దైనందిన జీవితం, పండుగలు

ఆధారాల గురించి. రికార్డుల్లో ఎక్కువ భాగం రాజులు, యుద్ధాలతోనే నిండి ఉన్నాయి. సామాన్య దినాలు తక్కువ గుర్తులు వదులుతాయి. ఆహారం, దుస్తులు, ఇళ్లు, ఆటలు, పండుగల సంవత్సరం గురించి ఆధారాలు ఏమి చెబుతాయో ఈ పేజీ సేకరిస్తుంది. సుమారు 1800కు ముందు ఆధారాలు ఎక్కువగా తెలుగు కవిత్వం, శాసనాలు, విదేశీ సందర్శకుల నుండి వస్తాయి. సురవరం ప్రతాపరెడ్డి తన ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర (1949) కోసం ఈ ఉద్దేశంతోనే కవిత్వాన్ని చదివారు. 1870 తర్వాత మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ జిల్లా గెజిటీర్లు, హైదరాబాద్ రాష్ట్ర సర్వేలు గ్రామీణ జీవితాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాయి. అవి వాటిని రాసిన అధికారుల దృష్టి కోణం నుండి వర్ణిస్తాయి.

ఆహారం

13వ శతాబ్దం చివర్లో మార్కో పోలో తాను ముత్‌ఫిలి అని పిలిచిన ఒక రాజ్యాన్ని వర్ణించాడు.¹ దాని ప్రజలు “మాంసం, అన్నం, పాలతో” బతుకుతారని అతను సాదాగా చెప్పాడు.¹ పోలో దాని పాలకుల పేర్లు చెప్పడు. అతని సంపాదకుడు హెన్రీ యూల్ ముత్‌ఫిలిని దాని ఓడరేవు మోటుపల్లి పేరు మీద పిలిచిన తెలింగాణ కాకతీయ రాజ్యంగా గుర్తించారు.²

తెలుగు కవులు మరిన్ని వివరాలు ఇస్తారు.³ విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఒక పద్యాన్ని ప్రతాపరెడ్డి ఉదహరిస్తారు.³ అది వర్షాకాలంలో స్థితిమంతులైన గ్రామ రెడ్లను చిత్రిస్తుంది. వారు లేత చింతచిగురు, బాగా నూనెతో వండిన నాలుగు రకాల అడవి ఆకుకూరల కూరతో అన్నం తింటారు. తర్వాత మంట దగ్గర మంచాలపై కూర్చుంటారు.³ పొలాలకు కాపలా కాసే భర్తల కోసం కాపలావాళ్ల భార్యలు అంబలి (జొన్న జావ) కుండలు తీసుకెళ్లేవారని ప్రతాపరెడ్డి జోడిస్తారు.³ చిరుధాన్యాలు (జొన్న, సజ్జ), గోధుమలు సమృద్ధిగా ఉండేవి.³

సుమారు 1900లో ముఖ్య ఆహారం నీటి మీద ఆధారపడి ఉండేది. గోదావరి జిల్లాలో ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో కూడా అన్నం తినేవారు. తరచుగా దానిని చిరుధాన్యాలతో కలిపి తినేవారు.⁴ కొండ ప్రాంతంలో జొన్న అన్నిటికంటే సాధారణ ఆహారం.⁴

అనంతపురం అన్నిటికంటే పొడి జిల్లాల్లో ఒకటి.⁵ అక్కడ పేదలు జిల్లాలోని ప్రాంతాన్ని బట్టి జొన్న, కొర్ర, సామ లేదా రాగితో బతికేవారు.⁵ ధనిక వర్గాలు మాత్రమే క్రమం తప్పకుండా అన్నం తినేవారు. వేడి ఇసుకలో వేయించిన మరమరాలు, అటుకులు ప్రత్యేక తినుబండారాలు.⁵

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో పేదలు జొన్న, సజ్జ రొట్టెలు తినేవారు.⁶ కూరగాయలు, పప్పులు, ఉల్లిపాయలతో, చింతపండు, మిరపకాయలతో రుచి చేసిన కూరలతో వాటిని తినేవారు.⁶ కానీ తెలంగాణ జిల్లాల్లో అన్నం విస్తృతంగా తినేవారు.⁶

గోదావరిలో కూలీలు రోజుకు మూడు పూటలు తినేవారు: ఉదయం 8 గంటలకు, మధ్యాహ్నం, రాత్రి 8 గంటలకు.⁷ తమిళ దక్షిణాదిలో కంటే కాఫీ తక్కువగా తాగేవారు. చాలా కులాల స్త్రీపురుషుల్లో పొగ తాగడం సాధారణం.⁷

తాగుడుకు సొంత చరిత్ర ఉంది. తాటి రసం అయిన కల్లు (తారి) ను ప్రతి రోజూ గోల్కొండ లోకి తేవడాన్ని తావెర్నియర్ చూశాడు.⁸ అది ఐదారు వందల గుర్రాలపై తోలు సీసాల్లో వచ్చేది.⁸ దానిపై పన్ను ద్వారా రాజుకు పెద్ద ఆదాయం వచ్చేదని అతను పేర్కొన్నాడు.⁸

18వ శతాబ్దం చివరి, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటి ఒక ఆచారాన్ని ప్రతాపరెడ్డి పేర్కొంటారు.⁹ ధనవంతులు చలివేంద్రాలు (చలివేంద్రం) పెట్టి పుణ్యం సంపాదించేవారు.⁹ అక్కడ వేసవిలో ప్రయాణికులకు మజ్జిగ, మసాలా పానీయాలు, చల్లని నీరు ఇచ్చేవారు.⁹

దుస్తులు

17వ శతాబ్దం మధ్యలో తావెర్నియర్ గోల్కొండ సైనికులను గమనించాడు.¹⁰ వారు నడుము చుట్టూ ఒక నూలు వస్త్రం మాత్రమే కట్టుకునేవారు. జుట్టును పొడవుగా పెంచి తలపై ముడి వేసేవారు. దానిని మూడు మూలల చిన్న గుడ్డ ముక్కతో కప్పేవారు.¹⁰ రెడ్డి రాజుల కాలపు కవిత్వం నుండి ప్రతాపరెడ్డి స్త్రీల దుస్తుల పేర్లను సేకరిస్తారు. వాటిలో జరీ పనితో చేసిన చీరలు, రంగు వేసిన రవికెలు ఉన్నాయి.¹¹

గెజిటీర్లు సుమారు 1900 నాటి దుస్తులను ప్రాంతాల వారీగా వర్ణిస్తాయి. గోదావరిలో ఉన్నత వర్గాల మగవాళ్లు పంచె కట్టేవారు. అది తరచుగా ఎర్రనిది.¹² స్త్రీలు సాధారణంగా తెల్లని నూలు వస్త్రాలు కట్టేవారు. పట్టు అరుదు. పొలాల్లో కూలీలు పని కోసం తమ వస్త్రాలను పైకి దోపుకునేవారు.¹² స్త్రీల్లో పచ్చబొట్టు సాధారణ అలంకారం. కృష్ణుని పూల చెట్టు, విష్ణువు శంఖచక్రాలు నమూనాల్లో ఉండేవి.¹²

అనంతపురంలో చలికాలం చల్లగా ఉంటుంది. తీరంలో కంటే అక్కడ దుస్తులు మందంగా ఉండేవి.¹³ ఉన్ని కంబళి (కంబ్లి) ని దాదాపు అన్ని చోట్లకూ తీసుకెళ్లేవారు. తలపాగాలు పెద్దవి, తెల్లనివి.¹³ సాధారణ గ్రామస్తులు స్థానికంగా నేసిన ముతక నూలు వస్త్రాలు కట్టేవారు. కొందరు తమ సొంత పత్తి నుండి దారం వడికి, నేతకు మాత్రమే డబ్బు ఇచ్చేవారు.¹³

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో గ్రామస్తుడు పంచె, పొట్టి నూలు అంగీ, తలపాగా, కంబళి ధరించేవాడు.¹⁴ తెలంగాణలో తలపాగా ఎప్పుడూ తెల్లనిదే.¹⁴ స్త్రీలు పొట్టి రవికెపై చీర కట్టేవారు. చాలామంది ముస్లిం స్త్రీలు లంగా, రవికె, పొడవైన దుపట్టా వేసుకునేవారు.¹⁴ బంజారా స్త్రీలు గవ్వలు, పూసలు వేలాడే ఎంబ్రాయిడరీ లంగాలు, రవికెలతో ప్రత్యేకంగా కనిపించేవారు. వారు మోచేతి వరకు ఇత్తడి, కొమ్ము గాజులు వేసుకునేవారు.¹⁵

ఇళ్లు

ఒక పూజారి ఒంటి గది ఇంటి గురించి పల్నాటి ప్రాంతపు ఒక పద్యాన్ని ప్రతాపరెడ్డి ఉదహరిస్తారు.¹⁶ అది పని, దుమ్ము, దూడలు, చల్లారిన అన్నం, చిన్న పిల్లలు, విస్తరాకులు, మురికి బట్టలు, కట్టెలతో కిక్కిరిసి ఉంది.¹⁶

1900 నాటికి నేలను, వాతావరణాన్ని బట్టి ఇళ్లు వేర్వేరుగా ఉండేవి.¹⁷ గోదావరి డెల్టాలో ఎక్కువ గ్రామీణ ఇళ్లకు మట్టి గోడలు, తాటాకులతో కప్పిన కప్పులు ఉండేవి.¹⁷ తరచుగా కప్పు కింద ఒక మట్టి పైకప్పు ఉండేది. అది అటకగా, మంటలు వ్యాపించకుండా అడ్డుగా పనిచేసేది.¹⁷ స్థితిమంతులైన కుటుంబాలు రెండు రకాల ఇళ్లలో ఒకదానిని కట్టుకునేవారు:¹⁷

• ముందు నుండి వెనక్కి పొడవైన హాలు ఉన్న “హాలు ఇల్లు” (చావడి ఇల్లు)
• తెరిచిన ప్రాంగణం చుట్టూ వరండాలోకి తెరుచుకునే గదులు ఉన్న “ప్రాంగణం ఇల్లు” (మండువ ఇల్లు)¹⁷

ముందు మెట్లను సున్నపు పొడి గీతలతో (ముగ్గులతో), గడపలను పసుపు కుంకుమలతో అలంకరించేవారు.¹⁷

అనంతపురంలో పెంకులకు మంచి బంకమట్టి అరుదు.¹⁸ అందుకే ఇళ్లకు రాతి గోడలు, దూలాలు, కంప, మట్టితో చేసిన చదునైన కప్పులు ఉండేవి. అవి తరచుగా కారేవి.¹⁸ పశువులను ముందు గదిలో కట్టేసేవారు. కొన్ని దక్షిణ గ్రామాల్లో ఇళ్లకు సొంత కావలి బురుజులు ఉండేవి.¹⁸

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ఒక రైతు ఇంటికి చిన్న ప్రాంగణం చుట్టూ మట్టితో చేసిన మూడు నాలుగు గదులు ఉండేవి.¹⁹ అందరికంటే పేదవాళ్లు రెల్లు, అల్లిన దడులతో చేసి, మట్టి, పేడతో అలికిన గుడిసెల్లో నివసించేవారు.¹⁹ గోదావరి కొండల్లోని కోయ ఇళ్లు వెదురుతో, గడ్డి లేదా తాటాకు కప్పుతో ఉండేవి.²⁰

ఆటలు, కాలక్షేపాలు

తెలుగు కవుల్లో ప్రతాపరెడ్డి చాలా ఆటలను కనుగొన్నారు.²¹ కాకతీయ కాలంలో రాసిన పాల్కురికి సోమనాథుడు కర్రల నృత్యం కోలాటం, గొండ్లి, పేరిణి నృత్యాలను పేర్కొంటాడు.²¹ ఆ కాలపు రెండు ఆటలను ప్రతాపరెడ్డి నిజమైన తెలుగు ఆటలుగా ఎంచుకుంటారు: ఉప్పనపట్టె, బిళ్లంగోడు (గిల్లీ-దండ). రెండూ ఆయన కాలంలో కూడా ఆడేవారు.²¹ పిల్లలకు బొంగరాలు చాలా ఇష్టం.²¹

కోడిపందేలు పాతవి, ప్రజాదరణ పొందినవి.²² ప్రత్యర్థి వర్గాల మధ్య కోడిపందెంతో పల్నాటి యుద్ధం ప్రారంభమైందని తెలుగు సంప్రదాయం చెబుతుంది.²² కోళ్ల కాళ్లకు కట్టే కత్తులను, ఈ ఆటపై రాసిన గ్రంథాలను ప్రతాపరెడ్డి వర్ణిస్తారు.²² సంక్రాంతి చుట్టూ చలికాలంలో పందేలు జరిగేవి. తాను రాయడానికి సుమారు ముప్పై సంవత్సరాల ముందు కోడిపందేలను నిషేధించారని ఆయన పేర్కొంటారు.²² అమ్మాయిలు బొమ్మల పెళ్లిళ్లు, ఇల్లు కట్టే ఆటలు ఆడేవారు.²³

సుమారు 1900 నాటి ఆటలను గెజిటీర్లు దాదాపు ఇలాగే పేర్కొంటాయి. గోదావరి అబ్బాయిలు గాలిపటాలు ఎగరేసేవారు. గోళీలు, బిళ్లంగోడు, ఒక రకమైన రౌండర్స్ ఆట, కళ్లగంతలాట ఆడేవారు.²⁴ అమ్మాయిలు చింతగింజలు ఎగరేసేవారు. గవ్వలతో బోర్డు ఆటలు ఆడేవారు.²⁴ మగవాళ్లు పేకాట ఆడేవారు. దశావతారి అనే ఒక స్థానిక ఆటలో విష్ణువు అవతారాల పేర్లతో పది రంగుల్లో 120 కార్డులు వాడేవారు.²⁴

గోదావరిలో కోడిపందేలు అన్ని చోట్లా ఉండేవి. నదిలో కిందికి వెళ్లే పడవవాళ్లు దారిలో వచ్చే గ్రామాల కోళ్లతో పందెం వేయడానికి తమ కోళ్లను తీసుకెళ్లేవారు.²⁴ తోలుబొమ్మలాటలు సాధారణం.²⁴

అనంతపురంలో అమ్మాయిలు దాగుడుమూతలు, కోలాటం ఆడేవారు.²⁵ అబ్బాయిలు గోళీలు, బొంగరాలు, బిళ్లంగోడు, ఖైదీల ఆట (prisoner’s base), ఇటుకను వికెట్‌గా పెట్టి క్రికెట్ ఆడేవారు.²⁵ సంచార నటులు రామాయణం, మహాభారతం దృశ్యాలను ప్రదర్శించేవారు.²⁵ తెలుగు కొత్త సంవత్సరం రోజు పెద్దలు, పిల్లలు అడవి పందుల వేటకు వెళ్లేవారు. మంచి వేట సంవత్సరానికి శుభసూచకంగా భావించేవారు.²⁵

హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో గ్రామస్తులు సాయంత్రాలు గ్రామ సమావేశ స్థలంలో మాట్లాడుకుంటూ గడిపేవారు.²⁶ వారు జాతరలను, సంచార నటులను, భక్తి కావ్యాల పారాయణాన్ని ఆనందించేవారు.²⁶

పండుగల సంవత్సరం

పండుగలు వ్యవసాయ సంవత్సరాన్ని గుర్తించేవి. 12వ శతాబ్దంలోనే కొన్ని పండుగలు దానాలకు గొప్ప సందర్భాలుగా ఉండేవని శాసనాలు చూపిస్తాయి.²⁷ 1145–46లో నెల్లూరు ప్రాంతపు ఒక తెలుగు చోడ రాజు “ఉత్తరాయణ సంక్రాంతి సందర్భంగా”, అంటే శీతాకాలపు అయనాంత పండుగ సందర్భంగా, ఒక శివాలయానికి భూమి దానం చేశాడు.²⁷

రెడ్డి రాజుల కాలపు కవిత్వంలో ప్రతాపరెడ్డి సంక్రాంతి, దీపావళి, శివరాత్రి, నాగుల చవితిలను కనుగొన్నారు.²⁸ శివరాత్రి రాత్రంతా ప్రజలు జూదం ఆడటాన్ని శ్రీనాథుడు వర్ణిస్తాడు.²⁸ దీపావళిని దివ్వెల పండుగ అనేవారు. తన కాలంలో తెలంగాణలో దానిని దివిలి పండుగ అని పిలవడం ప్రతాపరెడ్డి విన్నారు.²⁸

ఉగాది. 1873 నెల్లూరు మాన్యువల్ తెలుగు కొత్త సంవత్సరం రోజును “చాలా ముఖ్యమైన పండుగ” అని పిలుస్తుంది.²⁹ ప్రజలు ఒంటికి నూనె పట్టించి తెల్లవారుజామునే స్నానం చేసేవారు.²⁹ కుటుంబ పురోహితుడు వేపపువ్వు, బెల్లం, కొత్త చింతపండు కలిపిన నీటిని అందరికీ పంచేవాడు. అది ఏడాదంతా ఆరోగ్యంగా ఉంచుతుందని ప్రజలు నమ్మేవారు.²⁹ సాయంత్రం పురోహితుడు కూడిన కుటుంబానికి కొత్త పంచాంగంలోని ఫలితాలను చదివి వినిపించేవాడు.²⁹

సంక్రాంతి. నెల్లూరులో మొదటి రోజు భోగి తలంటు స్నానాలు, వీధుల్లో భోగి మంటలతో ప్రారంభమయ్యేది.³⁰ రెండవ రోజు కొత్త కుండలో పాలు, పెసరపప్పు, చక్కెరతో కొత్త బియ్యం పొంగించేవారు. బాగా పొంగితే శుభసూచకం.³⁰ ఇళ్లకు మరమ్మతులు చేసి సున్నం వేసేవారు. కుమ్మరులు కొత్త కుండలు అమ్మేవారు. బంధువులను పిలిచి బట్టలు పెట్టేవారు.³⁰ మూడవ రోజు పశువుల కోసం. వాటికి గంటలు కట్టి, కొమ్ములకు రంగు వేసేవారు.³⁰

తెలుగువారి అత్యంత ముఖ్యమైన పండుగల్లో సంక్రాంతిని ప్రతాపరెడ్డి లెక్కిస్తారు.³¹ అందరికంటే పేద వర్గాలు కూడా తమదైన పద్ధతిలో పండుగ జరుపుకునేవి. గోదావరిలో మాలలు, మాదిగలు ఇద్దరూ పొంగల్ రోజు తమ పితరులను పూజించేవారు. మాదిగలు తమ తోలు నానబెట్టే కుండలను పూజించేవారు.³² హైదరాబాద్‌లో కోమట్లు మకర సంక్రాంతి రోజు తమ కులదేవత కన్యకా పరమేశ్వరిని పూజించేవారు.³³

ఏరువాక. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి రోజు రైతులు తమ ఎద్దులను కడిగి రంగులు వేసేవారు.³⁴ నాగళ్లను అలంకరించి, దుక్కి ప్రారంభించడానికి ఊరేగింపుగా పొలాలకు తీసుకెళ్లేవారు.³⁴ కవుల ద్వారా ఈ ఆచారం చరిత్రను ప్రతాపరెడ్డి గుర్తిస్తారు.³⁴

దసరా. విజయనగరంలో సెప్టెంబర్‌లో జరిగే తొమ్మిది రోజుల పండుగ ఆస్థాన సంవత్సరంలో అత్యున్నత ఘట్టం.³⁵ డొమింగో పేస్ సుమారు 1520లో వచ్చిన పోర్చుగీసు సందర్శకుడు.³⁵ నృత్యాలను, సైన్య సమీక్షను, చివరి రోజు 250 దున్నపోతులు, 4,500 గొర్రెల బలిని అతను వర్ణించాడు.³⁵ ముఖ్య సేనానులు నిలిపిన తొమ్మిది అలంకరించిన “కోటలను” ఫెర్నావో నూనిజ్ వర్ణించాడు.³⁵

మూడున్నర శతాబ్దాల తర్వాత విశాఖపట్నం (అప్పుడు విజాగపటం) జిల్లాలో దసరా, సంక్రాంతి, శివరాత్రి అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పండుగలు.³⁶ విజయనగరంలో రాజా తాత రామాయణ దృశ్యాల ప్రదర్శనలను ప్రవేశపెట్టారు.³⁶

నెల్లూరులో తొమ్మిది రాత్రుల్లో బడి పిల్లలు ఇంటింటికీ వెళ్లి పాటలు పాడి కానుకలు సేకరించేవారు.³⁷ తొమ్మిదవ రోజు పుస్తకాలను పూజించేవారు. పదవ రోజు ప్రతి చేతివృత్తుల వాడు, కూలీ తన పనిముట్లను పూజించేవాడు. జమీందారులు (భూస్వాములు) వీధుల్లో ఊరేగేవారు.³⁷

దీపావళి, హోలీ. నెల్లూరులో దీపావళి ఐదు రోజులు జరిగేది.³⁸ అవి శుభ్రం చేయడం, తలంటు స్నానాలు, దీపాలు, బాణసంచా, మిఠాయిల రోజులు.³⁸ విజయనగర కాలంలో హోలీని వసంత పండుగగా (వసంతోత్సవం) జరుపుకునేవారని ప్రతాపరెడ్డి పేర్కొంటారు. ఆ రోజు దారిన పోయేవారిపై రంగు నీళ్లు చల్లేవారు.³⁹

హైదరాబాద్ రాష్ట్రం. Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ఈ పండుగలను పేర్కొంటుంది:⁴⁰

• సాధారణ హిందూ పండుగలు: హోలీ, దీపావళి, దసరా, నాగపంచమి, శ్రీరామనవమి, పితృపక్షం, శివరాత్రి
• పశువులకు దండలు వేసి గ్రామంలో ఊరేగించే పోలా పండుగ
• ముస్లిం పండుగలు మొహర్రం, బక్రీద్, రంజాన్ ఈద్, షబ్-ఎ-బరాత్
• ప్రభుత్వ సెలవుగా జరుపుకునే పారసీ కొత్త సంవత్సరం (నౌరోజ్)⁴⁰

బతుకమ్మ, బోనాలు

ఇప్పుడు తెలంగాణతో అత్యంత దగ్గరగా ముడిపడిన రెండు పండుగల గురించి గ్రంథాలయంలోని తొలి ఆధారాలు తక్కువే చెబుతాయి. కానీ అవి పూర్తిగా మౌనంగా లేవు.⁴¹ ఆశ్వయుజ మాసంలో కోమటి స్త్రీలు బడకమ్మను ఎలా పూజించేవారో 1920 హైదరాబాద్ సర్వే వర్ణిస్తుంది.⁴¹ ఇది అనేక రకాల పూల కుప్పపై ఉంచిన గౌరీ దేవి ప్రతిమ.⁴¹ పెళ్లయిన స్త్రీలు చేతులు కలిపి దాని చుట్టూ పెద్ద వలయంగా పాడుతూ నాట్యం చేసేవారు. తర్వాత దానిని ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్లి ఒక వాగులో గానీ చెరువులో గానీ ఉంచేవారు.⁴¹

కాపు స్త్రీలు పాటించే నోముల్లో బడ్కమ్మ, బోధమ్మలను అదే సర్వే పేర్కొంటుంది.⁴² మధ్యయుగ కవిత్వంలోని స్త్రీల వలయాకార చప్పట్ల నృత్యాలను ప్రతాపరెడ్డి తెలంగాణ “బతకమ్మ పాట”తో, రాయలసీమ బొడ్డెమ్మతో పోలుస్తారు.⁴³ రెండూ పాత గొండ్లి నృత్యం నుండి వచ్చాయని ఆయన సూచిస్తారు. ఆ సంబంధం ఆయన సొంత వ్యాఖ్యానం.⁴³

బోనాల విషయంలో, సర్వే దానికి సంబంధించిన ఒక ఆచారాన్ని మాత్రమే నమోదు చేస్తుంది.⁴⁴ దాసరుల్లో పోచమ్మ, ఎల్లమ్మ దేవతలను శ్రావణ మాసంలో గొర్రెలు, కోళ్లతో శాంతింపజేసేవారు.⁴⁴ పోచమ్మను వేపాకులు ఉన్న నీటి కుండగా, దానిపై వెలిగించిన దీపంతో చూపేవారు. ఈ పూజను బోనాల్ అనేవారు.⁴⁴ హైదరాబాద్, సికింద్రాబాద్‌ల గొప్ప బోనాల పండుగలను ఇక్కడ సంప్రదించిన ఆధారాలు వర్ణించవు.

మొహర్రం

కుతుబ్ షాహీల కాలం నుండి హైదరాబాద్లో మొహర్రం చాలా వైభవంగా జరిగేది.⁴⁵ మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1592–96లో బాద్‌షాహీ ఆషూర్‌ఖానాను కట్టించాడు.⁴⁵ అతని మనవడు అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా కాలంలో మొహర్రం కోసం దానికి జెండాలు (ఆలమ్‌లు) వచ్చాయి.⁴⁵

అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా ఇచ్చిన ఒక ఫర్మానా (రాజాజ్ఞ) మాలిక్ మిష్క్ స్థాపించిన ఒక మసీదుకు డబ్బు ఇచ్చింది.⁴⁶ ఆ డబ్బు పేదలకు అన్నం పెట్టడానికి, మొహర్రం మొదటి పది రోజుల వేడుకలకు.⁴⁶ రజబ్ 17న మౌలాలీ కొండపై జరిగే వార్షిక ఉర్సు (సాధువు పండుగ) కూడా కుతుబ్ షాహీ కాలం నాటిదే.⁴⁷

జిల్లాల్లో మొహర్రం అందరిదీ. విశాఖపట్నంలో హిందువులు అందులో పాల్గొనేవారు.⁴⁸ అనంతపురంలో హిందువులు తమ సొంత మొహర్రం జరుపుకునేవారు. వారు పీర్లు (“సాధువులు”) అని పిలిచే జెండాలను నిలిపేవారు.⁴⁹ కానీ వాటిని నిలపడానికి, మాంసాన్ని దీవించడానికి ఒక ముస్లిం ఉండాల్సి వచ్చేది.⁴⁹ ముస్లిం ఆచారంలోని నిప్పుల గుంట తరచుగా నిప్పుల మీద నడకగా మారేది. అక్కడ మొక్కులు మొక్కేవారు.⁴⁹

గ్రామ దేవతలు, జాతరలు

ఆలయ పండుగలతో పాటు ప్రతి గ్రామం తన సొంత దేవతలను పూజించేది. గోదావరిలో నూకాలమ్మ, పరదేశమ్మ, మల్లమ్మ, పోలేరమ్మ, ముత్యాలమ్మ, ఇతర దేవతల పేర్లను గెజిటీర్ చెబుతుంది. ప్రతి దేవతకూ పోతురాజు అనే సోదరుడు ఉండేవాడు.⁵⁰ సాధారణంగా వారిని వార్షిక పండుగలో మాత్రమే పూజించేవారు. అప్పుడు ఒక దున్నపోతును, గొర్రెలను, కోళ్లను బలి ఇచ్చేవారు.⁵⁰ దున్నపోతు రక్తంలో ధాన్యాన్ని నానబెట్టేవారు. ధాన్యం ఎంత బాగా మొలకెత్తిందో చూసి పంటను ఊహించేవారు.⁵⁰

కోతకు ముందు రైతులు గ్రామదేవతను పిలుస్తూ తమ పొలాల చుట్టూ మూడుసార్లు పరుగెత్తేవారు.⁵¹ అనంతపురంలో ప్రజలు పెద్ద దేవుళ్ల కంటే హనుమంతునికి, గ్రామదేవతలకు ఎక్కువ పూజ చేసేవారని గెజిటీర్ పేర్కొంది.⁵² అక్కడ దసరా పూజల్లో జమ్మి (వన్ని) చెట్టుకు ఒక పాత్ర ఉండేది.⁵²

గొప్ప జాతర-పండుగ అయిన జాతర ఆలయాల వార్షిక రథోత్సవాల నుండి వచ్చిందని ప్రతాపరెడ్డి గుర్తిస్తారు.⁵³ సుమారు 1300 నుండి కవులు వీటిని పేర్కొంటారు.⁵³ నెల్లూరు మాన్యువల్ ఇలాంటి డజన్ల కొద్దీ సమావేశాలను పేర్కొంటుంది.⁵⁴ అవి కొన్ని వందల మంది నుండి మే నెలలో పెంచలకోన కొండ క్షేత్రంలో 50,000 మంది వరకు ఉండేవి.⁵⁴

హైదరాబాద్, మద్రాసుల వరకు నుండి భక్తులను ఆకర్షించిన అనుమసముద్రం సమాధుల దగ్గరి ఉర్సును కూడా మాన్యువల్ పేర్కొంటుంది.⁵⁴ ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి కోటలో జరిగే కోటమ్మ దేవత పండుగను పేర్కొంటుంది.⁵⁴ దానిలోని ఊయల ఆచారాన్ని అధికారులు అణచివేశారు.⁵⁴

అటవీ సమాజాలు తమ సొంత పండుగలు జరుపుకునేవి. కోయలు కొత్త చిరుధాన్యాల పంటకు, భూదేవతకు విందులు చేసేవారు.⁵⁵ ఈ విందుల్లో మగవాళ్లు వేటకు వెళ్లేవారు. ఏమీ దొరకకుండా తిరిగి వచ్చినవారిపై స్త్రీలు బురద విసిరేవారు.⁵⁵ కొండరెడ్లు పెదకొండలోని సారలమ్మ క్షేత్రానికి యాత్ర చేసేవారు.⁵⁶ వరంగల్ జిల్లాలోని మేడారంలో జరిగే గొప్ప సమ్మక్క–సారలమ్మ జాతర గురించి ఇక్కడ సంప్రదించిన చారిత్రక ఆధారాల్లో ఏదీ వర్ణించదు.

Footnotes

1. Henry Yule and Henri Cordier, The Book of Ser Marco Polo, Vol. II (1903), p. 360 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

2. Henry Yule and Henri Cordier, The Book of Ser Marco Polo, Vol. II (1903), p. 362, note 1 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

3. Suravaram Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 228 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

4. F. R. Hemingway, Madras District Gazetteers: Godavari, Vol. I (1907), pp. 44–45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. W. Francis, Madras District Gazetteers: Anantapur (1905), pp. 31–32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

6. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 26 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

7. Hemingway, Godavari (1907), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

8. Jean-Baptiste Tavernier, tr. V. Ball, Travels in India, Vol. I (1889), p. 158 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

9. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 382 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Tavernier, Travels in India, Vol. I (1889), p. 157 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

11. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 148 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Hemingway, Godavari (1907), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

13. Francis, Anantapur (1905), p. 31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

14. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 26 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

15. Syed Siraj ul Hassan, The Castes and Tribes of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Vol. I (1920), pp. 15–16 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

16. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 148 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

17. Hemingway, Godavari (1907), pp. 42–44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

18. Francis, Anantapur (1905), pp. 30–31 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

19. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 26 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

20. Hemingway, Godavari (1907), p. 66 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

21. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF pp. 77, 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

22. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 85 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

23. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 382 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

24. Hemingway, Godavari (1907), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

25. Francis, Anantapur (1905), p. 32 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

26. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), pp. 26–27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

27. Alan Butterworth and V. Venugopaul Chetty, A Collection of the Inscriptions on Copper-Plates and Stones in the Nellore District, Part I (1905), pp. 354–355 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

28. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 99 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

29. John A. C. Boswell, A Manual of the Nellore District (1873), p. 187 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

30. Boswell, Nellore District (1873), p. 193 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

31. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

32. Hemingway, Godavari (1907), pp. 59–60 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

33. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 352 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

34. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 255 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

35. Robert Sewell, A Forgotten Empire (1900), “Narrative of Domingos Paes” and “Chronicle of Fernão Nuniz”, ch. 22 (Gutenberg↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

36. W. Francis, Madras District Gazetteers: Vizagapatam, Vol. I (1907), p. 71 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

37. Boswell, Nellore District (1873), pp. 190–191 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

38. Boswell, Nellore District (1873), p. 191 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

39. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 257 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

40. Imperial Gazetteer: Hyderabad (1909), p. 27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

41. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 353 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

42. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 317 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

43. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 183 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

44. Siraj ul Hassan, Castes and Tribes (1920), p. 160 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

45. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 24 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

46. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), pp. 79–80 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

47. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 15 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

48. Francis, Vizagapatam (1907), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

49. Francis, Anantapur (1905), pp. 29–30 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

50. Hemingway, Godavari (1907), pp. 47–48 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

51. Hemingway, Godavari (1907), p. 72 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

52. Francis, Anantapur (1905), p. 33 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

53. Pratapa Reddy, Andhrula Sanghika Charitra (1949), PDF p. 281 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

54. Boswell, Nellore District (1873), pp. 195–196 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

55. Hemingway, Godavari (1907), p. 65 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

56. Hemingway, Godavari (1907), p. 67 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩