ఓరుగల్లు కోటలో షితాబ్ ఖాన్ మహలు

ఈ మందిరం వరంగల్ కోట లోపల ఉంది. జి. యజ్దానీ (G. Yazdani)ని అనుసరించి హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) (1932) “వరంగల్ కోటలో ఇంకా నిలిచి ఉన్న షితాబ్ ఖాన్ దర్బార్ మందిరం” (సభ జరిపే మందిరం)ను వర్ణిస్తారు.¹ ఆయన దాన్ని “కోటలోని మధ్య ఆలయపు పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఉన్న నిజమైన పఠాన్ శైలిలోని విశాలమైన కట్టడం” అని పిలుస్తారు.¹ ఇది మిగిలి ఉండటాన్ని, “ఈ అదృష్టవంతుడు తన శాసనంలో తనకు ఆపాదించిన నాయకత్వాన్నో రాజరికాన్నో నిజంగా సాధించి ఉండాలి” అనడానికి సంకేతంగా ఆయన తీసుకున్నారు.¹ షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి), ఓరుగల్లు షితాబ్ ఖాన్ పేజీలు చూడండి.

కట్టడం

“ఈ మందిరం వాస్తు శైలిలో మాండులోని ప్రసిద్ధ హిందోళ మహల్‌కు సరైన ప్రతిరూపం” అని పురావస్తు శాఖ 1925–26 నివేదిక చెబుతుంది.² మందిరం “దాని కంటే పరిమాణంలో కొంచెం చిన్నది” అని అది జోడిస్తుంది.² మందిరం 86 × 24 అడుగులు.² దాని పొడవు వెంట కట్టిన తోరణాలు 28 అడుగుల ఎత్తుకు లేస్తాయి.² అవి “ఒకప్పుడు పైకప్పును మోశాయి, అది ఇప్పుడు కూలిపోయింది”.²

మాండు కట్టడం లాగే, పైకప్పు చదునైన వంపు పైకప్పు అయి ఉన్నట్లు “కనిపిస్తుంది”.² “సరైన సూత్రాలపై కట్టనందువల్ల” ఆ పైకప్పు కట్టిన కొంతకాలానికే కూలిపోయింది.²

గోడలు 36 అడుగుల 10 అంగుళాల ఎత్తు.² అవి అడుగుభాగం వైపు బయటికి వాలుగా ఉన్నాయి. అడుగున అవి 20 అడుగుల మందం.² పక్కలలో తోరణ ద్వారాలు, వాటి పైన కిటికీలు ఉన్నాయి.² “కట్టడం బయటి వైపు రాతి దూలాలపై కట్టిన ధైర్యమైన తోరణాల కప్పు అంచు” “చాలా ఆకట్టుకునేదిగా” ఉందని నివేదిక కనుగొంది.²

మందిరం 7½ అడుగుల ఎత్తున్న అరుగుపై ఉంది.² “కట్టడానికి ప్రధాన ప్రవేశం ఉత్తరం నుంచి ఉండేది, అక్కడ ఎత్తైన తోరణం కట్టారు” అని నివేదిక చెబుతుంది.² పైపూత రాళ్లను వేర్వేరు వెడల్పుల వరుసలలో మార్చి మార్చి వేశారు. మాండులో కూడా ఈ “పద్ధతి” వాడారు.² నేల మధ్యలో 31 అడుగుల 6 అంగుళాలు × 10 అడుగుల నీటి తొట్టి ఉంది.²

కాలం, కట్టించినవారు

హిందోళ మహల్ “గురించి బాగా తెలిసిన ఒక వాస్తుశిల్పి దీన్ని కట్టి ఉండటం అసంభవం కాదు” అని నివేదిక భావించింది.² “పదిహేనవ శతాబ్దం చివరలో, పదహారవ శతాబ్దం మొదట్లో మాల్వాకు, దక్కన్‌కు మధ్య గణనీయమైన రాకపోకలు ఉండేవి” (చాలా సంబంధాలు) అని అది వివరించింది.² “షితాబ్ ఖాన్ మందిరాన్ని ఆ కాలంలోనే నిర్మించినట్లు కనిపిస్తుంది” అని అది తేల్చింది.² షితాబ్ ఖాన్ సొంత శాసనం ఆయన వరంగల్‌ను పట్టుకున్న తేదీని 1504 జనవరి 21 అని ఇస్తుంది.³

ఏకశిలానగర కైఫీయతు (గ్రామ చరిత్ర) అనే తెలుగు స్థానిక చరిత్ర ఈ రాజభవనం గురించి చెబుతుంది.⁴⁵ షితాబ్ ఖాన్ “పట్టసవేది-శంభు-లింగడు ఆలయానికి పశ్చిమాన, చెరువుకు దక్షిణాన తన కోసం చాలా ఎత్తైన రాజభవనం కట్టించుకున్నాడు” అని అది చెబుతుంది.⁴⁵ అది ఆ రాజభవనాన్ని ఖాస్-మహల్ అని పిలుస్తుంది.⁴⁵ శిథిల ఆలయాల రాళ్లతో ఆయన కాకతీయ రాతి కోటను పూర్తి చేశాడని కూడా అది చెబుతుంది.⁴⁵ శాస్త్రి ఈ కైఫీయతును జాగ్రత్తగా పరిగణించారు.⁴⁵ షితాబ్ ఖాన్ ఓరుగల్లు స్తంభ శాసనం (1504) పేజీ చూడండి.

సంరక్షణ

1925–26లో “షితాబ్ ఖాన్ సభా మందిరాన్ని” “పూర్తిగా సంరక్షించారు”.² నీటి తొట్టిని శుభ్రం చేశారు. ద్వారాలను నింపిన రాళ్ల ముక్కలను తొలగించారు.² నేలకు మరమ్మతులు చేశారు.² “పశువుల నుంచి, ఇతర అవాంఛిత చొరబాటుదారుల నుంచి రక్షణ కోసం” ముళ్ల తీగ కంచె వేశారు.² నివేదిక, శాస్త్రి గ్రంథం మందిరాన్ని ముందు నుంచి, లోపలి నుంచి, వాయువ్యం నుంచి చిత్రాలలో చూపిస్తాయి.⁶⁷ వరంగల్ పేజీ చూడండి.

Footnotes

1. Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series No. 9, 1932), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

2. Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1925–26 (1928), p. 11 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶ ↩¹⁷ ↩¹⁸ ↩¹⁹ ↩²⁰ ↩²¹ ↩²²

3. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

4. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 9 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

5. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 10 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

6. Hyderabad Archaeological Report, 1925–26 (1928), Plates XIV (b) and XV (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩

7. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), Plate II (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩