హైదరాబాద్ జామా మసీదు శాసనం

హైదరాబాద్ జామా మసీదు (“సామూహిక మసీదు”) చార్మినార్‌కు కొంచెం దూరం ఈశాన్యంగా ఉంది.¹ మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా తన కొత్త రాజధానిలో నిర్మించిన మొదటి కట్టడాల్లో అది ఒకటి.² బ్రిగ్స్ అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర నగరం మధ్యలో రాజు “సొగసైన మసీదు”గా చార్మినార్‌తో కలిపి దానిని పేర్కొంటుంది.³ దాని ప్రవేశ ద్వారం పైన ఒక పర్షియన్ పద్య శాసనం ఉంది.⁴ కాలసూచక పదం (ఒక పదబంధపు అక్షరాల్లో దాచిన తేదీ) ద్వారా దానికి హిజ్రీ 1006 (1597; హిజ్రీ అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి) తేదీ ఉంది.⁴

కట్టడం

సుమారు 1920లో జి. యజ్దానీ మసీదును వర్ణించినప్పుడు, దాని చుట్టూ ఇళ్లు, దుకాణాలు గుమిగూడి ఉన్నాయి.² స్తంభం-దూలం శైలిలోని ఒక ద్వారం, ఇరుకైన సందు ద్వారా ఆయన దానిని చేరారు.² ప్రార్థన మందిరం 72 అడుగుల 6 అంగుళాలు × 32 అడుగుల 6 అంగుళాల రెండు భాగాల మందిరం.² అది ఏడు వంపుల ద్వారా 74 × 70 అడుగుల రాళ్లు పరిచిన ప్రాంగణంలోకి తెరుచుకుంటుంది. ప్రాంగణం ఈశాన్య మూలలో ఒక నీటి తొట్టి ఉంది.²

1909 Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) మసీదును 1596 నాటిదిగా చెప్పి, ప్రాంగణంలో ఒక టర్కిష్ స్నానశాల శిథిలాలను గుర్తిస్తుంది.⁵ మసీదుకు రెండు లక్షల రూపాయలు ఖర్చయ్యాయని, ఒకప్పుడు దానికి ఒక పాఠశాల, ఒక మఠం, ఒక స్నానశాల అనుబంధంగా ఉండేవని బిల్‌గ్రామీ చెబుతారు. హిజ్రీ 1230 (1815) లో చనిపోయిన నిజాం అధికారి మీర్ అబ్బాస్ అలీ ఖాన్ దానిని చాలా మరమ్మతు చేశాడని ఆయన జోడిస్తారు.⁶

ద్వార శాసనం

శాసనం ప్రవేశ ద్వారం పైన నల్ల బసాల్ట్ పలకపై మూడు పంక్తుల్లో చెక్కబడింది.⁷ బిల్‌గ్రామీ ఆ పలకను సుమారు 7 × 2 అడుగులుగా కొలిచారు.⁸ అది హజజ్ ఛందస్సులో పర్షియన్ పద్యం.⁷ అది పేరు చెప్పకుండా రాజును పొగుడుతుంది.⁷ కానీ ఎవరి సంరక్షణలో మసీదు కట్టబడిందో ఆ మంత్రి అమీనుల్-ముల్క్ పేరును, లేఖకుడు బాబా ఖాన్ పేరును అది చెబుతుంది.⁷

అస్తరాబాద్‌కు చెందిన మీర్ ముహమ్మద్ అమీన్ కంటే ముందు అమీనుల్-ముల్క్ మీర్ జుమ్లా (ముఖ్యమంత్రి) పదవిలో ఉన్నాడని యజ్దానీ చెబుతారు.⁷ పాలన మధ్యలో స్థానిక హిందూ నాయకుల తిరుగుబాట్లను అణచడంలో అమీనుల్-ముల్క్ పేరు సంపాదించాడు.⁷ యజ్దానీ బాబా ఖాన్‌ను పర్షియన్ కళాకారునిగా భావించారు.⁷

యజ్దానీ అనువాదంలో రాజు “తన సొంత ఉన్నత ఆజ్ఞతో … ఒక మసీదు కట్టించాడు, దాని పైకప్పు కింద ఆకాశం బంతిలా తిరుగుతుంది”.⁹ చివరి పంక్తి “ఈ ఉన్నతమైన, ఉపకారమైన కట్టడం ఎంత అద్భుతమైనది” అనే కాలసూచక పదాన్ని ఇస్తుంది.⁹ దాని తర్వాత “మాలిక్ అమీనుల్-ముల్క్ కృషితో పూర్తయింది. బాబా ఖాన్ రాశాడు.” అనే మాటలు ఉన్నాయి.⁹ కాలసూచక పదపు అక్షరాలు కలిపితే హిజ్రీ 1006 వస్తుంది.¹⁰ యజ్దానీ దీనిని 1597గా మారుస్తారు.¹⁰ 1909లో ఆ శాసనాన్ని మొదట ప్రచురించిన టి. డబ్ల్యూ. హేగ్ 1597–98 అని ఇస్తారు.¹⁰

ముగ్గురు సంపాదకులు కొన్ని పంక్తులను వేరుగా చదివారు. హేగ్ రూపం ఐదవ పంక్తి రెండవ సగాన్ని, ఆరవ పంక్తి మొదటి సగాన్ని వదిలేసింది.¹¹ మసీదులో ఇస్లాం ప్రాముఖ్యం రుజువైందనే గర్వంగా యజ్దానీ ఆరవ పంక్తిని చదువుతారు.¹² హేగ్ చిన్న పాఠంలో రాజు అందరినీ ఇస్లాం స్వీకరించమని ఆహ్వానిస్తాడు.¹² 1927లో రాస్తూ బిల్‌గ్రామీ యజ్దానీ పాఠంలోని రెండు పదాలకు తన సొంత సవరణలు ఇచ్చారు.⁸

లిపి కళ

యజ్దానీ ద్వార శాసనాన్ని “దక్కన్‌లో నస్తలీక్ లిపికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ”గా భావించారు.¹³ హైదరాబాద్ కుతుబ్ షాహీ శాసనాల్లో దాని సొగసు కోసం ఆయన దానిని ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్నారు.¹³

ప్రార్థన గూడు శాసనం

రెండవ శాసనం ప్రార్థన గూడు (మిహ్రాబ్) పక్కలు, పై భాగం వెంబడి చెక్కబడింది. అది అలంకారపూర్ణ నస్ఖ్ లిపిలో ఖురాన్ రెండవ అధ్యాయంలోని 137–138 వచనాలను ఉదహరిస్తుంది. అది 1006 సంవత్సరాన్ని, షిరాజ్‌కు చెందిన ఒక లేఖకుని పేరును ఇస్తుంది. యజ్దానీ ఆ పేరును జమాలుద్దీన్ హుసేన్ కుమారుడు జలాలుద్దీన్ ముహమ్మద్‌గా చదివారు.¹⁴ రెండు పేర్లూ తారుమారుగా ఉండాలని బిల్‌గ్రామీ వాదించారు.¹⁴

హిజ్రీ 1077 నాటి గోల్కొండ దగ్గరి కుతుబ్ షాహీ సమాధుల వద్ద ఉన్న గొప్ప మసీదు ప్రార్థన గూడు శాసనం లాగే అక్షరాలు ఉన్నాయని ఇద్దరు విద్వాంసులూ గమనించారు.¹⁵ తర్వాతి లేఖకుడు డెబ్బై ఒక్క సంవత్సరాల పాతదైన ఈ శాసనాన్ని నకలు చేశాడని వారు తేల్చారు.¹⁵

Footnotes

1. Bilgrami, Landmarks (1927), p. 26 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

2. G. Yazdani, “Inscriptions of the Qutb Shahi Kings in Hyderabad City and Suburbs”, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), pp. 43–44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

3. Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 452 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

4. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 44, note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

5. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

6. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), pp. 28–29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 44 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

8. Bilgrami, Landmarks (1927), pp. 27–28 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

9. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 45 and pl. XVII a (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

10. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 44, note (archive.org↗ (opens in a new tab)); T. W. Haig, “Inscriptions in Hyderabad and Golconda”, Epigraphia Indo-Moslemica 1907–08 (1909), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

11. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 44, notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

12. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Haig, Epigraphia Indo-Moslemica 1907–08 (1909), pp. 28–29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

13. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 43 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

14. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 45 and pl. XVI (archive.org↗ (opens in a new tab)); Bilgrami, Landmarks (1927), p. 28 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

15. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)); Bilgrami, Landmarks (1927), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²