PDF p. 19) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  25. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (2014), p. 6 (PDF p. 24) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  26. A. Chandra Sekhar, Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (1965), p. xi (PDF p. 29) (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩

ఈ జిల్లాలోని ప్రదేశాలు (4)

ఈ జిల్లాలోని కట్టడాలు (1)

ఈ జిల్లాలో దొరికిన శాసనాలు (2)

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (10)
  1. Ch. Purnachandra Rao (Census of India 1981), Census of India 1981, Andhra Pradesh: Portrait of Population (opens in a new tab), Registrar General and Census Commissioner, India, 1981, pp. 13. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 122–132. [Public domain]
  3. Khan, Gulam Ahmad, Census of India 1931 vol.23 H.E.H. the Nizamʼs dominions (Hyderabad State); pt.1- Report (opens in a new tab), 1933, pp. 2. [Public domain]
  4. Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting, India 1958: A Reference Annual (opens in a new tab), Publications Division, Delhi, 1958, pp. 314. [Public domain in India]
  5. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (opens in a new tab), Census of India, 1965, i–ii, iv–v, xi. [Public domain in India]
  6. Director of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2001, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Nizamabad District (Parts A and B) (opens in a new tab), Census of India, 2006, xxvii, 5–7, 9–11, 14–15. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  7. Directorate of Census Operations, Andhra Pradesh, Census of India 2011, Andhra Pradesh (Series 29): District Census Handbook, Nizamabad District, Part XII-A (Village and Town Directory) (opens in a new tab), Census of India, 2014, pp. 6. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  8. Government of Telangana, Revenue (DA-CMRF) Department, Formation / reorganisation of districts, revenue divisions and mandals: final notifications, G.O.Ms. Nos. 221 to 250 (11 October 2016) (opens in a new tab), Government of Telangana (goir.telangana.gov.in), for the Telangana Gazette Extraordinary of 11 October 2016, 2016, PDF pp. 2–3 of each order. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  9. Inspector-General of Police, Andhra Pradesh, The History of the Andhra Pradesh Police (1861-1961) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad, 1961, pp. 260. [Public domain in India]
  10. Parliament of India, The Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014 (Act No. 6 of 2014) (opens in a new tab), Gazette of India, Extraordinary, Part II, Section 1 (1 March 2014), 2014, pp. 1–2 (ss. 2–4). [Public domain (Indian enactment; Copyright Act 1957, s. 52(1)(q))]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: