జామా మసీదు, హైదరాబాదు

హైదరాబాద్ జామా మసీదు (“సామూహిక ప్రార్థనల మసీదు”) చార్మినార్కు దగ్గరలో ఉంది.¹² ప్రధాన రహదారి నుంచి ఒక ఇరుకైన సందు దానికి దారితీస్తుంది.¹² జాన్ బ్రిగ్స్ (John Briggs) అనువదించిన గోల్కొండ చరిత్ర, మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా తన కొత్త నగరంలో చేసిన మొదటి పనులలో దీన్ని చేర్చింది.³ చార్మినార్‌తో పాటు కట్టిన “సొగసైన మసీదు” అని దాన్ని పిలుస్తుంది.³

జి. యజ్దానీ (G. Yazdani) 1918–19లో నగరంలోని కుతుబ్ షాహీ కట్టడాలను సర్వే చేశారు.⁴ ఫెరిష్తా ఈ మసీదును చార్మినార్‌తో కలిపి పేర్కొంటాడని ఆయన రాశారు.⁴ ఆయన ఇలా జోడించారు: “మసీదు ద్వారం పైన అమర్చిన శాసనం ప్రకారం, దీన్ని మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు”.⁴

కాలం

ద్వారం పైనున్న పద్య శాసనం ఒక అక్షర సంఖ్యా పద్యం ద్వారా సంవత్సరాన్ని ఇస్తుంది. అందులో అక్షరాల సంఖ్యా విలువలను కూడితే ఆ సంవత్సరం వస్తుంది.⁵⁶⁷⁸ యజ్దానీ, సయ్యద్ అలీ అస్గర్ బిల్‌గ్రామి (Syed Ali Asgar Bilgrami) ఇద్దరూ దాన్ని హిజ్రీ 1006 (హిజ్రీ అంటే సంవత్సరాలు లెక్కించే ఇస్లామిక్ పద్ధతి), అంటే 1597 అని చదివారు.⁵⁶⁷⁸ మిహ్రాబ్ (ప్రార్థన గూడు)లోని శాసనం కూడా అదే సంవత్సరాన్ని ఇస్తుంది.⁵⁶⁷⁸

1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) ఈ మసీదును 1596 నాటిదిగా చెబుతుంది.⁹ ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) (1898), షా రోకో (Sha Rocco) (1929) దీన్ని 1598 నాటిదిగా చెబుతారు.¹¹⁰ శాసనాల పాఠం, వాటి సంపాదకుల మధ్య తేడాలు జామా మసీదు శాసనం పేజీలో ఉన్నాయి.

శాసనాల సంపాదనలో యజ్దానీ, ద్వార శాసనం రాజు పేరును వదిలేసిందని చెబుతారు.⁵ పనిని పర్యవేక్షించిన మంత్రి మలిక్ అమీనుల్ ముల్క్ పేరును అది చెబుతుంది.⁵⁶ ఆయన అస్తరాబాద్‌కు చెందిన మీర్ ముహమ్మద్ అమీన్ కంటే ముందు మీర్ జుమ్లా (ప్రధాన మంత్రి) పదవిలో ఉన్నారని యజ్దానీ చెబుతారు.⁵ మహమ్మద్ కులీ పాలన మధ్యలో ఆయన “చిన్న హిందూ రాజుల తిరుగుబాట్లను అణచడంలో పేరు తెచ్చుకున్నారు”.⁵

బిల్‌గ్రామి ఆయనను “ఆయన వజీరు, మీర్ జుమ్లా, మలిక్ అమీనుల్ ముల్క్, అలాఫ్ ఖాన్ బహదూర్, ఆయన అమీన్ బాగ్ ఇప్పటికీ ప్రసిద్ధమైనది” అని పిలుస్తారు.⁸ అమీనుల్ ముల్క్‌ను పటాన్‌చెరులో ఖననం చేశారని ఆయన చెబుతారు.⁸

కట్టడం

యజ్దానీ నమూనాను ఇలా వర్ణించారు:⁵¹¹

• రాళ్లు పరిచిన ప్రాంగణం వైపు ఏడు తోరణాలతో తెరుచుకునే, 72 అడుగుల 6 అంగుళాలు × 32 అడుగుల 6 అంగుళాల జంట మండపం⁵¹¹
• ఈశాన్య చివరన నీటి తొట్టి ఉన్న, 74 × 70 అడుగుల ప్రాంగణం⁵¹¹
• మండపం ఈశాన్య, ఆగ్నేయ మూలల్లో రెండు ఎత్తైన మినార్లు⁵¹¹
• ప్రాంగణం ఉత్తర వైపు వెంట, స్తంభం-దూలం శైలిలో తొమ్మిది ఖాళీల స్తంభాల వరుస⁵¹¹

లోపలి భాగం “ఇప్పటికీ గంభీరంగా” ఉందని ఆయన కనుగొన్నారు.⁴¹¹ కానీ “బయటి వైపు ఇళ్లు, దుకాణాలు దట్టంగా చుట్టుముట్టాయి” అని ఆయన విచారించారు.⁴¹¹ ఇవి చార్మినార్ చౌకు, చార్ కమాన్, రాజభవనాల పక్కన మసీదుకు ఉన్న అసలు పరిసరాలను పాడుచేశాయి.⁴¹¹

క్యాంప్‌బెల్‌కు ఇది అంతగా నచ్చలేదు.¹ మసీదు “మధ్యస్థ పరిమాణంలో ఉంది, దానికి వాస్తుశిల్ప విశేషం ఏమీ లేదు” అని ఆయన రాశారు.¹ దాన్ని “హైదరాబాద్‌లోని అతి పురాతన మసీదు” అని పిలిచారు.¹ దాని ప్రాంగణంలో “ఒక పాత టర్కిష్ స్నానశాల శిథిలాలు” ఉన్నాయని ఆయన గుర్తించారు. గెజిటీర్ కూడా వాటి గురించి చెబుతుంది.¹⁹

బిల్‌గ్రామి దీన్ని “గుల్బర్గాలోని ప్రసిద్ధ బహమనీ మసీదు తర్వాత దక్కన్ మసీదులలో తొలినాటి వాటిలో ఒకటి” అని పిలుస్తారు.⁸ దీన్ని “రూ. 2 లక్షల ఖర్చుతో” కట్టారని ఆయన చెబుతారు.⁸ దానికి అనుబంధంగా “ఒక పాఠశాల, ఒక ఆశ్రమం, ఒక స్నానశాల” ఉండేవి. ఆయన కాలానికి అవన్నీ శిథిలమయ్యాయి.⁸¹²

మూడవ అసఫ్ జా కాలంలో మసీదుకు పెద్ద ఎత్తున మరమ్మతులు జరిగాయి.¹² హిజ్రీ 1230లో చనిపోయిన మీర్ అబ్బాస్ అలీ ఖాన్ దానిలో చెక్క కంచెలు అమర్చారు.¹² తర్వాత పండితుడు హాఫిజ్ మీర్ షుజావుద్దీన్ దానిలో అరబిక్ బోధించారు.¹² నగరంలో ఖురాన్‌ను కంఠస్థం చేసే ఆచారాన్ని వ్యాప్తి చేసిన ఘనత బిల్‌గ్రామి ఆయనకు ఇస్తారు.¹²

అక్షర కళ

బాబా ఖాన్ రాసిన ద్వార శాసనాన్ని యజ్దానీ “దక్కన్‌లో నస్తాలీఖ్ లిపికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణ” అని పిలిచారు.¹³⁶ అదే సంవత్సరపు మిహ్రాబ్ శాసనాన్ని డెబ్బై ఒక్క సంవత్సరాల తర్వాత కుతుబ్ షాహీ సమాధుల దగ్గరి పెద్ద మసీదులో నకలు చేశారని ఆయన గుర్తించారు.¹³⁶ బిల్‌గ్రామి రెండింటి ఫోటో అచ్చులను ప్రచురించారు.²⁷

ఆధారాలు ఎక్కడ విభేదిస్తాయి

యజ్దానీ ద్వార శాసనాన్ని రెండు రకాలుగా వర్ణించారు.⁴⁵ 1918–19 పురావస్తు శాఖ నివేదికలో, ఆ శాసనం ప్రకారం మసీదును “మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా కట్టించాడు” అని ఆయన రాశారు.⁴ Epigraphia Indo-Moslemicaలో ఆ శాసనాన్ని ప్రచురించినప్పుడు, “శాసనంలో రాజు పేరు వదిలేశారు” అని ఆయన చెప్పారు.⁵ అక్కడ అది మంత్రి మలిక్ అమీనుల్ ముల్క్ పేరును మాత్రమే చెబుతుంది.⁵⁶

Footnotes

1. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 168 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

2. Syed Ali Asgar Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 26 and plate (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

3. Golconda chronicle, in Muhammad Qasim Ferishta, tr. John Briggs, History of the Rise of the Mahomedan Power in India, Vol. III (1829), p. 452 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

4. Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1328 F. (1918–19) (1920), p. 4 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

5. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 44 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵

6. Yazdani, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 45 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

7. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 27 and plate (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

8. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 28 and notes (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

9. Imperial Gazetteer of India: Hyderabad State (1909), p. 116 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

10. Sha Rocco, Golconda and the Qutb Shahs (1929), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

11. Annual Report of the Archaeological Department, 1918–19 (1920), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

12. Bilgrami, Landmarks of the Deccan (1927), p. 29 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

13. G. Yazdani, “Inscriptions of the Qutb Shahi Kings in Hyderabad City and Suburbs”, Epigraphia Indo-Moslemica 1917–18 (1921), p. 43 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²