తెలుగు చరిత్రTelugu History

పండుగలు, జాతర్లు

తెలుగు నేలపై పండుగల ఏడాది, పెద్ద జాతర్లు; ముఖ్యంగా 1961 జనాభా లెక్కలు తెలంగాణ జిల్లాల్లో నమోదు చేసినట్టు: ఉగాది, బతుకమ్మ, దసరా, దీపావళి, సంక్రాంతి, హోలీ, మొహర్రం పీర్ల పండుగ; గ్రామదేవతలకు సమర్పించే బోనాలు; సికింద్రాబాదు మహంకాళి జాతర; మేడారం, కొమురవెల్లి, రామప్ప జాతర్లు.

పండుగలు తెలుగువారి ఏడాదిని గుర్తిస్తాయి. జాతర్లు (ఒక గుడి దగ్గర జరిగే పెద్ద తిరునాళ్లు) జిల్లాల నలుమూలల నుంచీ జనాన్ని రప్పిస్తాయి. 1961 జనాభా లెక్కల కోసం చేసిన పండుగల, జాతర్ల సర్వే అనే ఒక్క రికార్డు ఆధారంగానే ఈ పేజీ ఎక్కువగా వాటిని వివరిస్తుంది.1 ఎన్నో పాత ఆచారాలు కనుమరుగవుతున్న కాలంలో ఊరూరా జనం ఏం చేశారో తెలంగాణ జిల్లాల సంపుటాలు చెబుతాయి.1 కోస్తా, రాయలసీమ జిల్లాల పాత వర్ణనల కోసం దైనందిన జీవితం, పండుగలు పేజీ చూడండి.

ఈ రికార్డు ఎలా తయారైంది

రాష్ట్రంలోని ప్రతి ఊళ్లో జరిగే ప్రతి జాతర, పండుగ గురించి రికార్డు తయారు చేయాలని ఆంధ్రప్రదేశ్ జనాభా లెక్కల అధికారులు అనుకున్నారు.1 జనాభా లెక్కలు సేకరించే ఎన్యూమరేటర్ల ద్వారా అచ్చువేసిన ప్రశ్నపత్రాలు పంపారు; ఆ ఎన్యూమరేటర్లలో చాలామంది ఊరి బడి పంతుళ్లు.1 కలెక్టర్లు, పోలీసు అధికారులు, దేవాదాయ బోర్డులు తమ జాబితాలు పంపారు.1 సుమారు 15,000 ప్రశ్నపత్రాలు నిండి తిరిగి వచ్చాయి.1

పండుగల ఏడాది

వరంగల్ సంపుటం జిల్లాలోని సాధారణ పండుగలను తెలుగు ఏడాది వరుసలో ఒక్కొక్కటిగా వర్ణిస్తుంది.2

ఉగాది. తెలుగు కొత్త సంవత్సరం రోజును ధనికుడూ పేదవాడూ అనే తేడా లేకుండా ప్రతి హిందువూ జరుపుకునేవాడు.2 ఆ రోజు జరిగేదే ఏడాది పొడుగునా జరుగుతుందని నమ్మేవారు.2 అందుకే ఆ రోజు అందరూ సంతోషంగా ఉండేలా, పిల్లలు ఏడవకుండా జాగ్రత్తపడేవారు.2 ఇళ్లకు సున్నం వేసేవారు, వీలైనంత వరకూ అందరూ కొత్త బట్టలు కట్టుకునేవారు.2 కొత్త చింతపండు, బెల్లం, వేపపువ్వుతో చేసిన ఉగాది పచ్చడిని అందరూ రుచి చూసేవారు.2 చేదు పువ్వూ తీపి బెల్లమూ కలిసి ఉండడం జీవితంలో కష్టసుఖాలు కలిసే ఉంటాయని చెప్పే పాఠమని జనాభా లెక్కల సంపుటం వివరిస్తుంది.2 సాయంత్రం ఊరి పురోహితుడు రచ్చబండ దగ్గర కొత్త పంచాంగం చదివి వినిపించేవాడు.3 కర్నూలులోలా వరంగల్‌లో రైతులు ఉగాది నాడు దుక్కి మొదలుపెట్టేవారు కాదు. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి నాడు విత్తుల పండుగతో మొదలుపెట్టేవారు.3

దసరా. దసరా పది రోజుల పండుగ.4 చివరి రోజు సాయంత్రం జనం మేళతాళాలతో జమ్మిచెట్టు దగ్గరకు వెళ్లి పూజించి, జమ్మి ఆకులను స్నేహితులకు, పెద్దలకు ఇచ్చి శుభాకాంక్షలు చెప్పేవారు.5 తొమ్మిదో రోజు రైతులు నాగలికి, వడ్రంగులు, మంగలివారు తమ పనిముట్లకు పూజ చేసేవారు. 1961 నాటికి మోటారు వాహనాలను కూడా కడిగి అలంకరించి పూజించేవారు.5 పేదలకు, కూలి జనానికి ఆ తొమ్మిది రాత్రులు “అసలు పండుగే కాదు” అని ఆ సంపుటం రాసింది.5

దీపావళి. వరంగల్ జిల్లాలో ధనికులకూ పేదలకూ అన్ని పండుగల్లోకీ దీపావళే ముఖ్యమైనదని జనాభా లెక్కల సంపుటం చెబుతుంది.6 అల్లుళ్లనూ కూతుళ్లనూ ఇంటికి పిలిచేవారు.6 ఆడపిల్లలూ స్త్రీలూ ఇంట్లోని ప్రతి మగవాడికీ వత్తుల హారతి ఇచ్చి కానుకలు అడిగేవారు; బేరాలూ నవ్వులూ అంతులేకుండా సాగేవి.6 రాత్రి పూట నేర్పరులు మండే కాగడాలను గిరగిరా తిప్పుతూ చీకట్లో నిప్పు గీతలు గీసేవారు.6

సంక్రాంతి. సంక్రాంతి జనవరి 13 నుంచి 15 వరకూ జరిగేది.7 మూడు రోజులు భోగి, సంక్రాంతి, కనుమ; కనుమను పల్లెల్లో పశువుల పండుగ అనేవారు.7 మూడో రోజు ఆవులనూ ఎద్దులనూ కడిగి, కొమ్ములకు రంగులు వేసి, గంటలు కట్టేవారు. కొన్నిటిని డప్పులతో గుళ్లకు తీసుకెళ్లేవారు.7

కామదహనం, హోలీ. వరంగల్‌లో ఈ రెండూ కలిపే జరిగేవి.8 పౌర్ణమి కోసం వీధిలో ఒక గుంట తవ్వేవారు.9 మన్మథుని బొమ్మను ఊరేగించి ఆ మంటలో కాల్చేవారు.9 సగం కాలిన కట్టెలను ఇంటికి తీసుకెళ్లి వాటితో దీపాలు వెలిగించేవారు.9 కుతుబ్‌షాహీల, నిజాముల కాలంలో హైదరాబాదులో చాలామంది ముస్లింలు హోలీలో హిందువులతో కలిసి పాల్గొనేవారని, ఆ అలవాటు కొంతవరకు ఇంకా ఉందని ఆ జిల్లా హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది.10

మొహర్రం. పల్లెల్లో మొహర్రంను పీర్ల పండుగ అనేవారు.11 హిందువులూ ముస్లింలూ కలిసి దాన్ని జరుపుకునేవారని, ముస్లింలు చాలా తక్కువగా ఉన్న ఎన్నో ఊళ్లలో హిందువుల పోషణలోనే అది ఘనంగా జరిగేదని ఆ సంపుటం గమనించింది.11 హైదరాబాదులో మొహర్రం పాత చరిత్ర కోసం దైనందిన జీవితం, పండుగలు పేజీ చూడండి.

బతుకమ్మ

ఆశ్వయుజ శుద్ధ పాడ్యమి నుంచి నవమి వరకూ, అంటే దసరా రోజుల్లో, తొమ్మిది రోజులు బతుకమ్మ పండుగ జరుగుతుందని జనాభా లెక్కల సంపుటం వర్ణిస్తుంది.124 ప్రతి హిందూ కుటుంబమూ ఒక పళ్లెంలోనో తాంబాళంలోనో రకరకాల పూలను పెద్ద రాశిగా పేర్చి “బతుకమ్మ”ను చేసేది.4 స్త్రీలు దాని చుట్టూ వలయంగా తిరుగుతూ బతుకమ్మ కథను పాటగా పాడేవారు.4 తొమ్మిదో రోజు అన్నిటికంటే పెద్ద పూల రాశులను ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్లి నదిలోనో చెరువులోనో బావిలోనో తేలేలా వదిలేవారు.4

పాటల్లో వినిపించే కథను ఆ సంపుటం చెబుతుంది. బతుకమ్మ పండుగకు పుట్టింటికి వచ్చిన ఒక కొత్త పెళ్లికూతురు. అసూయపడిన వదిన మాట విని ఆమె అన్న ఆమెను అడవిలో చంపేశాడు.124 ఆమె సమాధి మీద పూలచెట్టుగా మొలిచింది. ఆ చెట్టు నుంచి వచ్చిన ఆమె గొంతు భర్తకూ తల్లికీ నిజం చెప్పింది.4 కొన్ని కుటుంబాల్లో బతుకమ్మకు ముందు బద్దెమ్మ పండుగ జరుగుతుందని కూడా ఆ సంపుటం చెబుతుంది.4

ఈ పండుగ జనాభా లెక్కల కంటే పాతది.13 హైదరాబాదు రాజ్యంలో కోమటి స్త్రీలు ఆశ్వయుజ మాసంలో “బడకమ్మ”ను, అంటే పూల రాశి మీద పెట్టిన గౌరీదేవి ప్రతిమను పూజించేవారని 1920లో సిరాజ్ ఉల్ హసన్ వర్ణించారు. ముత్తైదువలు చేతులు కలిపి దాని చుట్టూ నృత్యం చేసి, దాన్ని ఏరులోనో చెరువులోనో వేసేవారు.13

మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి బతుకమ్మ పాటల గురించి రాశారు. పెళ్లయిన కూతుళ్లను పుట్టింటికి తెచ్చుకునేవారు; తమను తీసుకెళ్లడానికి అన్న ఇంకా రాలేదే అనే బాధను వారు పాటల్లో పాడేవారు.14 ఆయన అభిప్రాయంలో బతుకమ్మ పాటలు పొలాల్లో కలుపు తీసేటప్పుడు స్త్రీలు పాడే పాటల నుంచి పుట్టాయి. కలుపు తీసే చేతుల కదలికే నృత్యంలో చప్పట్లుగా మారింది.15 తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో స్త్రీలు బతుకమ్మ బాణీల్లోనే పోరాట వీరుల గురించి పాడారని కూడా ఆయన అంటారు.15

బోనాలు, గ్రామదేవతలు

వండిన అన్నాన్ని మట్టి కుండల్లో పెట్టి, విభూతి, పసుపు, కుంకుమ బొట్లతో అలంకరించి, తలపై పెట్టుకుని మేళతాళాలతో దేవతకు తీసుకెళ్లేవే బోనాలు అని జనాభా లెక్కల సంపుటం నిర్వచిస్తుంది.16 వరంగల్ జిల్లాలోని ఒక అడవి గ్రామంలో సుగాలీలు, కోయలు ఏటా శ్రావణ మాసంలో ముత్యాలమ్మకు బోనాలు సమర్పించేవారు; ఒక కుమ్మరి పూజారిగా ఉండేవాడు.16

తెలంగాణ గ్రామాల్లో ముత్యాలమ్మ, పోలేరమ్మ, అంకాళమ్మ, మైసమ్మ, పోచమ్మ, ఎల్లమ్మ వంటి దేవతలకు బోనాలు పెడతారని, కుమ్మరులూ గొల్లలూ ఈ పూజకు గురువులని మిక్కిలినేని రాశారు.17 ఈ కుండలనే రాయలసీమలో గరిగె బుడ్డి అని, కోస్తాలో గరగలు అని పిలుస్తారు.17 వేపమండలు కట్టిన కుండలను తలపై పెట్టుకుని ఇంటింటికీ తిరుగుతారు; ప్రతి ఇంటివాళ్లూ ఆ కుండలో కొంచెం పెరుగన్నం వేస్తారు. తప్పెట్ల దరువుకు కుండలు మోసేవారికి పూనకం వచ్చి చిందులు తొక్కుతారు.18

నగరంలో సికింద్రాబాదు మహంకాళి జాతర ఒక ముఖ్యమైన హిందూ పండుగ అని 1961 నాటి హైదరాబాదు జిల్లా హ్యాండ్‌బుక్ చెబుతుంది. సికింద్రాబాదులోని మహంకాళి గుడిలో ఆషాఢ మాసంలో మొదటి ఆదివారం నుంచి మూడో ఆదివారం వరకూ పక్షం రోజులు అది జరిగేది.19 మూలవిగ్రహాన్ని కొందరు సైనికులు ఉజ్జయిని నుంచి తెచ్చారని, అందుకే ఆ దేవతను ఉజ్జయిని మహంకాళి అంటారని చెబుతారు. వేలాది మంది వచ్చేవారు; నృత్యాలు, నాటకాలతో తిరునాళ్ల జరిగేది.19

పెద్ద జాతర్లు

మేడారం. మేడారం ములుగు తాలూకా అడవుల్లో ఉంది; ఒకప్పుడు అక్కడ జనసంచారం లేని దట్టమైన అడవి ఉండేదని జనాభా లెక్కల సంపుటం చెబుతుంది.20 అప్పట్లో మేడారం జనాభా 143 మాత్రమే; వారిలో ఎక్కువమంది గోండులు.20 గోండులు “సడలమ్మ లేదా సమ్మక్క దేవత”ను పది ఎకరాల ఆవరణలోని మట్టి గద్దె మీద పూజించేవారు. విగ్రహం లేదు; ఒక చిన్న గుడిసె మాత్రమే ఉండేది.20

మాఘ పౌర్ణమికి ముందు వచ్చే బుధవారం నుంచి మూడు రోజులు, రెండేళ్లకు ఒకసారి జాతర జరిగేది.20 భక్తులు డబ్బు, గంటలు, వెండి నగలు సమర్పించేవారు; కోళ్లు, గొర్రెలు, మేకలను బలి ఇచ్చేవారు. పూజారి వంశపారంపర్య హక్కున్న గోండు.20 సుమారు 50,000 మంది భక్తులు వచ్చారని, ఆ జాతర సుమారు వందేళ్ల నాటిదని సంపుటం రాసింది.20 వరంగల్, కరీంనగర్‌ల నుంచి వ్యాపారులు వచ్చేవారు; సర్కస్, మాయాజాలం, లాటరీలు, నాటకాలు ఆ తిరునాళ్లలో ఉండేవి.20 ఊరి గోండులు విత్తనాల కోసం, పచ్చని పొలాల కోసం, పెద్దల కోసం, పంట చేతికి వచ్చే వేళ తమ సొంత పండుగలు కూడా జరుపుకునేవారు.20

కొమురవెల్లి. జనగామ తాలూకాలోని కొమురవెల్లిలో మల్లన్న దేవుడు తన ఇద్దరు భార్యలు గొల్ల కేతమ్మ, బలిజ మేడలదేవిలతో ఒక గుహలో కొలువై ఉన్నాడు.21 శివుడు ఆదిరెడ్డి ఏడో కొడుకు మల్లన్నగా పుట్టి, తర్వాత యాదవ కన్య కేతమ్మను పెళ్లాడాడని ఆ సంపుటం చెప్పే కథ.2122 డిసెంబరు నుంచి మార్చి వరకూ ప్రతి ఆదివారం ఉత్సవం జరిగేది. కొమురవెల్లిని భూకైలాసంగా భావించి సుమారు రెండు లక్షల మంది హిందువులు వచ్చేవారు.22 రంగులరాట్నాలు, సినిమాలు, సర్కస్, శివభక్తుల నృత్యాలు తిరునాళ్లలో ఉండేవి.22

రామప్ప. పాలంపేటలోని రామప్ప గుడిలో శివరాత్రికి నాలుగైదు వేల మంది భక్తులు చేరేవారు. రామప్ప చెరువులో స్నానం చేసి రాత్రంతా జాగరణ చేసేవారు.23 గుడి ముందు భజనలు, నాటకాలతో తిరునాళ్ల జరిగేది.23

ఆధారాల మధ్య భేదాలు

బతుకమ్మ ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది. అన్న చేతిలో చనిపోయిన ఒక కొత్త పెళ్లికూతురి జ్ఞాపకమే ఈ పండుగ అని జనాభా లెక్కల సంపుటం ఒక కథ చెబుతుంది.124 పూల రాశిని గౌరీదేవి ప్రతిమగా సిరాజ్ ఉల్ హసన్ (1920) వర్ణించారు.13 బతుకమ్మ పాటలనూ చప్పట్ల నృత్యాన్నీ కలుపు తీసే స్త్రీల పని పాటల్లో మిక్కిలినేని వెతికారు.15

Footnotes

  1. Census of India 1961, Vol. II: Andhra Pradesh, Part VII-B (18): Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Preface, first page (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  2. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 88 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  3. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 89 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  4. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 94 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  5. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 95 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  6. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 96 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  7. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 97 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  8. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 98 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩

  9. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 99 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  10. Census 1961: District Census Handbook, Hyderabad (1968), p. A99 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  11. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 102 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  12. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), Appendix I, p. 93 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  13. Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Vol. I (1920), p. 353 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  14. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 399 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  15. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 723 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  16. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), p. 47 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  17. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (Hyderabad: Telugu University, 1992), p. 367 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  18. Mikkilineni, Janapada Kalarupalu (1992), p. 368 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  19. Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (1968), p. A98 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  20. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), p. 37 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  21. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), p. 73 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  22. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), p. 74 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  23. Census 1961: Fairs and Festivals, Warangal District (1964), p. 35 (censusindia.gov.in (opens in a new tab)). ↩ ↩2

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (4)
  1. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Vol. II: Andhra Pradesh, Part VII-B (18): Fairs and Festivals, Warangal District (opens in a new tab), Superintendent of Census Operations, Andhra Pradesh, 1964, preface; 35, 37, 47, 73–74, 88–89, 93–99, 102. [Public domain in India]
  2. A. Chandra Sekhar (Census of India), Census of India 1961, Andhra Pradesh: District Census Handbook, Hyderabad District (opens in a new tab), Census of India, 1968, A98–A99. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  3. Mikkilineni Radhakrishna Murthy, Teluguvari Janapada Kalarupalu (తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు) (opens in a new tab), Telugu University, Hyderabad (publication no. 129), 1992, pp. 367–368, 399, 723. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam's Dominions, Vol. I (opens in a new tab), Times Press, Bombay, 1920, pp. 353. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: