తెలుగు చరిత్రTelugu History

మూడవ అమోఘవర్షుడు (రాష్ట్రకూటుడు)

మూడవ అమోఘవర్షుని అసలు పేరు వద్దిగ లేదా బద్దెగ. 930లలో సోదరుని కొడుకు నాల్గవ గోవిందుని స్థానంలో రాజైన రాష్ట్రకూట రాజు ఆయన. వేములవాడ రెండవ అరికేసరి ఆయనను వేములవాడకు పిలిపించాడని, ఇద్దరూ కలిసి గోవిందుని తరిమేశారని ఎన్. వెంకటరమణయ్య రాశారు. అరికేసరి బద్దెగకు సార్వభౌమాధికారం ఇచ్చాడని పంప చెబుతాడు. హనుమకొండ దగ్గరి ఖాజీపేటలోని దెబ్బతిన్న ఒక శాసనాన్ని పి. బి. దేశాయ్ ఆయన కాలానికి చెందినదిగా భావించారు; కానీ తర్వాతి సంపాదకుడు దానిని 872 నాటిదిగా లెక్కించారు.

మూడవ అమోఘవర్షుడు 930లలో రాష్ట్రకూటుల రాజు.12 ఆయన అసలు పేరు వద్దిగ లేదా బద్దెగ అని కనిపిస్తుంది.1 తెలుగు దేశపు చాళుక్య నాయకుల తిరుగుబాటు ద్వారా, వేములవాడ రెండవ అరికేసరి సాయంతో ఆయన సింహాసనం ఎక్కాడు.345 గొప్ప రాజు మూడవ కృష్ణుడు ఆయన కొడుకే.1

ఆయన ఎవరు

వద్దిగ ఎప్పుడూ రాజు కాని యువరాజు జగత్తుంగునికి రెండవ భార్య గోవిందాంబ వల్ల పుట్టిన కొడుకు.61 అందువల్ల ఆయన నాల్గవ గోవిందుని చిన్నాన్న.1 ఆయన యువరాజు అనే రాజు కూతురు కుందకదేవిని పెళ్లి చేసుకున్నాడు.1 అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్‌ను అనుసరించి, ఫ్లీట్ ఈ యువరాజును కలచురి రాజు మొదటి యువరాజుగా భావించారు.1 ఆయన కాలానిదని నిశ్చయంగా చెప్పగల శాసనం ఏదీ జె. ఎఫ్. ఫ్లీట్‌కు తెలియదు.1

ప్రవాసం నుంచి సింహాసనం దాకా

నాల్గవ గోవిందుడు బద్దెగను, ఆయన కొడుకు కన్నరను బహిష్కరించాడని కె. ఎ. నీలకంఠ శాస్త్రి, ఎన్. వెంకటరమణయ్య (1960) రాశారు.7 ఆ ఇద్దరూ త్రిపురిలోని హైహయ రాజు మొదటి యువరాజదేవుని ఆస్థానానికి వెళ్లారు.3 అక్కడి నుంచే వారు వేములవాడ, ముదిగొండ చాళుక్య నాయకులను తిరుగుబాటుకు రెచ్చగొట్టారు.3

ఆ తర్వాత ఏం జరిగిందో వెంకటరమణయ్య వేములవాడపై రాసిన తన పుస్తకంలో చెప్పారు.4 గోవిందుడు తనపైకి పంపిన సైన్యాన్ని వేములవాడ రెండవ అరికేసరి అప్పుడే ఓడించాడు.4 ఇంకా పెద్ద దాడి వస్తుందని ఊహించి, తనతో చేతులు కలపమని బద్దెగను వేములవాడకు పిలిపించాడు.4 బద్దెగ కొడుకు కృష్ణునితో, బహుశా అల్లుడు బూతుగతో కలిసి వచ్చాడు.4 తిరుగుబాటుదారులతో కలిసి వారు గోవిందుని ఓడించి రాజ్యం నుంచి తరిమేశారు.5 ఆ తర్వాత బద్దెగ మూడవ అమోఘవర్షుడు అనే బిరుదుతో సింహాసనం ఎక్కాడు.5

అరికేసరి ఆస్థాన కవి పంప ఈ కథను ఒక్క వాక్యంలో చెబుతాడు.8 కె. బి. పాఠక్ అనువాదం ప్రకారం, అరికేసరి “తనను నమ్మి వచ్చిన బద్దెగదేవునికి సార్వభౌమాధికారం ఇచ్చాడు”.8 రట్టుల (రాష్ట్రకూటుల) గొప్పతనాన్ని నిలబెట్టడానికి సింహాసనం ఎక్కమని సామంత నాయకులు ఆయనను కోరారని 940 నాటి దేవలి దానపత్రం చెబుతుంది.1

కల్లోలమైన పాలన

ఆయన పాలన ప్రశాంతంగా సాగలేదని వెంకటరమణయ్య రాశారు.5 చాలా మంది పెద్ద సామంతులు స్నేహంగా లేరు; కొందరు ఆయనతో పోరాడారు కూడా.5 కొడుకు కృష్ణుని బలం, రెండవ అరికేసరి వంటి సామంతుల అండ వల్లే రాజు నిలదొక్కుకోగలిగాడని ఆయన అభిప్రాయం.5 రెండవ అరికేసరి చూడండి.

ఖాజీపేట శాసనం

వరంగల్ జిల్లాలో హనుమకొండ దగ్గరి ఖాజీపేటలో ఉన్న దెబ్బతిన్న ఒక కన్నడ శాసనం అమోఘవర్షుడు అనే రాజు పేరు చెబుతుంది.9 బహుశా చాళుక్య వంశానికి చెందిన, మహాసామంతాధిపతి (మహాసామంతులకు అధిపతి) బిరుదున్న ఆయన సామంతుడు సత్యాశ్రయ భీమరసుని అది పరిచయం చేస్తుంది.9 స్థానిక అధికారులకు ఇచ్చిన డబ్బు బహుమతులను నమోదు చేసి, కొన్ని నేరాలకు జరిమానాలు విధిస్తుంది.9 పి. బి. దేశాయ్ (1961) నందన అనే సంవత్సరం పేరును మాత్రమే చదవగలిగారు; దానిని 932–33గా తీసుకున్నారు.9 అందుకే ఆ రాజు మూడవ అమోఘవర్షుడు అయి ఉండవచ్చని ఆయన భావించారు.9

ఆధారాలు భిన్నంగా చెప్పే విషయాలు

  • ఖాజీపేట రాజు. 932–33 నాటి మూడవ అమోఘవర్షుడు (దేశాయ్, 1961).9 ఇన్‌స్క్రిప్షన్స్ ఆఫ్ వరంగల్ డిస్ట్రిక్ట్ (2016) దానిని 872 నాటి మొదటి అమోఘవర్షుని శాసనంగా చెప్పింది; ఇది ఎపిగ్రాఫియా తెలంగాణికా సారాంశంలో ఉంది.10
  • నాల్గవ గోవిందుడు ఎలా పడిపోయాడు. సామంతులు గోవిందుని చంపి, ఖాళీ అయిన సింహాసనం ఎక్కమని ఆయన చిన్నాన్నను కోరారని డి. ఆర్. భండార్కర్ (1903) భావించారు.8 గోవిందుడు చంపబడలేదని, తరిమివేయబడ్డాడని వెంకటరమణయ్య భావించారు.5
  • ఆయన పాలనా కాలం. వెంకటరమణయ్య దానిని 935 నుంచి 939 వరకు ఇచ్చారు.2 ఫ్లీట్ దగ్గర ఆయనకు తేదీ ఉన్న శాసనమే లేదు.1

Footnotes

  1. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts” (1896), p. 418 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10

  2. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 12 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2

  3. Nilakanta Sastri and Venkataramanayya, in The Early History of the Deccan (1960), p. 484 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩ ↩2 ↩3

  4. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 37 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5

  5. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (1953), p. 38 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7

  6. J. F. Fleet, “Dynasties of the Kanarese Districts”, Gazetteer of the Bombay Presidency I, pt. II (1896), p. 414 (archive.org (opens in a new tab)). ↩

  7. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, “The Eastern Chalukyas”, in G. Yazdani (ed.), The Early History of the Deccan, Parts VII–XI (1960), p. 483 (archive.org (opens in a new tab)). Cite-only; paraphrased. ↩

  8. D. R. Bhandarkar, “Cambay Plates of Govinda IV; Saka-Samvat 852”, Epigraphia Indica VII (1903), p. 34 (archive.org (opens in a new tab)). ↩ ↩2 ↩3

  9. Kannada Inscriptions of Andhra Pradesh (Andhra Pradesh Government Archaeological Series 3, 1961), p. 25, No. 71 (archive.org (opens in a new tab)). Paraphrased. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6

  10. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.), Epigraphia Telanganica I: Pre-Kakatiya Telangana (2023), p. 79, Rashtrakuta No. 10, summarising Inscriptions of Warangal District (2016), pp. 1–4. Cite-only; paraphrased. ↩

రాజవంశాలు

మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు

సుమారు క్రీ.శ. 753–973

రాష్ట్రకూటులు 750లలో బాదామి చాళుక్యులను పడగొట్టి, 973 వరకు మాన్యఖేట (మళఖేడ్) నుంచి పాలించిన దక్కన్ రాజవంశం. తెలుగు దేశంలో వారు అలంపురం, కర్నూలు ప్రాంతంలోని చాళుక్య భూములను స్వాధీనం చేసుకుని, రెండు శతాబ్దాల పాటు వేంగి తూర్పు చాళుక్యులతో పోరాడారు. వేములవాడ చాళుక్యుల వంటి సామంతుల ద్వారా వారు తెలంగాణలో చాలా భాగాన్ని పాలించారు. వారి శాసనాలు అలంపురం, బోధన్ నుంచి వరంగల్, నల్గొండ వరకు కనిపిస్తాయి. మూడవ కృష్ణుని ఆధీనంలో కడప ప్రాంతంలో చాలా భాగం ఉండేది. 973లో కళ్యాణి చాళుక్యుల రెండవ తైలపుడు చివరి రాజు రెండవ కక్కను పడగొట్టాడు.

ఆధారసూచికలు

ఆధారాలు (6)
  1. J. F. Fleet, R. G. Bhandarkar and others (Gazetteer of the Bombay Presidency), Gazetteer of the Bombay Presidency, Vol. I, Part II: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country (opens in a new tab), Government Central Press, Bombay, 1896, pp. 414, 418. J. F. Fleet, Dynasties of the Kanarese Districts, chapter III, The Rashtrakutas of Malkhed. [Public domain]
  2. E. Hultzsch (ed.), Epigraphia Indica, Vol. VII (1902–03), with Kielhorn's List of Inscriptions of Southern India (opens in a new tab), Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta (scan of the ASI 1981 facsimile reprint), 1903, pp. 33–34. D. R. Bhandarkar, Cambay Plates of Govinda IV. [Public domain]
  3. G. Yazdani (ed.); Part VII by K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Early History of the Deccan, Parts VII-XI, Oxford University Press, London, published under the authority of the Government of Andhra Pradesh, 1960, pp. 483–484. K. A. Nilakanta Sastri and N. Venkataramanayya, The Eastern Chalukyas. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]
  4. N. Venkataramanayya, The Chalukyas of L(V)emulavada (opens in a new tab), The Archaeological Department, Government of Hyderabad (printed at the G. S. Press, Madras), 1953, pp. 12, 37–38. Hyderabad government work, 1953. Paraphrased. [Public domain in India]
  5. Dr. P. SREENIVASACHAR, M.A., Ph. D. (London) & Prof. P. B. DESAI, M.A., Andhra Pradesh Government Archaeological Series No. 3. KANNADA INSCRIPTIONS OF ANDHRA PRADESH (opens in a new tab), 1961, pp. 25. Paraphrased. [Public domain in India]
  6. Gajjala Vasanta Lakshmi (ed.); Gautam Pingle (gen. ed.), Epigraphia Telanganica, Vol. 1: Pre-Kakatiya Telangana, Dr MCR Human Resource Development Institute, Government of Telangana, 2023, pp. 79. Cite-only; paraphrased. [All rights reserved (cited, not reproduced)]

ఈ పేజీలో పొరపాటు కనిపించిందా? మాకు తెలియజేయండి

చివరి సవరణ: