నాగార్జునకొండ శాసనం (పుష్పభద్రస్వామి)

ఇక్ష్వాకుల రాజధాని నాగార్జునకొండ నుంచి తెలిసిన, తేదీ ఉన్న అతి తొలి శివాలయాన్ని ఈ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. రాజ కుటుంబానికి చెందిన ఒక రాకుమారుడు దాన్ని కట్టించాడు.¹²

ఎక్కడ దొరికింది, ఎలా ఉంది

1956–57 తవ్వకాల కాలంలో దొరికిన వాటిలో ఈ స్తంభం ఒకటి.³ సర్కార్ (Sircar), కృష్ణన్ (Krishnan) దాన్ని, అది పేర్కొనే దేవుడి ఆలయ స్థలం నుంచి వచ్చిన నాలుగు ముఖాల స్తంభంగా వర్ణిస్తారు.¹ శాసనంలో ముఖాల మీదుగా పదకొండు పంక్తులు ఉన్నాయి. అవి సుమారు 27 × 21½ అంగుళాల విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి.¹⁴ దాన్ని చక్కగా చెక్కారు, అది బాగా నిలిచి ఉంది.¹⁴ మరో పంక్తిని కొంచెం తర్వాత వేరే చేతితో జోడించినట్లు కనిపిస్తుంది.¹⁴

తర్వాతి కాలపు తవ్వకందారులు పుష్పభద్రస్వామి ఆలయాన్ని నాగార్జునుడి కొండ పాదాల వద్ద ఉంచారు.⁵ దానికి, అంతర్దుర్గపు వాయవ్య మూలకు మధ్య వారికి ఒక పెద్ద క్రీడా మైదానం దొరికింది.⁵

లిపి ఇక్ష్వాకు శాసనాలలో మామూలుగా ఉండే బ్రాహ్మీ.¹ భాష సంస్కృతం, కానీ ప్రాకృత రాత పద్ధతులతో. రాజు పేరును దాని ప్రాకృత రూపంలోనే ఉంచారు.¹

విషయం

శాసనం మహాదేవ పుష్పభద్రస్వామి దేవుడికి నమస్కారంతో మొదలవుతుంది.⁶ దాని తేదీ రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర ఏహవల చాంతమూలుడి 16వ సంవత్సరం, వేసవి రెండవ పక్షం, 5వ రోజు.⁶² తర్వాత అది దాతను, మహారాజకుమార (రాకుమారుడు), మహాసేనాపతి (సైన్యాధిపతి) హారితీపుత్ర వీరపురుషదత్తుడిని పరిచయం చేస్తుంది.⁶³ ఆయన దేవుడి కోసం ఒక గుడి (దేవకులం) కట్టించాడు.⁶³ ఆయన ఒక ధ్వజస్తంభం (ధ్వజ-స్తంభం) నిలిపాడు. తవ్వకందారులు శాసనం ఉన్న స్తంభమే అది అని భావించారు.⁶³ ఆలయానికి శాశ్వత దానంగా ఆయన పుడోకెదం గ్రామాన్ని ఇచ్చాడు.⁶³

రాకుమారుడి పూర్వీకులను రెండు వైపులా ఇస్తారు.⁶ తండ్రి వైపున, శాసనం ఆయన ముత్తాత, రాజు వాసిష్ఠీపుత్ర చాంతమూలుడిని బంగారం, పశువులు, భూమి దానాల కోసం పొగుడుతుంది.⁶ అగ్నిష్టోమ, వాజపేయ, అశ్వమేధ, బహుసువర్ణక యాగాల కోసం కూడా ఆయనను పొగుడుతుంది. తన సొంత ధైర్యంతో గెలిచిన యుద్ధ విజయాలను ఆయనకు ఆపాదిస్తుంది.⁶ ఆయన తాత, రాజు మాఠరీపుత్ర వీరపురుషదత్తుడి గురించి నామమాత్రంగా ప్రస్తావిస్తుంది.⁶ ఆయన తండ్రి, రాజు ఎహువుల చాంతమూలుడు, సగరుడు, దిలీపుడు, అంబరీషుడు, యుధిష్ఠిరుడు, రాములతో పోల్చబడ్డాడు.⁶

తల్లి వైపున, రాణి కుపనశ్రీ (కుపనసిరి) పుష్యకందియ కుటుంబానికి చెందిన మహాతలవర స్కందగోపుడి మనుమరాలు.⁶ ఆమె మహాతలవర ఖందహాలుడి కూతురు.⁶ ఆ ఆలయాన్ని తల్లి, కొడుకు ఇద్దరి పుణ్య ఫలంగా వర్ణిస్తారు.⁶⁴ రాణి ఆ పనిలో భాగస్వామి అని దీని అర్థం అని సర్కార్, కృష్ణన్ భావించారు.⁶⁴ జోడించిన చివరి పంక్తి ఆలయపు ఇద్దరు పూజారులు, కంకఫల, కంకచంద్రుల పేర్లను ఇస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది.⁶⁴

ప్రాముఖ్యం

ఇక్ష్వాకుల రాజ స్త్రీలు బౌద్ధాన్ని ఆదరించారని తెలుసని సర్కార్, కృష్ణన్ గమనించారు.² అయితే రెండవ, మూడవ రాజుల మతం తెలియదు.² ఆ కుటుంబపు శైవ మొగ్గుకు (శివారాధన వైపు మొగ్గుకు) ఈ శాసనాన్ని మొదటి ప్రత్యక్ష రుజువుగా వారు భావించారు.² ఎహువుల 11వ సంవత్సరపు ఒక శాసనం కూడా ఒక శివాలయాన్ని నమోదు చేస్తుంది. దాన్ని రాజ కుటుంబ సభ్యుడు కాకుండా ఒక ప్రముఖుడు కట్టించాడు.²

రాకుమారుడికి స్పష్టంగా ఆయన తాత పేరు పెట్టారు.⁶ ఆయన మాతృనామం (తల్లి నుంచి వచ్చిన పేరు) హారితీపుత్ర, ఆయన తల్లి కుటుంబం హారిత గోత్రానికి చెందినదని చూపిస్తుంది.⁶ తవ్వకందారులు ఆయనను వంశపు కొత్త, ఐదవ సభ్యుడిగా వర్ణించారు.³⁶ ఆయన రాజు రుద్రపురుషదత్తుడి దాయాది (సోదర వరుస) అని వారు భావించారు.³⁶ సర్కార్, కృష్ణన్ రుద్రపురుషదత్తుడిని మరో రాణి ద్వారా ఎహువుల చాంతమూలుడికి పుట్టిన కొడుకుగా చేశారు.³⁶ పుడోకెదం గ్రామాన్ని గుర్తించలేదు.²

Footnotes

1. D. C. Sircar and K. G. Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda”, Epigraphia Indica XXXIV (1961–62, publ. 1963), p. 17 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

2. Sircar and Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda” (1963), p. 19, with text (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

3. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1956–57: A Review (1957), p. 36 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸

4. Sircar and Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda” (1963), p. 20, text line 12 and note (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶

5. A. Ghosh (ed.), Indian Archaeology 1957–58: A Review (1958), p. 5 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

6. Sircar and Krishnan, “Two Inscriptions from Nagarjunikonda” (1963), p. 18 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹