షితాబ్ ఖాన్ ఓరుగల్లు స్తంభ శాసనం (1504)

శాసనం వరంగల్ కోటలో ఉంది.¹ అది “శంభుని గుడి అని ప్రజలలో పేరుపొందిన శంభులింగ ఆలయం ముందు నిలబడిన ఎర్ర ఇసుకరాతి స్తంభం”పై ఉంది.¹ కోటలోని దగ్గరి మండపం కూడా ఎవరి పేరు మోస్తుందో ఆ షితాబ్ ఖాన్ (సీతాపతి)కు ఇదే ప్రధాన సాక్ష్యం.²

హీరానంద శాస్త్రి (Hirananda Sastri) స్తంభాన్ని నాలుగు ముఖాలు గలదిగా, “ప్రతి ముఖం తెలుగు అంకెలతో గుర్తించబడినదిగా” వర్ణిస్తారు.¹ శాసనం ఉన్న భాగం 3 అడుగుల 10 అంగుళాలు.¹ కొన్ని అక్షరాలు అరిగిపోయాయి, కానీ వాటిని “నమ్మకంగా పునరుద్ధరించవచ్చు”.¹ ఓరుగల్లు షితాబ్ ఖాన్ పేజీ చూడండి.

సంచిక

1921 సెప్టెంబరులో తెలుగు పండితుడు కె. వి. లక్ష్మణరావు (K. V. Lakshmana Rao) హైదరాబాద్ పురావస్తు శ్రేణి కోసం శాసనాన్ని సంపాదకత్వం వహిస్తానని ముందుకు వచ్చారు.³⁴⁵ “ఆ కాలపు వివిధ పత్రాల నుంచి సేకరించిన” షితాబ్ ఖాన్ చరిత్రను జోడించాలని ఆయన అనుకున్నారు.³⁴⁵ పురావస్తు డైరెక్టర్ ఆయనకు సిరా ఎస్టాంపేజీలు (కాగితంపై సిరా నకళ్లు) ఇచ్చారు.³⁴⁵ ఆయన రచన ముద్రణ కాకముందే ఆయన మరణించారు.³⁴⁵

భారత ప్రభుత్వ శాసన నిపుణుడు హీరానంద శాస్త్రి ఆ రచనను తిరిగి రూపొందించారు.³⁴⁵ 1932లో నిజాం ప్రభుత్వం శ్రేణిలో నం. 9గా దాన్ని ప్రచురించింది.³⁴⁵ దానిలో పాఠం, అనువాదం, ఎస్టాంపేజీల నాలుగు ఫలకాలు ఉన్నాయి.³⁴⁵

రాబర్ట్ సూయెల్ (Robert Sewell) శాసనాల జాబితా (1932) దాన్ని మద్రాసు శాసన సేకరణలో 1902 నాటి నం. 108గా నమోదు చేస్తుంది.⁶ 1902 నాటి శాసన నివేదికలో ఇ. హుల్ష్ (E. Hultzsch) దానిపై వ్యాఖ్యానించారని అది గుర్తిస్తుంది.⁶

లిపి, భాష

శాసనం “పదిహేనవ శతాబ్దపు తెలుగు లిపిలో రాసి ఉంది”.¹⁷ ఈ లిపి “అనేక విషయాలలో ఆధునిక వర్ణమాల నుంచి భిన్నంగా ఉంటుంది, పరివర్తన కాలాన్ని సూచిస్తుంది”.¹⁷ శాస్త్రి ఇలా రాశారు: “శాసనం భాష సంస్కృతం, కానీ 5, 6 పంక్తులు తెలుగు వచనంలో రాసి ఉన్నాయి”.¹⁷

సంస్కృతం పద్యం, “పెద్ద గుణం లేకపోయినా ఆడంబరమైన సంస్కృతం”లో ఉంది.¹⁷ అది వీరుడి పేరును సిత్తప-ఖాన వంటి వేర్వేరు విధాలుగా రాస్తుంది.¹⁷ అది 143 పంక్తులు, 36 శ్లోకాలు, చాలావరకు స్రగ్ధర, శార్దూలవిక్రీడిత ఛందస్సులలో ఉంది.⁷⁸

విషయం

శాస్త్రి మాటలలో, “చిత్తప-ఖాన (షితాబ్ ఖాన్) వరంగల్‌ను పట్టుకోవడాన్ని, అక్కడ ఒక దేవుడు, ఒక దేవత ఆలయాలను పునరుద్ధరించడాన్ని నమోదు చేయడమే దాని ప్రధాన ఉద్దేశం.”⁷ మొదటి శ్లోకం, తెలుగు పంక్తులు తేదీని ఇస్తాయి.⁷⁹ అది శక సంవత్సరం 1425, రుధిరోద్గారి చక్ర సంవత్సరం, మాఘ శుద్ధ పంచమి, ఆదివారం.⁷⁹ శాస్త్రి దీన్ని 1504 జనవరి 21గా లెక్కించారు.⁷⁹

ఆ రోజు, “విక్రమాదిత్యుడితో సమానుడైన, భూమి రాజులకు అలంకారమైన భోగె-చిత్తప-ఖాన” వరంగల్‌ను తీసుకున్నాడని శాసనం చెబుతుంది.⁷⁹ ఆయన “యవనులు (ముస్లింలు) తీసుకున్న ఏకోపల (అంటే, వరంగల్) అనే అందమైన రాజధానిని పట్టుకున్నాడు”.⁷⁹

తర్వాత వరాహ రూపంలో విష్ణువు, శివుడు, గణేశుడికి ప్రార్థనలు వస్తాయి.⁷¹⁰ 5 నుంచి 8 శ్లోకాలు ఆయన పూర్వీకులను ఇస్తాయి.⁷¹⁰ ఆయన తాత భోగ కుటుంబ నాయకుడు నాగుడు.⁷¹⁰ ఆయన తండ్రి మంచి విలుకాడు మానుడు, తల్లి గౌరాంబ.⁷¹⁰

మిగతాదిలో చాలావరకు ఆయన ధైర్యం, దానాల స్తుతి.¹¹ ఆయన “రాజాద్రి మొదలైన ముఖ్యమైన, దుర్భేద్యమైన గిరి దుర్గాలను” తీసుకున్నాడని అది చెబుతుంది.¹¹

23 నుంచి 26 శ్లోకాలు ఆయన భార్యలు దేవాంబిక, అనుమాంబల పేర్లను, ఆయన ఐదుగురు కొడుకుల పేర్లను చెబుతాయి.¹² ఆయన “దేవతల, బ్రాహ్మణుల పూజ కోసం అందమైన ఏకశిలాపురి నగరాన్ని పట్టుకున్నాడు” అని 27వ శ్లోకం చెబుతుంది.¹² ఈ నగరాన్ని “గతంలో కాకతి కుటుంబానికి చెందిన అనేక మంది సద్గుణ రాజులు పాలించారు”.¹²

పాంచాలరాయ రూపంలో కృష్ణుడి విగ్రహాన్ని ఆయన తిరిగి దాని పీఠంపై ప్రతిష్ఠించాడని 33వ శ్లోకం చెబుతుంది.¹³ “కాకతి రాజ్య సింహాసనపు లక్ష్మి” అయిన దేవతను ఆయన మళ్లీ ప్రతిష్ఠించాడని 34వ శ్లోకం చెబుతుంది.¹³ ఆమెను “దుష్ట తురుష్కులు” (తుర్కులు) “ఆమె స్థానం నుంచి తొలగించారు”.¹³ చివరి శ్లోకం రచయిత పేరు చెబుతుంది: “ఆపస్తంబ-(సూత్రం), భరద్వాజ-(గోత్రం)కు చెందిన అన్నార్యుడి కొడుకు మాధవుడు”.¹³ కాకతీయులు పేజీ చూడండి.

అర్థవివరణ

ఆయన బిరుదు ఏదైనా, షితాబ్ ఖాన్ “హిందువు, ముసల్మాన్ కాదు” అని శాస్త్రి శాసనం నుంచి నిర్ధారించారు.⁸ వరంగల్ సుల్తాన్ కులీకి చెందినప్పుడు షితాబ్ ఖాన్ దాన్ని “ముసల్మాన్ల నుంచి” తీసుకున్నాడని కూడా ఆయన నిర్ధారించారు.⁸ ఇది సుల్తాన్ కులీ తనను తాను రాజుగా ప్రకటించుకోవడానికి ముందు.⁸

శాసనం కాకతీయుల గురించి గౌరవంగా మాట్లాడుతుంది.²¹⁴⁸ వారి వంశంలో ఎవరో ఒకరు “జీవించి ఉన్నారని, బహుశా వరంగల్‌కు న్యాయబద్ధమైన యజమానిగా గుర్తించబడ్డారని” దీని అర్థమని శాస్త్రి భావించారు.²¹⁴⁸ భోగి అనే కుటుంబ పేరు బహుశా కైఫీయతులు (గ్రామ రికార్డులు) ఆయనకు ఇచ్చే కులమైన బోయకు సంస్కృత రూపం కావచ్చని ఆయన భావించారు.²¹⁴⁸ సుల్తాన్ కులీ పేజీ చూడండి.

Footnotes

1. Hirananda Sastri, Shitab Khan of Warangal (Hyderabad Archaeological Series No. 9, 1932), p. 12 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰

2. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 2 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

3. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. v, Government resolution of 7 November 1931 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

4. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. vi (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

5. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), preface (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

6. Robert Sewell, The Historical Inscriptions of Southern India (1932), p. 234 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

7. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 13 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷ ↩⁸ ↩⁹ ↩¹⁰ ↩¹¹ ↩¹² ↩¹³ ↩¹⁴ ↩¹⁵ ↩¹⁶

8. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 15, with the list of metres (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵ ↩⁶ ↩⁷

9. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 20, translation of verse 1 and lines 5–6 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴ ↩⁵

10. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 21, translation of verses 5–8 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

11. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 22, translation of verse 19 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩²

12. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 23, translation of verses 23–27 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³

13. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 24, translation of verses 33–36 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³ ↩⁴

14. Sastri, Shitab Khan of Warangal (1932), p. 14 (archive.org↗ (opens in a new tab)). ↩ ↩² ↩³