ప్రచురితమైన ఆధారాలతో నిర్మించిన కొత్త సైట్. ఏదైనా పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి
తెలుగు చరిత్రTelugu History

వరంగల్ కోట

కోట గోడలున్న కాకతీయ రాజధాని ఓరుగల్లు. మట్టి గోడ, కందకాలతో కూడిన రాతి గోడ చుట్టి ఉన్న వృత్తాకార నగరం. దాని మధ్యలోని స్వయంభూ ఆలయం చెక్కిన నాలుగు రాతి ద్వారాలుగా మిగిలి ఉంది. 1310 నుంచి ఈ కోట ఢిల్లీ సైన్యాలను ఎదిరించి, చివరికి 1320లలో వాటి వశమైంది.

Frontal view of a Kakatiya Kala Thoranam, a stone gateway at Warangal Fort with four carved pillars, a heavy lintel and hamsa birds on top.
Frontal view of a Kakatiya Kala Thoranam, a stone gateway at Warangal Fort with four carved pillars, a heavy lintel and hamsa birds on top. · Vasukrishnan57 (opens in a new tab) · CC BY-SA 4.0 (opens in a new tab)

నమూనా

వరంగల్ కోట కాకతీయ రాజుల రాజధాని ఓరుగల్లు యొక్క ప్రాకార నగరం.1 ఇది హనుమకొండకు సుమారు 4 మైళ్లు ఆగ్నేయంగా ఉంది.1 1900లో హెన్రీ కజిన్స్ (Henry Cousens) దీన్ని బయట మట్టి గోడ, లోపల రాతి గోడ ఉన్న పెద్ద వృత్తాకార కోటగా వర్ణించారు.2 దానికి నాలుగు ద్వారాలు మాత్రమే ఉండేవి. ప్రతి ప్రధాన దిక్కులో (ఉత్తరం, దక్షిణం, తూర్పు, పడమర) ఒకటి.2 నగరానికి ఓరుగల్లు లేదా ఏకశిల (“ఒకే బండ”) అనే పేరు తెచ్చిన బండ కోట మధ్యలో ఉంది.3

పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి (P. V. Parabrahma Sastry) మూడు ప్రాకారాలను వర్ణిస్తారు. అన్నిటికంటే బయటిది సుమారు పది అడుగుల ఎత్తున్న మట్టి గోడ. అది ఒకప్పుడు కాజీపేట, హనుమకొండ గ్రామాలను చుట్టి ఉండేది, కానీ ఇప్పుడు విరిగిన భాగాలలో మాత్రమే మిగిలి ఉంది. రెండోది సుమారు ఇరవై అడుగుల ఎత్తున్న పెద్ద మట్టి గోడ. దానికి నాలుగు ద్వారాలు, లోతైన కందకం ఉన్నాయి. దాని లోపల సుమారు ఒక ఫర్లాంగు దూరంలో మూడోది ఉంది. అది కంచు-కోట (“కంచు కోట”) అనే రాతి గోడ. దానికి సొంత కందకం, మరిన్ని బురుజులు ఉన్నాయి.4

వరంగల్‌కు సుమారు 4 మైళ్లు నైరుతిగా, నర్సిమల్లుగూడెం, తిమ్మాపురం మధ్య అన్నిటికంటే బయటి గోడ ఆనవాళ్లను కజిన్స్ చూశారు.5 19 అడుగుల పొడవున్న ఒక ద్వారపు గడప పలక ఇంకా అక్కడ పడి ఉంది.5

1907లో రాసిన టి. డబ్ల్యూ. హేగ్ (T. W. Haig) రాతి గోడ చుట్టుకొలతను 4 మైళ్ల 630 గజాలు అని ఇస్తారు.6 లోపలి మట్టి గోడ లోపల ఉన్న ప్రాంతపు వ్యాసాన్ని సుమారు రెండు మైళ్లు అని ఆయన ఇస్తారు.6 అన్నిటికంటే బయటి మట్టి గోడను ఆయన 8½ నుంచి 9 మైళ్ల వెడల్పు, 29 మైళ్లకు పైగా చుట్టుకొలత ఉన్న దాదాపు వృత్తాకార ప్రాంతం చుట్టూ గుర్తించారు.6 అంత పొడవైన గోడను ఏ సైన్యమూ కాపాడలేదు కాబట్టి, హేగ్ దాన్ని శివారు గ్రామాల చుట్టూ ఉన్న సరిహద్దుగా భావించారు.6 నగరానికి ఒకప్పుడు ఏడు గోడలు ఉండేవన్న స్థానిక నమ్మకాన్ని ఆయన కొట్టిపారేశారు.6

ఎ. క్లాడ్ క్యాంప్‌బెల్ (A. Claude Campbell) తన Glimpses of the Nizam’s Dominions (నిజాం రాజ్యపు సంగ్రహ దృశ్యాలు) (1898)లో కజిన్స్ పూర్వ నివేదికను ఉదహరించారు.7 ఆ నివేదిక ఈ అన్నిటికంటే బయటి గోడ చుట్టుకొలతను దాదాపు 30 మైళ్లు అని చెప్పింది.7

లోపలి రెండు గోడలకు క్యాంప్‌బెల్ స్థానిక పేర్లు ఇస్తారు: రాతి గోడకు పెద్ద-కోట, మట్టి గోడకు భూమికోట.8 మట్టి గోడకు తూర్పున బండార ద్వారం, పడమరన హైదరాబాద్ ద్వారం అనే రెండు ప్రవేశాలు ఉండేవని ఆయన చెబుతారు.8 దాని బయట లోతైన, వెడల్పాటి కందకం ఉండేది.8 రాతి గోడలోని నాలుగు ద్వారాలలో ఉత్తర, దక్షిణ ద్వారాలు అప్పటికి మూసివేసి ఉన్నాయని ఆయన చెబుతారు.8 మట్టి గోడ ఎత్తుకు ఆయన ఇచ్చిన డెబ్బై అడుగుల అంకె పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఇచ్చిన ఇరవై కంటే చాలా ఎక్కువ.84

దీన్ని ఎవరు కట్టించారు

పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ప్రకారం, పన్నెండవ శతాబ్దం చివరలో రుద్రదేవుడు కోట గోడలున్న కొత్త స్థలాన్ని మొదలుపెట్టాడు.910 గణపతిదేవుడు దాన్ని పూర్తి చేసి, రాజధానిని అక్కడికి మార్చాడు.910

గణపతి రాతి గోడను మొదలుపెట్టాడని 1909 నాటి Imperial Gazetteer (సామ్రాజ్య గెజిటీర్) చెబుతుంది.1 పదమూడవ శతాబ్దం మధ్యలో ఆయన “భార్య లేదా కూతురు” రుద్రమదేవి దాన్ని పూర్తి చేసి, బయటి మట్టి గోడను జోడించిందని అది చెబుతుంది.1 హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) కూడా అదే కథనం ఇస్తారు, కానీ ఆమె గణపతి భార్య అన్న ఆలోచనను పొరపాటుగా పరిగణిస్తారు.11

క్యాంప్‌బెల్, హేగ్ కూడా రాతి గోడను పూర్తి చేసి, మట్టి గోడను జోడించిన ఘనతను రుద్రమదేవికే ఇస్తారు. ఇద్దరూ ఆమెను గణపతి భార్యగా పిలుస్తారు.812 తర్వాతి తెలుగు చరిత్ర గ్రంథాలు బురుజులలో ఒక్కొక్కటి ఒక్కో నాయకుడికి (సైనిక నాయకుడికి) అప్పగించారని చెబుతాయి. వారి సంఖ్యను పరబ్రహ్మ శాస్త్రి వేర్వేరుగా 70, 72, 75 లేదా 77 అని నివేదిస్తారు.4101314 ఈ అంకెలు నమోదు కాదు, సంప్రదాయం.4101314

రాతి గోడ హిందూ పని అని, తర్వాత ముస్లిం పాలకులు దానికి మరమ్మతులు చేశారని క్యాంప్‌బెల్, హేగ్ అంగీకరిస్తారు.86 దాని పై భాగాన్ని వాళ్లే జోడించారని క్యాంప్‌బెల్ చెబుతారు.8 కోట మధ్యలోని పెద్ద ఆలయం నుంచి తెచ్చిన లెక్కలేనన్ని చెక్కిన రాళ్లను గోడలో ఇష్టం వచ్చినట్లు అమర్చడం హేగ్ చూశారు.6 కొన్నింటి చెక్కిన ముఖం లోపలి వైపుకు తిప్పి ఉంది.6

1894–95 నాటి తన నివేదికలో, క్యాంప్‌బెల్ ఉదహరించినట్లు, బయటి మట్టి గోడ అసలు హిందూ పనేనా అని కజిన్స్ అనుమానించారు.7 దాని ద్వారాలు “స్పష్టంగా ముస్లిం శైలివి” అని ఆయన రాశారు.7 లంజ గుడి అనే పాత ఆలయం దాని కింద దాదాపు పూర్తిగా కూరుకుపోయింది.7 కింద ఇచ్చిన 1309–10 ముట్టడి గురించిన అమీర్ ఖుస్రో కథనం అప్పటికే బయటి మట్టి గోడను వర్ణిస్తుంది.15

స్వయంభూ ఆలయం, దాని ద్వారాలు

కోట మధ్యలో కాకతీయుల కుల దైవమైన “స్వయంగా పుట్టిన” శివుడు, స్వయంభూదేవుడి ఆలయం ఉండేది.1617 గణపతిదేవుడి మోటుపల్లి శాసనం ఈ దేవుడికి ప్రార్థనతో మొదలవుతుంది.17

1900 నాటికి ఆలయం పోయింది. దాని నైరుతి మూలలో స్తంభాలు, దూలాల సమూహం మాత్రమే మిగిలింది.18 దాని నాలుగు ప్రవేశాల ముందు ఉన్న నాలుగు పెద్ద చెక్కిన ద్వారాలు కూడా మిగిలాయి.18 వాటిని స్థానికంగా చార్ కమాన్ అని పిలుస్తారు.18 ఉత్తర, దక్షిణ ద్వారాల మధ్య దూరం 480 అడుగులు, తూర్పు, పశ్చిమ ద్వారాల మధ్య 433 అడుగులు.18 పూర్తిగా ఉన్నప్పుడు ఈ ఆలయాన్ని గుజరాత్‌లోని సిద్ధపూర్‌లో ఉన్న పెద్ద రుద్ర మహాలయంతో మాత్రమే పోల్చగలమని కజిన్స్ భావించారు.18

భారతదేశం 2017లో సమర్పించిన ప్రపంచ వారసత్వ నామినేషన్ దస్త్రం ఈ ద్వారాలను కీర్తి తోరణాలు అని పిలుస్తుంది.19 క్యాంప్‌బెల్ వాటిని కీర్తి స్తంభాలు, అంటే “విజయ ద్వారాలు” అని పిలిచారు.8 సాంచీ స్తూపం (ధాతువుల దిబ్బ) ద్వారాలతో ఆయన వాటిని పోల్చి, అవి దాదాపు రెండు వేల సంవత్సరాల పాతవి కావచ్చని సూచించారు.8 వాటి శాసనాలు, చెక్కడాలు చూపించే కాకతీయ కాలానికి అది సరిపోదు (కింద చూడండి).820

ద్వారాలు (కీర్తి తోరణాలు)

జేమ్స్ ఫెర్గూసన్ (James Fergusson) రాసిన History of Indian and Eastern Architecture (భారత, తూర్పు దేశాల వాస్తుశిల్ప చరిత్ర)ను హెన్రీ కజిన్స్ నోట్సు ఆధారంగా 1910లో జేమ్స్ బర్జెస్ (James Burgess) సవరించారు. అది నాలుగు ద్వారాలను కీర్తి స్తంభాలు అని పిలిచి, ఒక ఫోటో నుంచి వాటిలో ఒకదాని చిత్రం ఇస్తుంది. అవి “ఒకే నమూనాలో, ఒకదానికొకటి ఎదురుగా” ఉన్నాయని అది వర్ణిస్తుంది.2122 అవి ఒక పెద్ద ఆలయానికి ద్వారాలు. దానిలో నైరుతి మూలలో స్తంభాలు, దూలాల సమూహం మాత్రమే మిగిలింది.2122 వాటి మధ్య “అసాధారణ పరిమాణం, వైభవం ఉన్న ఆలయానికి” సరిపడా స్థలం ఉంది.2122

కళగా ఫెర్గూసన్ వాటికి పెద్దగా విలువ ఇవ్వలేదు.22 ఆయన ఇలా రాశారు: “అవి కళకు ముఖ్యంగా సొగసైన ఉదాహరణలు అని చెప్పలేం.”22 వాటి ముఖ్య ఆసక్తి అవి “సాంచీలోని నాలుగు ద్వారాలకు ప్రత్యక్ష వారసులు” కావడంలో ఉందని ఆయన చెప్పారు.22 మొదట చెక్కలో రూపొందిన ఒక శైలి వెయ్యి సంవత్సరాలలో తన మూలపు ఆనవాళ్లన్నీ ఎలా కోల్పోగలదో అవి చూపిస్తాయని ఆయన భావించారు.22

ద్వారాలు ఒక ఆలయానికి చెందినవని అందరూ అంగీకరించలేదు. 1908లో Epigraphia Indica (శాసనాల పత్రిక)లో హెచ్. కృష్ణ శాస్త్రి (H. Krishna Sastri) దీని గురించి రాశారు.23 1901–02 నాటి ప్రభుత్వ శాసన పరిశోధకుడి నివేదిక అభిప్రాయాన్ని ఆయన పేర్కొన్నారు.23 నాలుగు ద్వారాలు “కాకతీయ రాజుల రాజభవనానికి చెందినవి కావచ్చు” అని ఆ నివేదిక భావించింది.23 అవి నగరం మధ్యలోని ఒక పెద్ద ఆలయానికి చెందినవని కజిన్స్ భావించారని కూడా ఆయన నమోదు చేశారు.23 కింద వర్ణించిన తర్వాతి తవ్వకాలు వాటి మధ్య ఆలయపు భాగాలను బయటపెట్టాయి.24

ఫెర్గూసన్ కథనం కోటలో అదే శైలిలో ఉన్న అనేక చిన్న ఆలయాలను, గుళ్లను కూడా వర్ణిస్తుంది.22 దాదాపు అన్ని చోట్లా దొరికిన నందులను బట్టి చూస్తే, చాలావరకు శివుడికి అంకితమైనవి.22 చాలావరకు శిథిలమయ్యాయి. “ఇది ముస్లిం హింస వల్ల జరిగిందని నమ్మడానికి” ఆయన మొగ్గు చూపారు.22 వాటిని గారె లేకుండా కట్టారని, కీళ్లు “ఏమాత్రం బాగా అమర్చలేదు” అని ఆయన గుర్తించారు.22 వాటిలో మనుషుల బొమ్మల శిల్పాలు చాలా తక్కువ.22

స్వయంభూ ఆలయ ద్వారాలలో ఒకదాని నమూనాను ఢిల్లీలో నిలబెట్టారని 1978లో రాసిన పి. వి. పరబ్రహ్మ శాస్త్రి పేర్కొంటారు.25 ద్వారం వైభవాన్ని ప్రదర్శించడానికి అది భారత పురావస్తు సర్వే ఆవరణలో ఉంది.25

తవ్వకం, 1934–35

తర్వాత తవ్వకాలు ఆలయంలోని భాగాలను వెలికితీశాయి. దాని మధ్య గది నేల రెండు అడుగుల మందం, పదహారు అడుగుల చతురస్రం ఉన్న ఒకే మెరుగుపెట్టిన పలక అని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి నమోదు చేస్తారు.24 ఆలయాన్ని దశలవారీగా కట్టారని ఆయన వాదించారు. కొన్ని స్తంభాల దూలాలు ఏనుగుపై నిలబడిన సింహంపై ఉన్న ఒక స్త్రీ యోధురాలిని చూపిస్తాయి. ఈ బొమ్మను ఆయన తన బిరుదు రాయ-గజ-కేసరి ధరించిన రుద్రమదేవిగా చదివారు. ఏనుగులను (గజ) ఎదుర్కొనే సింహం (కేసరి)తో పాలకుడిని పోల్చే కాకతీయ బిరుదులలో అది ఒకటి. దీని ఆధారంగా ఆయన పశ్చిమ మండపాన్ని యాదవులపై విజయానికి గుర్తుగా కట్టిన ఆమె పనిగా భావించారు.242627 ద్వారాలను ఆయన ఇంకా తర్వాతివిగా భావించారు.242627 ఈ గుర్తింపు ఆయన వ్యాఖ్యానం. ఏకశిల బండపై, ద్వారాలపై చెక్కిన పద్యాలు ప్రతాపరుద్రుడి ఆస్థానానికి చెందిన నరసింహుడు అనే కవి పేరు చెబుతాయి.20

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ 1934–35లో ఈ స్థలాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది.28 ఇళ్లు, చెట్లు, పొలాలను తొలగించి, దాని మధ్యలోని పెద్ద దిబ్బను తవ్వింది.28 పని మొదలుపెట్టకముందు నాలుగు ద్వారాలు ఆలయ సరిహద్దులను గుర్తించేవి.28 మధ్య దగ్గర ఐదు స్తంభాల శిథిల మండపం ఉండేది.28

ఈ మండపాన్ని బహుశా షితాబ్ ఖాన్ కాలంలో ఆలయపు సొంత రాళ్లతో తర్వాత మళ్లీ కట్టారని శాఖ అంచనా వేసింది.28 ఆగ్నేయ మూల దగ్గర సగం కూరుకుపోయిన ఒక ఆలయాన్ని శుభ్రం చేసి, దాని ద్వారపాలకుల బొమ్మలను, నందిని మళ్లీ నిలబెట్టారు.28

తవ్వకం కింది అంతస్తు నమూనాలో చాలా భాగాన్ని బయటపెట్టింది:2829

  • అడుగుభాగపు మూడు సమాంతర వరుసలు2829
  • పశ్చిమ చివరన ఒక యోని (లింగం నిలిచే పీఠం) ఉన్న 67 అడుగుల పొడవైన కాలువ; గర్భగుడి మామూలుగా పశ్చిమాన ఉందని ఇది చూపించింది2829
  • మధ్య మండపానికి లేత గోధుమ రంగు ఇసుకరాతితో చెక్కిన నక్షత్రాకారపు అడుగుభాగం2829
  • మెరుగుపెట్టిన బసాల్ట్ నంది పీఠం2829

పాలంపేటలో లాగే కట్టిన, పూర్తికాని ప్రాకార గోడ తూర్పు, దక్షిణాల వెంట సాగింది.2829 అది విచిత్రంగా ద్వారాల వరుసను వాటి నుంచి 16 అడుగుల దూరంలో అడ్డుకుంది.2829

నమూనా అసంపూర్ణంగా ఉందని శాఖ తేల్చింది.29 కట్టడపు రాళ్ల కుప్పలు, సగం పూర్తయిన చెక్కడాలు పని జోరుగా సాగుతున్నప్పుడు ఆగిపోయిందని చూపించాయని అది కనుగొంది.29 దాని దృష్టిలో పద్నాలుగవ శతాబ్దం మొదటి నాటి ముస్లిం దండయాత్రలు బహుశా పనిని ఆపేశాయి.29

చెక్కడం వేయి స్తంభాల గుడి కంటే సున్నితంగా, పాలంపేటలోని పెద్ద ఆలయానికి దగ్గరగా ఉందని శాఖ భావించింది.2930 ఆలయపు సరళమైన రూపకల్పనను, ప్రాణం ఉట్టిపడే బొమ్మలను అది మెచ్చుకుంది.2930 ఒక పాదసూచికలో అది పాలంపేట ఆలయాలను, కోటను గణపతిదేవుడికి ఆపాదించింది.29

1213లో రుద్రేశ్వర ఆలయాన్ని స్థాపించినవాడిగా సేనాని రేచర్ల రుద్రుడి పేరు చెప్పే పాలంపేట శాసనానికి ఇది భిన్నంగా ఉంది.31 స్వయంభూ ఆలయంలోని భాగాలు రుద్రమదేవి పని అని పైన ఇచ్చిన పరబ్రహ్మ శాస్త్రి అభిప్రాయానికి కూడా ఇది భిన్నంగా ఉంది.26

తవ్వకం నుంచి వచ్చిన చాలా చెక్కిన ముక్కలు హైదరాబాద్ మ్యూజియంకు వెళ్లాయి.32 1937–38 నాటికి చెక్కిన స్తంభాలను, పైకప్పు రాళ్లను అక్కడ పాత కాకతీయ పద్ధతిలో ఒక మండపం (మండపం)గా నిలబెట్టారు.32

1964లో ఎస్. గోపాలకృష్ణ మూర్తి (S. Gopalakrishna Murthy) తవ్వి తీసిన అవశేషాల ఆధారంగా ఈ కట్టడం గురించి రాశారు. దాన్ని గణపతిదేవుడే కట్టించిన కేశవ, శ్రీ (లక్ష్మి), స్వయంభూల త్రికూట ఆలయంగా, గర్భగుడిలో నాలుగు ముఖాల లింగం ఉన్నదిగా ఆయన వర్ణించారు. ఇప్పుడు శంభుని గుడిలో ఉన్న పెద్ద నంది స్వయంభూ-శివుడికి ఎదురుగా ఉండేదని ఆయన భావించారు.3334 దాని ముక్కలను బట్టి, శిల్పకళలో ఇది రాజ్యంలోని అత్యుత్తమ ఆలయం అని ఆయన అంచనా వేశారు.3334

హైదరాబాద్ మ్యూజియంలో మధ్య మండపం పైకప్పును త్రికోణ పట్టికలు వాటి అసలు క్రమం తప్పి తప్పుగా మళ్లీ కూర్చారని ఆయన భావించారు.34 ఆలయ ధ్వంసం విషయంలో ఆయన స్థిరంగా లేరు.3435 ఒకచోట దాన్ని కుతుబ్ షాహీ రాజుల సేనాని చితాఫ్ (షితాబ్) ఖాన్ కూల్చేశాడని ఆయన చెబుతారు.3435 మరోచోట అది ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా కాలంలో ధ్వంసమైందని చెబుతారు.3435

హనుమకొండలో మొదలై, కొలనుపాకలో మెరుగుపడి, ఐనవోలులో సున్నితమైన కాకతీయ రూపకల్పనకు చివరి దశగా ఆయన నాలుగు ద్వారాలను చూశారు.35 ఉత్తర ద్వారానికీ ఆలయానికీ మధ్య నక్షత్రాకారపు అడుగుభాగపు రేఖను ఆయన గుర్తించారు.35

ఇతర అవశేషాలు

కజిన్స్ గోడల లోపల సుమారు ఇరవై ఇతర కట్టడాలను జాబితా చేశారు. వాటిలో ఇవి ఉన్నాయి:1836

  • మరమ్మతు చేసిన శివాలయం, శంభుని గుడి
  • ప్రతాపరుద్రుడి శాసనం ఉన్న వేంకటేశ్వర ఆలయం
  • ఆగ్నేయ భాగంలో ఫిరంగి బురుజుతో కోట కట్టిన ఒక రాతి గుట్ట
  • ఒక పాత మసీదు
  • కోట మధ్య దగ్గర, పైకప్పు ఎప్పుడూ పూర్తి కాని బలమైన, ఎత్తైన మందిరం ఖాసీ మహల్1836

సుమారు 1500 ప్రాంతంలో వరంగల్‌ను పాలించిన షితాబ్ ఖాన్ దర్బార్ మందిరాన్ని హీరానంద శాస్త్రి వర్ణిస్తారు.3738 అది మధ్య ఆలయపు పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర ఉంది.3738 షితాబ్ ఖాన్ సంస్కృత శాసనం శంభుని గుడిలో ఉంది.3738 పశ్చిమ ద్వారం దగ్గర షితాబ్ ఖాన్ కట్టించిన ఒక కట్టడాన్ని క్యాంప్‌బెల్ కూడా పేర్కొంటారు.8 ఆయన ఇవి కూడా వర్ణిస్తారు:8

  • ముందు మూడు చెక్కిన రాతి నందులున్న, సగం కూరుకుపోయిన మహాదేవుడి ఆలయం
  • సంస్కృత శాసనాలున్న గ్రానైట్ స్తంభాలు
  • దక్షిణ ద్వారం దగ్గర సైనిక సరఫరా (కమిసరియట్) గిడ్డంగులుగా వాడిన శిథిల కట్టడాలు
  • మందుగుండు గిడ్డంగి అని భావించిన, ఉత్తర ద్వారం దగ్గరి ఒక కట్టడం8

కోటలోనూ, దాని చుట్టూ ఉన్న శాసనాలు గణపతి పాలనలో శక 1151 (క్రీ.శ. 1229; శక అనేది సంవత్సరాలు లెక్కించే ఒక భారతీయ పద్ధతి) నుంచి శక 1425 (క్రీ.శ. 1503) వరకు ఉన్నాయి.36

ముట్టడులు

1309–10 నాటి మాలిక్ కాఫూర్ ముట్టడి గురించి అమీర్ ఖుస్రో ఒక కథనం రాశాడు.1539 “ఉక్కు ఈటె కూడా చొచ్చుకుపోలేనంత బలమైన” బయటి మట్టి గోడను ఆయన వర్ణిస్తాడు.1539 దాని చుట్టుకొలతను ఆయన 12,546 గజాలు అని ఇస్తాడు.1539 ముట్టడి చేసినవాళ్లు బయటి గోడలో కొంత భాగాన్ని కూల్చి, కందకాన్ని నింపి, దాన్ని తీసుకున్న తర్వాత, లోపలి కందకాన్ని ఈది రాతి కోటపై దాడి చేశారు. ఆ సమయంలో రాజు శాంతి కోరి, కప్పం చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు.40

రక్షకులు “రాతి కోట కంటే బలమైన” మట్టి కోటలో గుమిగూడారని బరనీ జోడిస్తాడు.41 పరబ్రహ్మ శాస్త్రి ఈ ముట్టడి ప్రారంభాన్ని 1310 జనవరి 19 అని చెబుతారు.13 1318లో ఖుస్రో ఖాన్ వచ్చినప్పుడు, అమీర్ ఖుస్రో మళ్లీ వరంగల్‌కు రెండు గోడలు ఉన్నాయని, బయటిది మట్టిది, లోపలిది రాతిది అని వర్ణించాడు.42

తర్వాత సుల్తాన్ అయిన ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్, అంటే ఉలుగ్ ఖాన్, బరనీ 721 హిజ్రీ (క్రీ.శ. 1321) నాటిదిగా చెప్పే దండయాత్రలో రెండు గోడలనూ ముట్టడించాడు. ఆయన సైన్యం తిరుగుబాటు చేయడంతో మొదటి ముట్టడి విఫలమైంది. రెండో దండయాత్రలో ఆయన మట్టి కోటను, ఆ తర్వాత మొత్తం నగరాన్ని తీసుకున్నాడు.4344 ఆయన ప్రతాపరుద్రుడిని బందీగా పట్టుకుని, నగరానికి సుల్తాన్‌పూర్ అని పేరు మార్చాడు.4344 సమకాలీన చరిత్రకారుడు ఇసామీని అనుసరించి, పరబ్రహ్మ శాస్త్రి చివరి ముట్టడిని 1323లో ఉంచి, అది ఐదు నెలలు సాగిందని చెబుతారు.45

ఈ యుద్ధాల గురించి క్యాంప్‌బెల్ ఇచ్చిన చిన్న సారాంశం సమకాలీన కథనాలకు భిన్నంగా ఉంది.7 ఉదాహరణకు, 1321లో చిన్న ముట్టడి తర్వాత వరంగల్ లొంగిపోయిందని అది చెబుతుంది.7 ప్రతాపరుద్రుడికి తిరిగి రాజ్యం ఇచ్చారని, ఆయన 1341లో చనిపోయాడని కూడా అది చెబుతుంది.7 దాన్ని ఇక్కడ అనుసరించలేదు.7 బహమనీలు, షితాబ్ ఖాన్, కుతుబ్ షాహీల కాలంలో కోట తర్వాతి చరిత్ర వరంగల్ పేజీలో సంగ్రహంగా ఉంది.137

Footnotes

  1. Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (1909), p. 173 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  2. Henry Cousens, Lists of Antiquarian Remains in His Highness the Nizam’s Territories (1900), p. 46. ↩ ↩2

  3. Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 1 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  4. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 174. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  5. Cousens, Lists of Antiquarian Remains (1900), p. 49. ↩ ↩2

  6. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), pp. 68–69 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8

  7. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 478 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9

  8. Campbell, Glimpses of the Nizam’s Dominions (1898), p. 479 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14

  9. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 172. ↩ ↩2

  10. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 116. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  11. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), pp. 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  12. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (1907), pp. 66–67 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  13. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 132. ↩ ↩2 ↩3

  14. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 195. ↩ ↩2

  15. H. M. Elliot and John Dowson, The History of India as Told by Its Own Historians, vol. III (1871), p. 80 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  16. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 282. ↩

  17. E. Hultzsch, Motupalli Pillar-Inscription of Ganapatideva, Epigraphia Indica XII (1914), p. 188 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  18. Cousens, Lists of Antiquarian Remains (1900), p. 47. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  19. Archaeological Survey of India, Nomination Dossier: Rudreshwara (Ramappa) Temple, Palampet (2017), p. 19 (whc.unesco.org (opens in a new tab)). ↩

  20. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 295. ↩ ↩2

  21. James Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, revised by James Burgess, vol. I (1910), p. 434 and woodcut 253 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  22. Fergusson, History of Indian and Eastern Architecture, vol. I (1910), p. 435 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12

  23. H. Krishna Sastri, “Anmakonda Inscription of Prola”, Epigraphia Indica IX (1908), p. 256, note 8 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  24. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 302–303. ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  25. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 290 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2

  26. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 121–122. ↩ ↩2 ↩3

  27. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), p. 142. ↩ ↩2

  28. G. Yazdani (Director), Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1344 F. (1934–35) (1938), p. 7 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  29. Yazdani, Annual Report … 1934–35 (1938), p. 8 and notes 1–2 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13

  30. Yazdani, Annual Report … 1934–35 (1938), p. 9 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2

  31. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (1919), p. v (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  32. Annual Report of the Archaeological Department of H.E.H. the Nizam’s Dominions, 1347–49 F. (1937–40) (1942), pp. 13–14 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2

  33. S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 34, n.d.; preface dated 1964), p. 28 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2

  34. S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 34, n.d.; preface dated 1964), p. 29 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  35. S. Gopalakrishna Murthy, The Sculpture of the Kakatiyas (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 34, n.d.; preface dated 1964), p. 30 (archive.org (opens in a new tab)). Public domain in India; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  36. Cousens, Lists of Antiquarian Remains (1900), p. 48. ↩ ↩2 ↩3

  37. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 2 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4

  38. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 3 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  39. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), p. 81 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  40. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), pp. 82–84 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  41. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), p. 202 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  42. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), p. 558 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  43. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), pp. 231–232 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  44. Elliot and Dowson, History of India, vol. III (1871), p. 233 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2

  45. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal (1978), pp. 136–139. ↩

చిత్రాలు

అన్నీ చూపించు (41)

శాసనాలు

వరంగల్ కోట శాసనం (రుద్రదేవుడు)

సుమారు క్రీ.శ. 1183

వరంగల్ కోట లోపల దొరికిన శక 1105 (1183–84) నాటి విరిగిన సంస్కృత శాసనం. అది రాజు రుద్రదేవుడు మోదపల్లి గ్రామాన్ని దానం చేయడాన్ని నమోదు చేస్తుంది, ఆయన వేయి స్తంభాల గుడి శాసనంలోని శ్లోకాలను పునరావృతం చేస్తుంది. ఆయన తమ్ముడు మహాదేవుడి ఒక చిన్న తెలుగు శాసనం అదే కోట నుంచి వచ్చింది.

హంవీరుడు, రఘుదేవుల వరంగల్ శాసనాలు (1460)

క్రీ.శ. 1460

వరంగల్ కోట ద్వారాలపై ఉన్న రెండు చిన్న శాసనాలు. రెండింటి తేదీ ప్రమాథి సంవత్సరం, మాఘ శుద్ధ దశమి, శనివారం, 1460 ఫిబ్రవరి 2. ఒరిస్సా గజపతి వంశానికి చెందిన ఇద్దరు రాకుమారులు బహమనీల నుంచి కోటను పట్టుకోవడాన్ని అవి నమోదు చేస్తాయి. ఒకరు కపిలేంద్రుడి కొడుకు హంవీరుడు (అంబీర-దేవుడు). మరొకరు ఆయన దాయాది, రాజమహేంద్రవరం పాలకుడు రఘుదేవుడు. బహమనీ సైన్యాధిపతి, ఆయన మనుషుల ప్రాణాలను తాను విడిచిపెట్టానని రఘుదేవుడు చెబుతాడు.

షితాబ్ ఖాన్ ఓరుగల్లు స్తంభ శాసనం (1504)

క్రీ.శ. 1504

వరంగల్ కోటలోని శంభుని గుడి ముందు నాలుగు ముఖాల ఎర్ర ఇసుకరాతి స్తంభంపై, తెలుగు వచనంలో రెండు పంక్తులతో ఉన్న సంస్కృత పద్య శాసనం. 143 పంక్తులు, 36 శ్లోకాలలో, భోగి కుటుంబానికి చెందిన నాయకుడు చిత్తప ఖాన్ (షితాబ్ ఖాన్, లేదా సీతాపతి) ముస్లింల నుంచి వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడని అది నమోదు చేస్తుంది. ఇది శక 1425 మాఘ శుద్ధ పంచమి, ఆదివారం నాడు జరిగింది. హీరానంద శాస్త్రి దాన్ని 1504 జనవరి 21గా లెక్కించారు. శాసనం ఆయన పూర్వీకులు, భార్యలు, కొడుకుల పేర్లు ఇచ్చి, ఆయన కృష్ణుడి, కాకతీయ కుల దేవత విగ్రహాలను పునఃప్రతిష్ఠించాడని చెబుతుంది. అన్నార్యుడి కొడుకు మాధవుడు దాన్ని రచించాడు. 1932లో శాస్త్రి దాన్ని సంపాదకత్వం వహించారు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (14)
  1. P. V. Parabrahma Sastry, The Kakatiyas of Warangal, Government of Andhra Pradesh, 1978, pp. 116, 121–122, 132, 136–139, 142, 172–174, 195, 282, 295, 302–303, 290. Paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  2. Government of India, Imperial Gazetteer of India, Provincial Series: Hyderabad State (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1909, pp. 164, 173. [Public domain]
  3. Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series No. 9) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1932, pp. 1–3. [Public domain]
  4. Sten Konow (ed.), Epigraphia Indica, Vol. XII (1913–14) (opens in a new tab), Archaeological Survey of India, 1914, pp. 188. [Public domain]
  5. A. Claude Campbell, Glimpses of the Nizam's Dominions, Being an Exhaustive Photographic History of the Hyderabad State, Deccan, India (opens in a new tab), C. B. Burrows, Bombay, 1898, pp. 478–479. [Public domain]
  6. T. W. Haig, Historic Landmarks of the Deccan (opens in a new tab), Pioneer Press, Allahabad, 1907, pp. 66–69. [Public domain]
  7. James Fergusson (rev. James Burgess), History of Indian and Eastern Architecture, Vol. I (revised ed.) (opens in a new tab), John Murray, London, 1910, pp. 434–435, woodcut 253. [Public domain]
  8. E. Hultzsch and Sten Konow (eds.), Epigraphia Indica, Vol. IX (1907–08) (opens in a new tab), Government of India, Calcutta, 1908, pp. 256 n. 8. [Public domain]
  9. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions (G. Yazdani, Director), Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1344 F. (1934-35) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1938, pp. 7–9. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  10. Archaeological Department, H.E.H. the Nizam's Dominions (G. Yazdani, Director), Annual Report of the Archaeological Department of His Exalted Highness the Nizam's Dominions, 1347-49 F. (1937-40) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1942, pp. 13–14. Public domain in India; paraphrased. [Public domain in India]
  11. L. D. Barnett (ed.), Inscriptions at Palampet and Uparpalli (Hyderabad Archaeological Series, No. 3) (opens in a new tab), H.E.H. the Nizam's Government, 1919, v. [Public domain]
  12. S. Gopalakrishna Murthy (general editor Mohd. Abdul Waheed Khan), The Sculpture of the Kakatiyas (Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 34) (opens in a new tab), Government of Andhra Pradesh, Hyderabad (printed at the A. P. Text-Book Press), 1964, pp. 28–30. Public domain in India; paraphrased. [Cited, not reproduced]
  13. H. M. Elliot and John Dowson (eds.), The History of India as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period, Vol. III (opens in a new tab), Trübner and Co., London, 1871. [Public domain]
  14. Henry Cousens, Lists of Antiquarian Remains in His Highness the Nizam's Territories (Archaeological Survey of India, New Imperial Series XXXI) (opens in a new tab), Superintendent of Government Printing, Calcutta, 1900, pp. 46. [Public domain]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: